Xəbər lenti
25/04/2018 [16:31]:
ADU-da “Hüseyn Cavid irsi və müasir dövr” mövzusunda konfrans keçirildi
25/04/2018 [16:30]:
Sarkisyan Azərbaycana gətirilə bilər...
25/04/2018 [16:28]:
“Heydər Əliyev irsi” mövzusunda Beynəlxalq konfrans keçiriləcək
25/04/2018 [16:27]:
Dünya Meteorologiya Təşkilatının baş katibi Qərbi Kaspi Universitetində
25/04/2018 [16:12]:
Təzə kartofun faydaları...
25/04/2018 [16:01]:
Lopez yenə hər kəsi özünə heyran etdi - Fotolar
25/04/2018 [15:57]:
263 milyon uşaq məktəbə getmir -DƏHŞƏTLİ STATİSTİKA
25/04/2018 [15:56]:
“Bizə köhnə nəzəriyyələri öyrədirdilər...” - Araz Ağalarovun təhsillə bağlı məqaləsi
25/04/2018 [15:53]:
Zakir Həsənov Çinə rəsmi səfərə gedir
25/04/2018 [15:44]:
Qədim xalçaların elektron çeşniləri dünyada ilk dəfə “Azərxalça”da hazırlanır
25/04/2018 [15:41]:
“Alı zirvəsi” sənədli filminin Qazaxda təqdimat mərasimi keçirildi -FOTOLAR
25/04/2018 [15:37]:
Etirazçılar Yerevan aeroportuna gedən yolu bağladılar
25/04/2018 [15:35]:
Kəndliləri təhqir edən Laləni hansı cəza gözləyir?
25/04/2018 [15:22]:
“Azərbaycanda innovasiya əsaslı iqtisadi inkişaf: sahibkarlıq, təhsil və elm”
25/04/2018 [15:16]:
Avropa Şurası nədən narahatdır?
25/04/2018 [15:13]:
Nazir: "Tələbələr üçün yeni yataqxana istifadəyə veriləcək"
25/04/2018 [15:12]:
AVP “Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti: Tarixi realliqlar və müasirlik” mövzusunda dəyrmi masa keçirdi
25/04/2018 [15:10]:
Qarabağ cəbhəsində hər an döyüş başlaya bilər -XƏBƏRDARLIQ
25/04/2018 [15:05]:
50-yə yaxın qızı zorladığı iddia olunan falçı əsəbləşdi: "Kişi deyiləm bəyəm"
25/04/2018 [15:05]:
Azərbaycanın ikinci peykinin buraxılışı təxirə salındı
25/04/2018 [15:03]:
Türkiyəyə satılacaq S-400-lərin istehsalı başlanılıb
25/04/2018 [15:01]:
“Siğə də edə bilərsən, imkanın varsa, bir neçə arvadın, aşnan da ola bilər”
25/04/2018 [15:00]:
Donald Tramp növbəti dəfə pərt oldu - öz xanımı tərəfindən - FOTOLAR
25/04/2018 [14:55]:
Erməni nazir istrefa verdi, etirazçılara qoşuldu
25/04/2018 [14:54]:
İlham Əliyev Ərdoğan təkbətək görüşdü -FOTO
25/04/2018 [14:54]:
Təhsil naziri: "İslahatların dərinləşməsi əsas istiqamət olacaq"
25/04/2018 [14:53]:
Paşinyan Ermənistan baş naziri postuna irəli sürüldü
25/04/2018 [14:45]:
TBMM sədri: “İlham Əliyev bölgə və dünya üçün mühüm şəxsiyyətdir”
25/04/2018 [14:42]:
Prezident Administrasiyası köçürülür- Yeni bina tikilir
25/04/2018 [14:34]:
“ASAN xidmət”in mətbuat katibi Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinə keçdi
25/04/2018 [14:31]:
Qətlə yetirilən gəncin atasından Ali Məhkəməyə rüşvət ittihamı- OĞLUMUN QANINI PULLA BATIRIRLAR
25/04/2018 [14:08]:
Telefonlar üçün alt paltarı çıxdı - FOTO
25/04/2018 [14:02]:
Sinəsinini böyütmək istəyən iki uşaq anası plastik əməliyyatın qurbanı oldu- FOTOLAR
25/04/2018 [13:35]:
Yeni nazirdən məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin yenidən nazirliyin tabeliyinə verilməsi məsələsinə münasibət...
25/04/2018 [13:32]:
İlham Əliyevin Türkiyədə rəsmi qarşılanma mərasimi oldu
25/04/2018 [13:30]:
ABŞ-ın məşhur radiosunda Kəlbəcərin işğalından danışılıb
25/04/2018 [13:29]:
Əkiz fotomodellər alt paltar kolleksiyası ilə dünyanı fəth etdilər - FOTOLAR
25/04/2018 [13:19]:
Modilyaninin rəsmi rekord qiymətə satışa çıxarıldı
25/04/2018 [13:09]:
Neft quyusunda partlayış: Ölənlər var
25/04/2018 [12:56]:
“Telekanallarda məhkəmə qərarlarını başqa aspektlərdən müzakirə etmək yalnış nəticələrə gətirib çıxara bilər”
25/04/2018 [12:53]:
Ramil Usubovdan yeni - TƏYİNAT
25/04/2018 [12:52]:
Niyə hücuma keçmirik?.. – Kimdən qorxuruq?..
25/04/2018 [12:52]:
Bu parka yalnız sevgililər və yeni evlənən cütlüklər dəvət olunur - Dünyanın seksual parkından FOTOLAR (18+)
25/04/2018 [12:43]:
Təmas xəttində monitorinq keçirildi
25/04/2018 [12:33]:
“Əbülfəz bəyin səksən illiyi yaxınlaşır deyə xalqın içində mənfi bir obraz yaratmaq istəyirlər”
25/04/2018 [12:21]:
Ermənistan yenidən qarşıdurmalar astanasında
25/04/2018 [11:56]:
Kəndçiləri təhqir edən metro rəsmisi özünü günahkar saymır
25/04/2018 [11:50]:
İlham Əliyev: "Dünyada bir-birinə bu qədər yaxın başqa iki ölkə yoxdur"
25/04/2018 [11:49]:
Kimsə kiminsə ayağını bir deyil, bir neçə dəfə tapdalayıb, vəzifədən gedəndə isə..."
25/04/2018 [11:43]:
“Dayılarımı nənəmin gözü qarşısında güllələyiblər...” - Xocalıdan anasının bətnində gələn Nişanə…
25/04/2018 [11:40]:
Səkkiz yaşlı qıza təcavüz edildi, pornosaytlar bağlandı
25/04/2018 [11:30]:
Ekspertlər: "Ermənistanda xaos davam edəcək"
25/04/2018 [11:03]:
Ermənilər İrəvan metrosunda Azərbaycan rəqsi oynadı - VİDEO
25/04/2018 [11:02]:
ADPU-da “Ekspo 2025” Ümumdünya Sərgisinə həsr olunan tədbir keçirildi
25/04/2018 [11:01]:
Bu araşdırmadan sonra çətin ki yalan danışanı tuta biləsiniz...
25/04/2018 [10:55]:
Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzi yeni layihənin icrasına başladı
25/04/2018 [10:48]:
“Təbriklərin sayı məni təəccübləndirdi...” - Yeni komitə sədri
25/04/2018 [10:45]:
Bakının 4 məktəbində dərslər dayandı -SƏBƏB
25/04/2018 [10:45]:
Azərbaycan MN: "Ermənistan atəşkəs rejiminə əməl etmir"
25/04/2018 [10:41]:
“Ramiz Mehdiyev bizim ağsaqqalımızdır, dövlət nə qərar verəcəksə, o da olacaq”
25/04/2018 [10:39]:
Ermənistanın müvəqqəti baş naziri prezidenti növbədənkənar seçkiləri müzakirə etməyə çağırıb
25/04/2018 [10:35]:
Prezident işdən çıxartdığı məmurun başı dərddə: həbs oluna bilər
25/04/2018 [10:34]:
“Azərbaycan Qarabağ problemini birdəfəlik bitirə bilər”
25/04/2018 [10:32]:
Prezident hökuməti niyə “7"lərə etibar etdi - mühüm səbəblər
25/04/2018 [10:30]:
Qadınların sevgisi neçə il davam edir? - Sevə biləcəkləri müddət açıqlandı
25/04/2018 [10:16]:
Hüseyn Abdullayevin həbsi ilə bağlı ŞOK DETALLAR
25/04/2018 [10:08]:
Milli Məclisin növbəti iki iclasının tarixi və gündəliyi müəyyənləşdi
25/04/2018 [10:06]:
Elçin Quliyev “zon”a köçürülür - məhkəmə hökmü qanuni qüvvəyə mindi
25/04/2018 [09:59]:
Vaqif Əsədovdan avtoqəzalarla bağlı - MÜRACİƏT
25/04/2018 [09:55]:
Nizamnamə kapitalı 18 milyon manat olan şirkət yaradıldı
25/04/2018 [09:48]:
Paşinyan Qarabağ separatçılarının lideri ilə görüşdü
25/04/2018 [09:44]:
Prezident Milli Məclisə 3 yeni qanun layihəsi göndərdi
25/04/2018 [09:42]:
Cümhuriyyətin 100 illiyi ilə bağlı medal təsis edilir
25/04/2018 [09:39]:
Manatın bugünkü MƏZƏNNƏSİ
25/04/2018 [09:37]:
Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 28 nəfər saxlanıldı
25/04/2018 [09:18]:
Stressə son - 3 YOL
25/04/2018 [09:01]:
Məkkədə haram qəbul edən ata 3 QIZININ BAŞINI KƏSDİ...
25/04/2018 [00:32]:
Siçana insan beyni köçürüldü
25/04/2018 [00:24]:
Təyyarədə verilən almanı çantasında saxlayan qadına 500 dollar cərimə yazıldı - VİDEO
24/04/2018 [23:50]:
Depressiyaya düşən qadın döşlərini kəsdi - FOTOLAR
Bütün arxiv bir sırada
19/06/2017 [15:11] - Cəmiyyət - ( 928 dəfə baxılıb)

Kibernetika əleyhinə olan cinayətkarlıq...




Kibercinayətkarlığın quruluşu və dinamikası.

III yazı

Kibercinayətkarlıq təbiətinə görə transsərhəd hadisədir. Ona görə də kibercinayətkarlığın və ya onun müxtəlif növə mənsubluğunu, kompyuter cinayətlərinin bir ölkədə vəziyyətini və yaxud, müəyyən qrup ölkələrdə təhlil edib oyrənməklə bu cinayətlərin həqiqi miqyasını və hadisələrin ölçüsünü tam təsəvvür etmək mümkün deyildir.

Kompyuter və telekommunikasiya şəbəkələrinin qloballığı və transsərhədliyi “cinayətkara” başqasının adından, ünvanındakı şifrəsindən istifadə etmək (identik manipulyasiya) imkanını verir. Elə bir şərait yaranır ki, cinayətkar bir kontinentdə, cinayət isə bilavasitə başqa bir məkanda baş verir, nəticə üzrə isə cinayət üçüncü yerdə başa çatır.

2001-ci ildən başlayaraq kibercinayətlərin vəziyyətinə dair məlumatları bəzi müəlliflər toplamağa başlamışlar. Ötən 15 il ərzində bu sahədə olan kriminoloq ”“ekspertlər belə qənaətə gəlmişlər ki, hazırda bu cinayətləri tamlığı ilə əks etdirən statistik məlumatlar yoxdur (statistika aparılmır) və real vəziyyət təhlil edilmir. Kibercinayətlər nəticəsində iqtisadi itkilərin hansı ölçüdə və həddə olması hələ ki, beynəlxalq aləmə məlum deyildir.

Bəzi məlumatlara görə dünya ”“bəşəriyyət il ərzində kibercinayətlərdən təxminən 750 mlrddan -1 trln dollara qədər itirir. Bu sahədə cinayətkarların da gəlirləri artır. 2004-cü ildən 2009-cü ilə qədər (5 il ərzində) kibercinayətlərdən əldə edilən gəlirin məbləği isə 10 dəfə artaraq 1 trln dollara çatmışdır.

Kibercinayətlərin əksər hissəsi rəsmi statistik çərçivədən və qeydiyyatdan kənarda qalır. İnamla və düşünmədən demək olar ki, rəsmi statistikada baş verən belə cinayətlərin 10%-i, bir az da artırsaq 20%-i yer alır. Təxminən 80% latent cinayətlər sırasına daxil olur.

Bir sıra qiymətləndirmə meyarlarına görə RF-da kibercinayətlərin latentliyi 90% -dən çox, ABŞ-da 80%, Böyük Britaniyada 85%-ə qədər, Almaniyada 75% təşkil edir.

Kibercinayətlərin strukturu müxtəlif ölkələrdə informasiya texnologiyalarının inkişaf dərəcəsindən, internet istifadəçilərinin çoxluğundan asılı olaraq nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlidir. Məsələn: ABŞ-da kibercinayətlərin quruluşu aşağıdakı kimidir: Elektron hesablardan pul oğurluqları 44%; proqram təminatının zədələnməsi 16%; məxfi məlumatların oğurluğu 12%; məlumatların saxtalaşdırılması 10%; və müəyyən faiz özgənin hesabına xidmətin sifarişi kimi növlər təşkil edir. (16)

Kibercinayətkarlıq problemi inkişaf etmiş ölkələr üçün müxtəlif nəticələr doğurur. Onun strukturu və dinamikası, eyni zamanda miqyası ayrı-ayrı ölkələrdə istifadəçilərin kibertəhlükəsizlik mədəniyyətindən, bu və ya digər ölkənin iqtisadiyyatının inkişaf dərəcəsindən və müxtəlif aspektlərindən asılı olur.

Bu kriminal biznesin miqyasını dərk etmək üçün bir misal gətirmək kifayətdir. Virtual (bu termin internetin inkişafı nəticəsində meydana gəlmişdir və elektron fəzada işləmək üçün ümumi marağa malik istifadəçilərin bir qrupda birləşməsidir. Kompyuterlər arasında məlumatları virtual tunnel vasitəsi ilə şifrələyərək ötürən əlaqə vasitəsidir) dələduzlar ABŞ vətəndaşlarının şəbəkə vasitəsi ilə milyondan çox bank kartlarını ələ keçirərək, Amerikanın 49-dan çox şəhərlərində 130-bankomatları “boşaldıblar”. Bütün əməliyyat 30 dəqiqədən çox keçməmiş və 9 mln dolları müxtəlif dövlətlərdə hesaba köçürməyi bacarmışlar.

2011-ci ildə internet şəbəkəsindən istifadəçilərin və informasiya texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı kibernetika məkanından cinayət törətmək məqsədi ilə istifadə edənlərin sayı da artmağa başlamışdır. Daha çox təhlükə sosial şəbəkələrdən istifadə edənlərin artımı ilə bağlıdır. Məsələn: My Space, Facebook və s. olduğu yerin müəyyən edilməsi üzrə xidmət, mobil telefonlar vasitəsi ilə internetə daxil olma bacarığı və s... (18)

Kibercinayətlərdə istifadəçilərin etibarından sui-istifadə etməklə, istifadəçilərə saytla hər hansı bir məlumatın təstiqi və yenidən göndərilməsini təmin etmək üçün dələduzlar uydurma ünvan göstərir və bir növ onu “tələyə” fişinqə salır.

Fişinq -ingilis və rus dillərində olan ”“fişinq tərcümədə “balıq ovu” deməkdir, qlobal şəbəkədə balıq ovunu xatırladan fırıldaqçılığın bir növü kimi qəbul edilir. Belə ki, fırıldaqçı (fişer) internetdə “tələ”(tor) quraraq, bu tələyə(tora) düşən internet istifadəçilərini aldatmaqla məşğul olur. Fişinq kiberdələduzluğun xüsusi növüdür. Dələduz bank saytı kimi görünən saxta veb-sayt yaradır. Sonra cinayətkarlar istifadəçiləri bu sayta aldadıb aparmağa cəhd edirlər ki, bu saytda onlar login, parol və ya PİN-kod kimi konfidensial məlumatları daxil etsinlər. Çox zaman dələduzlar bunun üçün həmin saytlara istinadən spamın köməyi ilə yararlanırırlar.

Spam ”“ingilis sözüdür. Kommersiya və sair reklamların kütləvi şəkildə və ya, kommersiya növlərinə aid şəxsi informasiyaların yayılmasıdır. Hazırda elektron məktubların göndərilməsində istifadə edilir.

Antivirus proqramları ilə məşğul olan istehsalçıların nəzərinə görə bütün elektron məktubların 87% SPAM adlanır. Bəzi aylarda bu rəqəm şkalada 95%-ə qədər qalxır. Bütövlükdə 2009-cu il ərzində Spama aid olan və göndərilən məlumatların sayı 40 trillionu ötmüşdür. Beləliklə yer kürəsinin hər bir sakininə orta hesabla 5 min elektron məktub düşür. (19)

Rf-da son vaxtlarda kompyuter cinayətlərinin sayı və oğurlanan məbləğin həcmi artmaqda davam edir. RF DİN-nin məlumatına görə rusiyalılar 2009-cu il ərzində 17.5 min kompyuter cinayətləri törətmişlər. Bu rəqəm 2008-ci illə müqayisədə çoxdur. Bu

sahədə təkmil normativ hüquqi bazanın olmaması və cinayətlərin latentliyi vəziyyəti bir az da ağırlaşdırır. Cinayətkarların maliyyə göstəricilərinə nəzər salsaq 2010-cu ildə xakerlərin “bacarığı” nəticəsində 1.3 mlrd dollar mənimsənilmişdir. 2011-ci ildə isə xaker-vətəndaşların qazancları 3.7 mlrd dollara yaxın olmuş, 2013-cü ildə isə bu rəqəm iki dəfə artmışdır. (20)

Bu gün, praktik olaraq bütün tədqiqatçılar və mütəxəssislər kibercinayətkarlıqla bağlı şəraitin daha da pisləşməsini etiraf edirlər. Bir təhlükə də, kibernetikada olan cinayətkarlığın mütəşəkkil cinayətkarlıqla sıx bağlılığıdır. Tərəddüd etmədən ifadə etmək olar ki, internetin yaranması, informasiya texnologiyalarının və kompyuter şəbəkəsinin inkişafı nəticəsində qrup və mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədilən cinayətlərin sayı dünyada artımla müşahidə edilir, “ənənəvi” cinayətlərin- dələduzluğun, oğurluğun və tələb etmənin törədilməsi də bir növ sadələşir.

Bundan başqa, son illərdə kibercinayətkarlıqda peşəkarlığın izləri hiss olunur, kompyuterlərdə (və yaxud kompyuter vasitəsilə hücüm) kompleks xarakter alır. Açıq- -aşkar cinayətkarların peşəkarlığı, hazırlığı, məharət və bacarıqları, dələduzluq və internet şəbəkəsindən istifadə etmək yolu ilə oğurluq, çirkli pulların yuyulması kölgə iqtisadiyyatının böyük sektoruna çevrilməsini təsdiq edir. Cinayətkarlar arasında “əmək bölgüsü” proqramların ticarəti üçün meydan açılır.(21)

Bir təhlükəli tendensiya da, mütəşəkkil cinayətkar qruplar tərəfindən pulların yuyulması üçün internet şəbəkələrindən istifadə edilməsidir. İnternet hesablarda saxtakarlıq üçün geniş və daha geniş imkan yaranır. Onlayn vasitəsi ilə pulların heç kimə bəlli olmadan, gizli yolla yerləşdirilməsi (guya leqal tədarük üçün yerləşdirilir), elektron hesablamaların inkişafı, habelə cinayətkar gəlirlərin hərəkət üsulunun gizlədilməsilə onlayn geniş zəmin yaradır...

ARDI VAR...

Hüquqşünas: Şəmsəddin Əliyev

Təzə kartofun faydaları...
Telefonlar üçün alt paltarı çıxdı - FOTO
Bu parka yalnız sevgililər və yeni evlənən cütlüklər dəvət olunur - Dünyanın seksual parkından FOTOLAR (18+)
Bu araşdırmadan sonra çətin ki yalan danışanı tuta biləsiniz...
Qadınların sevgisi neçə il davam edir? - Sevə biləcəkləri müddət açıqlandı
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Donald Tramp növbəti dəfə pərt oldu - öz xanımı tərəfindən - FOTOLAR
Dünya
Sinəsinini böyütmək istəyən iki uşaq anası plastik əməliyyatın qurbanı oldu- FOTOLAR
Cəmiyyət
“Telekanallarda məhkəmə qərarlarını başqa aspektlərdən müzakirə etmək yalnış nəticələrə gətirib çıxara bilər”
Cəmiyyət
“Ramiz Mehdiyev bizim ağsaqqalımızdır, dövlət nə qərar verəcəksə, o da olacaq”
Cəmiyyət
Hüseyn Abdullayevin həbsi ilə bağlı ŞOK DETALLAR
Həftənin ən çox oxunanları
Səhiyyə naziri postuna real namizədlər: Ehtimallar özünü doğruldacaqmı?
"Qarabağla bağlı Azərbaycan ən xain zərbəni Ermənistandan deyil, Rusiyadan gözləməlidir"
Nazirlər Kabinetinin yeni tərkibi təsdiqləndi - SİYAHI
Həkimlər infarktdan ölməkdən qaçmağın yolunu açıqladılar: Ən azı həftədə 2 dəfə...
Daha 20 yüksək post prezident sərəncamını gözləyir - SİYAHI...
Abid Şərifovun vəziyyəti pisləşdi – SON DƏQİQƏ
"Bəyəm, mənə nə olub ki, xəstələnim və üstəlik, xəstəxanaya da yerləşdirilim?"
“Hacıbala, səninlə ölənə kimi məzələnəcəm” - Şeyx Əbdül Mahmudbəyov
"Azərbaycanın əhəmiyyətli bir şəhəri silahlı qüvvələrimizin nəzarətinə keçməlidir”
9 övladının DNT-ni yoxlatdı və şoka düşdü - Arvadı xəyanət edirmiş...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin