Xəbər lenti
24/06/2017 [17:25]:
Həkimlər başı deşir, dili kəsirdilər - Qandonduran müalicə üsulları
24/06/2017 [16:48]:
Formula 1 yarışlarında üçüncü sərbəst yürüşün NƏTİCƏLƏRİ
24/06/2017 [16:47]:
Prezident İlham Əliyev Jan Fransua Manseli qəbul etdi
24/06/2017 [16:44]:
Ramil Usubov Qubada vətəndaşları qəbul etdi
24/06/2017 [16:42]:
Tağı Əhmədov: "Elmlə məşğulam, vaxtım yoxdur"
24/06/2017 [16:41]:
Mingəçevirdə evləri su basıb, heyvanlar tələf oldu
24/06/2017 [16:34]:
UNEC-də millət vəkillərinin iştirakı ilə “Açıq qapı” günü...
24/06/2017 [16:29]:
“Bu işğala Azərbaycan ordusu son qoymalıdır…”
24/06/2017 [16:26]:
İranda gözlənilən fəlakət: duz fırtınası başladı - Foto
24/06/2017 [16:24]:
Polis veteranları cəbhə bölgəsində görüş keçirdi- FOTO
24/06/2017 [16:21]:
Silah satmaq istəyən şəxsdən narkotik tapıldı
24/06/2017 [16:17]:
Bakıda polis əcnəbi turisti heyrətləndirdi
24/06/2017 [16:13]:
Elmar Vəliyev vətəndaş qəbulu keçirdi- FOTO
24/06/2017 [16:07]:
Gəncədə “İmamzadə” ziyarətgahında iftar süfrəsi açıldı
24/06/2017 [16:04]:
Baş Prokurorluq Əkrəm Həsənova xəbərdarlıq etdi
24/06/2017 [16:02]:
Zakir Həsənov bir qrup hərbi qulluqçuya polkovnik rütbəsi verdi – FOTO
24/06/2017 [15:47]:
Kiçik Əziz Sancar və "dahi" ateistlərimiz
24/06/2017 [15:15]:
Azərbaycanlı məmur Mayamidə 5,5 milyon dollara dəbdəbəli mənzil aldı
24/06/2017 [15:05]:
Ermənistanda hərbçiləri daşıyan avtobus aşdı – FOTO
24/06/2017 [15:04]:
"Zaman keçdikçə Elçibəyin siyasi kimliyi, seçdiyi və keçdiyi yol daha aydın sezilir"
24/06/2017 [15:03]:
Bakıda gecə saatlarında gizli görüşən sevgililərin – DƏHŞƏTLİ SONU
24/06/2017 [15:03]:
Bakıda “Formula 1” bolidi yandı – FOTO
24/06/2017 [14:32]:
“Rusiya Ərdoğanı Səddamın gününə düşməkdən xilas etdi...”- Siyasi analitik
24/06/2017 [14:16]:
“Zakir Həsənov vuruşmağı bacaran ordunun formalaşmasına nail olub”
24/06/2017 [14:07]:
Azercell-dən SimSim abunəçilərinə bayram hədiyyəsi...
24/06/2017 [13:53]:
Nağıllardan ilham alıb saçlarını uzadan Aliya Nasirova...- FOTOLAR
24/06/2017 [13:37]:
"Əgər əlimdə silahım olsa, o təyyarələri vuraram" - Qəribə açıqlamalar...
24/06/2017 [13:34]:
Dünya qaranlığa qərq olacaq - noyabrda
24/06/2017 [13:33]:
Qarpız üçün bazara gedənlərin nəzərinə: Ehtiyatlı olun – VİDEO
24/06/2017 [13:30]:
Rusiya və İran Qarabağda Ermənistana qarşı...
24/06/2017 [13:29]:
Londonda 5 çoxmərtəbəli bina təcili boşaldıldı - FOTOLAR
24/06/2017 [13:16]:
Tarkanın mahnısı Oksananı belə coşdurdu - VİDEO
24/06/2017 [13:14]:
"WhatsApp" istifadəçilərinin çoxdan gözlədiyi YENİLİK
24/06/2017 [13:10]:
Zakir Həsənovun gəlişi Silahlı Qüvvələrə nə verdi? - Millətin Ordusunun günü...
24/06/2017 [13:06]:
İlham Əliyev Məmnun Hüseynə başsağlığı verdi
24/06/2017 [13:04]:
Bu gün Əbülfəz Elçibəyin doğum günüdür
24/06/2017 [12:55]:
“Bank of Baku” şəhid ailəsini məhkəməyə verdi
24/06/2017 [12:31]:
Mingəçevirdə iki ailə arasında kütləvi dava...
24/06/2017 [12:04]:
“Ordumuz yalnız düşmənin atəş nöqtələrini susdurmaq üçün atəş açır”
24/06/2017 [11:58]:
"Olmazmı çağırışı 18 deyil, 20 yaşından həyata keçirək və özünüz də görəcəksiniz ki..."
24/06/2017 [11:52]:
Zəif nəticə göstərən müəllimlərə yeni fürsət – VİDEO
24/06/2017 [11:44]:
Rusiyadan Azərbaycana yeni hərbi texnika gətirildi – VİDEO
24/06/2017 [11:42]:
"Belə bir aksiyanın keçirilməsinə ehtiyac görmürük"
24/06/2017 [11:38]:
Mülkilərimizi hədəf alan düşmənin sadə vətəndaşlarına mərhəmət göstərilməlidirmi?
24/06/2017 [11:31]:
Dado və Natavan nişanlandı – FOTO
24/06/2017 [11:15]:
Zakir Həsənov: "Ordumuz əbədi torpaqlarımızın azad edilməsinə nail olacaq"
24/06/2017 [11:14]:
Elçin Əmirbəyov Birinci vitse-prezidentin köməkçisi təyin edildi
24/06/2017 [11:06]:
Qızıl yeddi dollar bahalaşdı
24/06/2017 [11:04]:
Azərbaycan Qran-Prisinin ikinci günü başlayır
24/06/2017 [11:01]:
Millət vəkilinə ağır itki
24/06/2017 [10:58]:
Tarkanın Bakı konsertində bu sözləri sevənlərini ŞOKa saldı - VİDEO
24/06/2017 [10:34]:
Bakıda ambulans aşdı: Xəsarət alanlar var
24/06/2017 [10:29]:
31 yaşlı azərbaycanlı Gürcüstan dövlət nazirinin müşaviri təyin olundu
24/06/2017 [10:28]:
“WhatsApp”dan daha bir yenilik
24/06/2017 [10:23]:
Lerikdə qar uçqunu nəticəsində faciə baş verən ailədən -YENİ XƏBƏR
24/06/2017 [10:16]:
Bayramda sərvət qazanan məşhurlar - 540 min...
24/06/2017 [10:13]:
“Metroda bomba var” deyən adama güzəşt etmədilər
24/06/2017 [10:06]:
İmam Səccadın (ə) mübarək Ramazan ayı ilə vidalaşarkən oxuduğu dua - MÖHTƏŞƏM
24/06/2017 [10:01]:
Ərdoğan qəzəbləndi: "Kılıçdaroğlu, sənin adamın dediklərini sübut etməsə..."
24/06/2017 [09:58]:
“Hansı təhlükəsizlikdən danışırsınız? Hər gün cəbhədə ölən əsgərlərdən?” -Erməni deputat
24/06/2017 [09:56]:
Berluskoni: "Trampın arvadından xoşum gəlir"
24/06/2017 [09:53]:
Cəbhəyanı kəndlərimiz atəşə tutuldu
24/06/2017 [09:51]:
Doğma torpaqlarına dönən köçkünlər ermənilərdən necə xilas oldular?- Film içindən reportaj
24/06/2017 [09:47]:
Hollivud ulduzu Trampdan üzr istədi
24/06/2017 [09:46]:
Rusiya məcburi hərbi xidmətdə son yaş həddini artırır - Putin göstəriş verdi
24/06/2017 [09:44]:
Çində torpaq sürüşməsi - Yüzlərlə insan dağıntıların altında qaldı
24/06/2017 [09:42]:
Prezidentin Fransaya göndərdiyi Mustafayev kimdir?
24/06/2017 [09:40]:
Ərdoğan: "Qarabağ məsələsində Azərbaycanla eyni mövqedən çıxış edirik"
24/06/2017 [02:45]:
ATƏT PA-nın vitse-prezidentinin doğum günüdür...
24/06/2017 [02:29]:
Kütləvi terror aktının qarşısı alındı - MƏKKƏDƏ!..
24/06/2017 [01:50]:
O, Peyğəmbər qədər ruhu qarşısında əyilə biləcəyimizdir...
24/06/2017 [01:48]:
Leyla Əliyeva DTX rəisinin oğlu ilə yeni fotolarını paylaşdı
24/06/2017 [00:52]:
"Onlar sonuncu saniyəni belə gözləyirlər ki, oruclarında nöqsana yol verilməsin"
24/06/2017 [00:50]:
Kənar müdaxilələrə imkan verməyin - Günün qoroskopu
24/06/2017 [00:42]:
Bir gündə 3 terror, 13 tələb, 10 gün vaxt, 1 milyonluq nümayiş...
24/06/2017 [00:42]:
BAXCP Əbülfəz Elçibəyin qəbrini ziyarət edəcək
24/06/2017 [00:37]:
"İranı həmsədr kimi görmək istəyənlərə bildirirəm ki, ağlınızı başınıza yığın"
24/06/2017 [00:27]:
"Bütün dua və diləklərinizin Tanrı dərgahında qəbul olunmasını arzu edirəm"
24/06/2017 [00:18]:
İran tarixinin ən böyük nümayişi keçirildi - 1 milyon etirazçı İsrailə meydan oxudu...
23/06/2017 [23:58]:
Deputat: "Qorxuram ki, ölərəm və dünya çempionatını görmərəm"
Bütün arxiv bir sırada
19/06/2017 [15:11] - Cəmiyyət - ( 723 dəfə baxılıb)

Kibernetika əleyhinə olan cinayətkarlıq...




Kibercinayətkarlığın quruluşu və dinamikası.

III yazı

Kibercinayətkarlıq təbiətinə görə transsərhəd hadisədir. Ona görə də kibercinayətkarlığın və ya onun müxtəlif növə mənsubluğunu, kompyuter cinayətlərinin bir ölkədə vəziyyətini və yaxud, müəyyən qrup ölkələrdə təhlil edib oyrənməklə bu cinayətlərin həqiqi miqyasını və hadisələrin ölçüsünü tam təsəvvür etmək mümkün deyildir.

Kompyuter və telekommunikasiya şəbəkələrinin qloballığı və transsərhədliyi “cinayətkara” başqasının adından, ünvanındakı şifrəsindən istifadə etmək (identik manipulyasiya) imkanını verir. Elə bir şərait yaranır ki, cinayətkar bir kontinentdə, cinayət isə bilavasitə başqa bir məkanda baş verir, nəticə üzrə isə cinayət üçüncü yerdə başa çatır.

2001-ci ildən başlayaraq kibercinayətlərin vəziyyətinə dair məlumatları bəzi müəlliflər toplamağa başlamışlar. Ötən 15 il ərzində bu sahədə olan kriminoloq –ekspertlər belə qənaətə gəlmişlər ki, hazırda bu cinayətləri tamlığı ilə əks etdirən statistik məlumatlar yoxdur (statistika aparılmır) və real vəziyyət təhlil edilmir. Kibercinayətlər nəticəsində iqtisadi itkilərin hansı ölçüdə və həddə olması hələ ki, beynəlxalq aləmə məlum deyildir.

Bəzi məlumatlara görə dünya –bəşəriyyət il ərzində kibercinayətlərdən təxminən 750 mlrddan -1 trln dollara qədər itirir. Bu sahədə cinayətkarların da gəlirləri artır. 2004-cü ildən 2009-cü ilə qədər (5 il ərzində) kibercinayətlərdən əldə edilən gəlirin məbləği isə 10 dəfə artaraq 1 trln dollara çatmışdır.

Kibercinayətlərin əksər hissəsi rəsmi statistik çərçivədən və qeydiyyatdan kənarda qalır. İnamla və düşünmədən demək olar ki, rəsmi statistikada baş verən belə cinayətlərin 10%-i, bir az da artırsaq 20%-i yer alır. Təxminən 80% latent cinayətlər sırasına daxil olur.

Bir sıra qiymətləndirmə meyarlarına görə RF-da kibercinayətlərin latentliyi 90% -dən çox, ABŞ-da 80%, Böyük Britaniyada 85%-ə qədər, Almaniyada 75% təşkil edir.

Kibercinayətlərin strukturu müxtəlif ölkələrdə informasiya texnologiyalarının inkişaf dərəcəsindən, internet istifadəçilərinin çoxluğundan asılı olaraq nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlidir. Məsələn: ABŞ-da kibercinayətlərin quruluşu aşağıdakı kimidir: Elektron hesablardan pul oğurluqları 44%; proqram təminatının zədələnməsi 16%; məxfi məlumatların oğurluğu 12%; məlumatların saxtalaşdırılması 10%; və müəyyən faiz özgənin hesabına xidmətin sifarişi kimi növlər təşkil edir. (16)

Kibercinayətkarlıq problemi inkişaf etmiş ölkələr üçün müxtəlif nəticələr doğurur. Onun strukturu və dinamikası, eyni zamanda miqyası ayrı-ayrı ölkələrdə istifadəçilərin kibertəhlükəsizlik mədəniyyətindən, bu və ya digər ölkənin iqtisadiyyatının inkişaf dərəcəsindən və müxtəlif aspektlərindən asılı olur.

Bu kriminal biznesin miqyasını dərk etmək üçün bir misal gətirmək kifayətdir. Virtual (bu termin internetin inkişafı nəticəsində meydana gəlmişdir və elektron fəzada işləmək üçün ümumi marağa malik istifadəçilərin bir qrupda birləşməsidir. Kompyuterlər arasında məlumatları virtual tunnel vasitəsi ilə şifrələyərək ötürən əlaqə vasitəsidir) dələduzlar ABŞ vətəndaşlarının şəbəkə vasitəsi ilə milyondan çox bank kartlarını ələ keçirərək, Amerikanın 49-dan çox şəhərlərində 130-bankomatları “boşaldıblar”. Bütün əməliyyat 30 dəqiqədən çox keçməmiş və 9 mln dolları müxtəlif dövlətlərdə hesaba köçürməyi bacarmışlar.

2011-ci ildə internet şəbəkəsindən istifadəçilərin və informasiya texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı kibernetika məkanından cinayət törətmək məqsədi ilə istifadə edənlərin sayı da artmağa başlamışdır. Daha çox təhlükə sosial şəbəkələrdən istifadə edənlərin artımı ilə bağlıdır. Məsələn: My Space, Facebook və s. olduğu yerin müəyyən edilməsi üzrə xidmət, mobil telefonlar vasitəsi ilə internetə daxil olma bacarığı və s... (18)

Kibercinayətlərdə istifadəçilərin etibarından sui-istifadə etməklə, istifadəçilərə saytla hər hansı bir məlumatın təstiqi və yenidən göndərilməsini təmin etmək üçün dələduzlar uydurma ünvan göstərir və bir növ onu “tələyə” fişinqə salır.

Fişinq -ingilis və rus dillərində olan –fişinq tərcümədə “balıq ovu” deməkdir, qlobal şəbəkədə balıq ovunu xatırladan fırıldaqçılığın bir növü kimi qəbul edilir. Belə ki, fırıldaqçı (fişer) internetdə “tələ”(tor) quraraq, bu tələyə(tora) düşən internet istifadəçilərini aldatmaqla məşğul olur. Fişinq kiberdələduzluğun xüsusi növüdür. Dələduz bank saytı kimi görünən saxta veb-sayt yaradır. Sonra cinayətkarlar istifadəçiləri bu sayta aldadıb aparmağa cəhd edirlər ki, bu saytda onlar login, parol və ya PİN-kod kimi konfidensial məlumatları daxil etsinlər. Çox zaman dələduzlar bunun üçün həmin saytlara istinadən spamın köməyi ilə yararlanırırlar.

Spam –ingilis sözüdür. Kommersiya və sair reklamların kütləvi şəkildə və ya, kommersiya növlərinə aid şəxsi informasiyaların yayılmasıdır. Hazırda elektron məktubların göndərilməsində istifadə edilir.

Antivirus proqramları ilə məşğul olan istehsalçıların nəzərinə görə bütün elektron məktubların 87% SPAM adlanır. Bəzi aylarda bu rəqəm şkalada 95%-ə qədər qalxır. Bütövlükdə 2009-cu il ərzində Spama aid olan və göndərilən məlumatların sayı 40 trillionu ötmüşdür. Beləliklə yer kürəsinin hər bir sakininə orta hesabla 5 min elektron məktub düşür. (19)

Rf-da son vaxtlarda kompyuter cinayətlərinin sayı və oğurlanan məbləğin həcmi artmaqda davam edir. RF DİN-nin məlumatına görə rusiyalılar 2009-cu il ərzində 17.5 min kompyuter cinayətləri törətmişlər. Bu rəqəm 2008-ci illə müqayisədə çoxdur. Bu

sahədə təkmil normativ hüquqi bazanın olmaması və cinayətlərin latentliyi vəziyyəti bir az da ağırlaşdırır. Cinayətkarların maliyyə göstəricilərinə nəzər salsaq 2010-cu ildə xakerlərin “bacarığı” nəticəsində 1.3 mlrd dollar mənimsənilmişdir. 2011-ci ildə isə xaker-vətəndaşların qazancları 3.7 mlrd dollara yaxın olmuş, 2013-cü ildə isə bu rəqəm iki dəfə artmışdır. (20)

Bu gün, praktik olaraq bütün tədqiqatçılar və mütəxəssislər kibercinayətkarlıqla bağlı şəraitin daha da pisləşməsini etiraf edirlər. Bir təhlükə də, kibernetikada olan cinayətkarlığın mütəşəkkil cinayətkarlıqla sıx bağlılığıdır. Tərəddüd etmədən ifadə etmək olar ki, internetin yaranması, informasiya texnologiyalarının və kompyuter şəbəkəsinin inkişafı nəticəsində qrup və mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədilən cinayətlərin sayı dünyada artımla müşahidə edilir, “ənənəvi” cinayətlərin- dələduzluğun, oğurluğun və tələb etmənin törədilməsi də bir növ sadələşir.

Bundan başqa, son illərdə kibercinayətkarlıqda peşəkarlığın izləri hiss olunur, kompyuterlərdə (və yaxud kompyuter vasitəsilə hücüm) kompleks xarakter alır. Açıq- -aşkar cinayətkarların peşəkarlığı, hazırlığı, məharət və bacarıqları, dələduzluq və internet şəbəkəsindən istifadə etmək yolu ilə oğurluq, çirkli pulların yuyulması kölgə iqtisadiyyatının böyük sektoruna çevrilməsini təsdiq edir. Cinayətkarlar arasında “əmək bölgüsü” proqramların ticarəti üçün meydan açılır.(21)

Bir təhlükəli tendensiya da, mütəşəkkil cinayətkar qruplar tərəfindən pulların yuyulması üçün internet şəbəkələrindən istifadə edilməsidir. İnternet hesablarda saxtakarlıq üçün geniş və daha geniş imkan yaranır. Onlayn vasitəsi ilə pulların heç kimə bəlli olmadan, gizli yolla yerləşdirilməsi (guya leqal tədarük üçün yerləşdirilir), elektron hesablamaların inkişafı, habelə cinayətkar gəlirlərin hərəkət üsulunun gizlədilməsilə onlayn geniş zəmin yaradır...

ARDI VAR...

Hüquqşünas: Şəmsəddin Əliyev

Azərbaycanlı məmur Mayamidə 5,5 milyon dollara dəbdəbəli mənzil aldı
"Əgər əlimdə silahım olsa, o təyyarələri vuraram" - Qəribə açıqlamalar...
"Belə bir aksiyanın keçirilməsinə ehtiyac görmürük"
İmam Səccadın (ə) mübarək Ramazan ayı ilə vidalaşarkən oxuduğu dua - MÖHTƏŞƏM
"Bütün dua və diləklərinizin Tanrı dərgahında qəbul olunmasını arzu edirəm"
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
Maraqlı
Həkimlər başı deşir, dili kəsirdilər - Qandonduran müalicə üsulları
Gündəm
“Zakir Həsənov vuruşmağı bacaran ordunun formalaşmasına nail olub”
Hadisə
Londonda 5 çoxmərtəbəli bina təcili boşaldıldı - FOTOLAR
Cəmiyyət
"Olmazmı çağırışı 18 deyil, 20 yaşından həyata keçirək və özünüz də görəcəksiniz ki..."
Gündəm
Bir gündə 3 terror, 13 tələb, 10 gün vaxt, 1 milyonluq nümayiş...
Həftənin ən çox oxunanları
"Bu adam quş həvəskarıdır, axşama kimi cavan qızları yığır idarəyə..." - ŞOK...
Yumurta qaynatdığınız suyu atmayın!
Ölkə başçısına və 1-ci vitse prezidentə müraciət: - Həmin icra başçıları cəzalandırılsın...
"Allah"la "peyğəmbərlər" əlbir olub 2.5 trilyon mənimsədi - Ağılalmaz dələduzluq
Şəkildə gördüyünüz ilk heyvan xarakterinizdən xəbər verir - MARAQLI
Aşıq Ələsgər xərçəngin dərmanını deyibmiş - MARAQLI
“Şiə namazında möhür, sünni namazında əl bağlamaq yanlışdır...”- Sərdar Cəlaloğlu
Leyla Əliyeva DTX rəisinin oğlu ilə yeni fotolarını paylaşdı
Millət vəkilindən "mavilər, əxlaqsız qadınlar da xalq artisti oldu" harayına dəstək...
"Bütün xəstəliklər bağırsaqda başlayır, problemin həlli isə bundadır" - HİPPOKRAT...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: [email protected]
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin