Xəbər lenti
19/10/2017 [16:32]:
FETÖ-nün Azərbaycan təmsilçilərindən biri həbs edildi
19/10/2017 [16:31]:
Azərbaycanda BMT həftəsi keçiriləcək
19/10/2017 [16:29]:
“Mən Bakıya gələndə havada gərginlik qoxusu var idi...”
19/10/2017 [16:23]:
İranın keçmiş prezidenti Əhmədinejad dövlətə vurduğu zərər açıqlandı
19/10/2017 [16:10]:
Çavuşoğlu: "Azərbaycana qarşı sənədi dəstəkləyən deputatlarımızdan biri səhvini etiraf edib"
19/10/2017 [15:57]:
Qəribə xəstəliyin qurbanı olan qız əməliyyat üçün pul tapa bilmir- FOTOLAR
19/10/2017 [15:49]:
Dünyanın ən uzun adamı əməliyyat olundu ki, boyu uzaması dayansın - FOTOLAR
19/10/2017 [15:39]:
Biznesmenin qızı piyadaları vurdu - 5 ölü, 6 yaralı
19/10/2017 [15:33]:
Bərzaninin yardımçısı haqda həbs qərarı çıxarıldı
19/10/2017 [15:28]:
Maşallah Əhmədov yenidən həbsə qayıda bilər
19/10/2017 [15:25]:
“Qarabağ” – “Atletiko” matçı “5-liy”ə düşmədi
19/10/2017 [15:13]:
Ağsu aşırımında sürüşmə olub, magistral yolda çatlar əmələ gəlib - FOTO
19/10/2017 [15:06]:
Bu xüsusi toyuq yumurtaları xərçəngə qarşı mübarizə aparacaq
19/10/2017 [15:00]:
"Krımda türk dövlətinin yaranması ehtimalı sıfıra bərabərdir"
19/10/2017 [14:21]:
Rusiya XİN: "Xəzər dənizinin statusu ilə bağlı gələn il yekun razılıq əldə olunacağı şansı var"
19/10/2017 [14:13]:
MDB və Baltikyanı ölkələrin Dəmir Yolu Nəqliyyatı Şurasının 67-ci iclası Riqada keçirilir
19/10/2017 [14:11]:
AFFA Robert Prosineçkinin baş məşqçi vəzifəsində qalıb-qalmayacağı məsələsinə münasibət bildirdi
19/10/2017 [13:57]:
Diaspor fəalı mükafatlandırıldı
19/10/2017 [13:56]:
Eldar Əzizov 2 trilyonluq korrupsiyadan danışdı
19/10/2017 [13:38]:
Azərbaycanlı rejissor “Asiyanın Oskar”ına layiq görülüb- FOTO
19/10/2017 [13:38]:
“Hər imkanda məni zorlayırdılar” - Olimpiya çempionu+ Fotolar
19/10/2017 [13:34]:
Ukrayna "Qazprom"un əmlakından 6,7 mlrd. dollar cərimə tutacaq
19/10/2017 [13:31]:
“O öləndə 24 saat otağımdan çıxmadan ağladım” - İvanka Tramp
19/10/2017 [13:29]:
Azərbaycanın rənglər dünyası Abu-Dabidə...- FOTOLAR
19/10/2017 [13:27]:
Müsavat Bakı Meriyasının təklifini qəbul edəcək? - Arif Hacılı cavab verdi
19/10/2017 [13:25]:
Ermənistanda nazir müavininin maşını qarət olundu
19/10/2017 [13:22]:
“Bundan sonra Sarkisyanla danışıqlara getməyin heç bir mənası yoxdur”
19/10/2017 [13:13]:
Murad şouda Xatunu qoruyur - Əlini çəksə də... + Video
19/10/2017 [13:06]:
Sabah da yağış yağacaq - PROQNOZ
19/10/2017 [12:59]:
Saakaşvilinin tərəfdarları yenidən Kiyevin mərkəzində toplaşdı
19/10/2017 [12:53]:
Anqolada ADNSU-nun məzunları və dostları Assosiasiyası rəsmi qeydiyyata alındı
19/10/2017 [12:52]:
İspaniya hökuməti Kataloniyanın muxtariyyət statusunu ləğv edir
19/10/2017 [12:52]:
Yazıçılar Birliyi “26” kafesinin yerini daha icarəyə verməyəcək
19/10/2017 [12:48]:
Deputat atasının agent olub-olmadığını araşdırır...
19/10/2017 [12:47]:
Müsavatın yürüşünə icazə verilmədi
19/10/2017 [12:46]:
Hacıbala Abutalıbovun təşəbbüsü donduruldu
19/10/2017 [12:43]:
Prezidentin köməkçisi: "Qarabağ klubunu sıxışdırırlar"
19/10/2017 [12:41]:
XİN Qarabağa gedən məşhur teleaparıcı ilə bağlı araşdırmaya başladı
19/10/2017 [12:35]:
Qarabağ üçün Kərkük modeli- İran sərhədi bağlayır və...
19/10/2017 [12:12]:
Yoxlamalar 2021-ci ilə qədər dondurulacaq
19/10/2017 [12:10]:
Elmar Qasımov Orta Doğu Texniki Universitetinin rektoru ilə müzakirə apardı
19/10/2017 [12:06]:
Dünya şöhrətli alman professor Qərbi Kaspi Universitetində
19/10/2017 [12:06]:
2018-ci ilin büdcə layihəsi parlamentə daxil oldu
19/10/2017 [12:03]:
"Əlillərlə bağlı qanunvericilikdə dəyişiklik gözlənilmir" - Hadi Rəcəbli
19/10/2017 [11:49]:
Təqsirləndirilən: "Öldürdüyüm sevgilim deyil, arvadım idi"
19/10/2017 [11:48]:
Yeni Zelandiyanın baş nazirinin adı müəyyənləşdi
19/10/2017 [11:47]:
Əhməd bəy Ağaoğlunun Tapçubaşova görə işdən ayrılması- Gizli konfliktin səbəbləri
19/10/2017 [11:30]:
“AzRusTrans” şirkətin şəxsi vaqon parkını formalaşdıracaq
19/10/2017 [11:23]:
Günay Musayeva keçmiş ərini məhkəməyə verdi
19/10/2017 [11:23]:
ADPU- da müstəqilliyin bərpasının iyirmi altıncı ildönümünə həsr edilmiş tədbir keçirildi
19/10/2017 [11:18]:
Emin “Bir qədəh arağ”ın açılışını etdi - FOTOLAR
19/10/2017 [11:17]:
“Qarabağ” xal qazandı, Azərbaycan İsveçdən uzaqlaşdı – UEFA reytinqi
19/10/2017 [11:12]:
Qəndəharda hərbi bazaya hücum: 40 əsgər öldü
19/10/2017 [10:55]:
Lənkəranskinin milyonluq otelləri üzə çıxdı
19/10/2017 [10:52]:
"Vaxtı keçmiş kreditlər üzrə bocların həcmi qırmızı xətti keçdi" - HƏYƏCAN TƏBİLİ...
19/10/2017 [10:51]:
Heydər Əsədov aqrar sektoru necə batırır -Şok rəqəmlər
19/10/2017 [10:48]:
“Müstəntiq dedi ki, mən istədiyimi buradan götürə bilərəm”
19/10/2017 [10:45]:
“Bundan o yana güzəşt mümkün deyil” -Müharibə xəbərdarlığı
19/10/2017 [10:39]:
Armen Ciqarxanyanın gənc arvadı onu necə aldatdı -Ağlasığmaz xəyanətin hekayəsi
19/10/2017 [10:32]:
"Naxçıvandakı möhtəşəm parad Serj Sarkisyanın sərsəmləməsinə tutarlı cavabdır"
19/10/2017 [10:28]:
Ermənilər cəbhədə pulemyotları işə saldılar
19/10/2017 [10:25]:
“İmam Hüseynin ardınca gedənlərdən, yoxsa yolunu kəsənlərdənmisin?..” - VİDEO
19/10/2017 [10:25]:
Maşın ustaları yol polisi ilə əlbir işləyir -Sürücülərin DİQQƏTİNƏ
19/10/2017 [10:22]:
Bazarda oğurluq etmək istəyən qadını soyundurub döydülər - VİDEO
19/10/2017 [10:21]:
İlham Əliyev Ukrayna Baş nazirinin 1-ci müavinini qəbul edib
19/10/2017 [10:04]:
"Raisa Maksimovna Qorbaçovun yanağına şapalaq vururdu" - SENSASİON MÜSAHİBƏ...
19/10/2017 [09:58]:
“Yarım milyondan çox saxta aksiz markası saxlandı” - DTX-dən əməliyyat
19/10/2017 [09:54]:
Ziya Məmmədov hardadır?
19/10/2017 [09:52]:
Terroçular yeni “11 sentyabr”a hazırlaşırlar
19/10/2017 [09:50]:
Məktəbdə qaz sızması - 14 nəfər zəhərləndi
19/10/2017 [09:48]:
Sobçak da Rusiyanı idarə etmək istəyir - Putinə rəqib olduğunu açıqladı
19/10/2017 [09:43]:
“Qız uşağının oğlanın otağına…” - Efirə getməyən kadrlar
19/10/2017 [03:10]:
Gəlirlərin artması yaxşı stimul olacaq - Günün qoroskopu
19/10/2017 [00:53]:
Yol polisi Bakı şəhəri üzrə işçi axtarır - Ali təhsilli namizədlərə üstünlük veriləcək...
19/10/2017 [00:41]:
Kimyaterapiyasız xərçəng müalicəyə tabe oldu - Tibb elmində inqilab...
19/10/2017 [00:29]:
Fənərbaxçanın üzvü həyatını itirdi - Mədəkiçiltmə əməliyyatı daha bir can aldı...
19/10/2017 [00:23]:
Əməkdaşlıq Şurasından hakimiyyətə növbəti müraciət...
18/10/2017 [23:53]:
Baş prokuror Çaykadan Ağalarov haqda soruşdular: "Gələn dəfə cavab verərəm..."
18/10/2017 [23:51]:
“Sabir Rüstəmxanlı Hadı Rəcəbliyə deyib ki, mən Elçinə söz deyə bilmərəm”
18/10/2017 [23:48]:
"Qarabağ" "Atletiko" ilə heç-heçəyə görə 500 min avro qazandı
Bütün arxiv bir sırada
19/06/2017 [15:11] - Cəmiyyət - ( 814 dəfə baxılıb)

Kibernetika əleyhinə olan cinayətkarlıq...




Kibercinayətkarlığın quruluşu və dinamikası.

III yazı

Kibercinayətkarlıq təbiətinə görə transsərhəd hadisədir. Ona görə də kibercinayətkarlığın və ya onun müxtəlif növə mənsubluğunu, kompyuter cinayətlərinin bir ölkədə vəziyyətini və yaxud, müəyyən qrup ölkələrdə təhlil edib oyrənməklə bu cinayətlərin həqiqi miqyasını və hadisələrin ölçüsünü tam təsəvvür etmək mümkün deyildir.

Kompyuter və telekommunikasiya şəbəkələrinin qloballığı və transsərhədliyi “cinayətkara” başqasının adından, ünvanındakı şifrəsindən istifadə etmək (identik manipulyasiya) imkanını verir. Elə bir şərait yaranır ki, cinayətkar bir kontinentdə, cinayət isə bilavasitə başqa bir məkanda baş verir, nəticə üzrə isə cinayət üçüncü yerdə başa çatır.

2001-ci ildən başlayaraq kibercinayətlərin vəziyyətinə dair məlumatları bəzi müəlliflər toplamağa başlamışlar. Ötən 15 il ərzində bu sahədə olan kriminoloq –ekspertlər belə qənaətə gəlmişlər ki, hazırda bu cinayətləri tamlığı ilə əks etdirən statistik məlumatlar yoxdur (statistika aparılmır) və real vəziyyət təhlil edilmir. Kibercinayətlər nəticəsində iqtisadi itkilərin hansı ölçüdə və həddə olması hələ ki, beynəlxalq aləmə məlum deyildir.

Bəzi məlumatlara görə dünya –bəşəriyyət il ərzində kibercinayətlərdən təxminən 750 mlrddan -1 trln dollara qədər itirir. Bu sahədə cinayətkarların da gəlirləri artır. 2004-cü ildən 2009-cü ilə qədər (5 il ərzində) kibercinayətlərdən əldə edilən gəlirin məbləği isə 10 dəfə artaraq 1 trln dollara çatmışdır.

Kibercinayətlərin əksər hissəsi rəsmi statistik çərçivədən və qeydiyyatdan kənarda qalır. İnamla və düşünmədən demək olar ki, rəsmi statistikada baş verən belə cinayətlərin 10%-i, bir az da artırsaq 20%-i yer alır. Təxminən 80% latent cinayətlər sırasına daxil olur.

Bir sıra qiymətləndirmə meyarlarına görə RF-da kibercinayətlərin latentliyi 90% -dən çox, ABŞ-da 80%, Böyük Britaniyada 85%-ə qədər, Almaniyada 75% təşkil edir.

Kibercinayətlərin strukturu müxtəlif ölkələrdə informasiya texnologiyalarının inkişaf dərəcəsindən, internet istifadəçilərinin çoxluğundan asılı olaraq nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlidir. Məsələn: ABŞ-da kibercinayətlərin quruluşu aşağıdakı kimidir: Elektron hesablardan pul oğurluqları 44%; proqram təminatının zədələnməsi 16%; məxfi məlumatların oğurluğu 12%; məlumatların saxtalaşdırılması 10%; və müəyyən faiz özgənin hesabına xidmətin sifarişi kimi növlər təşkil edir. (16)

Kibercinayətkarlıq problemi inkişaf etmiş ölkələr üçün müxtəlif nəticələr doğurur. Onun strukturu və dinamikası, eyni zamanda miqyası ayrı-ayrı ölkələrdə istifadəçilərin kibertəhlükəsizlik mədəniyyətindən, bu və ya digər ölkənin iqtisadiyyatının inkişaf dərəcəsindən və müxtəlif aspektlərindən asılı olur.

Bu kriminal biznesin miqyasını dərk etmək üçün bir misal gətirmək kifayətdir. Virtual (bu termin internetin inkişafı nəticəsində meydana gəlmişdir və elektron fəzada işləmək üçün ümumi marağa malik istifadəçilərin bir qrupda birləşməsidir. Kompyuterlər arasında məlumatları virtual tunnel vasitəsi ilə şifrələyərək ötürən əlaqə vasitəsidir) dələduzlar ABŞ vətəndaşlarının şəbəkə vasitəsi ilə milyondan çox bank kartlarını ələ keçirərək, Amerikanın 49-dan çox şəhərlərində 130-bankomatları “boşaldıblar”. Bütün əməliyyat 30 dəqiqədən çox keçməmiş və 9 mln dolları müxtəlif dövlətlərdə hesaba köçürməyi bacarmışlar.

2011-ci ildə internet şəbəkəsindən istifadəçilərin və informasiya texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı kibernetika məkanından cinayət törətmək məqsədi ilə istifadə edənlərin sayı da artmağa başlamışdır. Daha çox təhlükə sosial şəbəkələrdən istifadə edənlərin artımı ilə bağlıdır. Məsələn: My Space, Facebook və s. olduğu yerin müəyyən edilməsi üzrə xidmət, mobil telefonlar vasitəsi ilə internetə daxil olma bacarığı və s... (18)

Kibercinayətlərdə istifadəçilərin etibarından sui-istifadə etməklə, istifadəçilərə saytla hər hansı bir məlumatın təstiqi və yenidən göndərilməsini təmin etmək üçün dələduzlar uydurma ünvan göstərir və bir növ onu “tələyə” fişinqə salır.

Fişinq -ingilis və rus dillərində olan –fişinq tərcümədə “balıq ovu” deməkdir, qlobal şəbəkədə balıq ovunu xatırladan fırıldaqçılığın bir növü kimi qəbul edilir. Belə ki, fırıldaqçı (fişer) internetdə “tələ”(tor) quraraq, bu tələyə(tora) düşən internet istifadəçilərini aldatmaqla məşğul olur. Fişinq kiberdələduzluğun xüsusi növüdür. Dələduz bank saytı kimi görünən saxta veb-sayt yaradır. Sonra cinayətkarlar istifadəçiləri bu sayta aldadıb aparmağa cəhd edirlər ki, bu saytda onlar login, parol və ya PİN-kod kimi konfidensial məlumatları daxil etsinlər. Çox zaman dələduzlar bunun üçün həmin saytlara istinadən spamın köməyi ilə yararlanırırlar.

Spam –ingilis sözüdür. Kommersiya və sair reklamların kütləvi şəkildə və ya, kommersiya növlərinə aid şəxsi informasiyaların yayılmasıdır. Hazırda elektron məktubların göndərilməsində istifadə edilir.

Antivirus proqramları ilə məşğul olan istehsalçıların nəzərinə görə bütün elektron məktubların 87% SPAM adlanır. Bəzi aylarda bu rəqəm şkalada 95%-ə qədər qalxır. Bütövlükdə 2009-cu il ərzində Spama aid olan və göndərilən məlumatların sayı 40 trillionu ötmüşdür. Beləliklə yer kürəsinin hər bir sakininə orta hesabla 5 min elektron məktub düşür. (19)

Rf-da son vaxtlarda kompyuter cinayətlərinin sayı və oğurlanan məbləğin həcmi artmaqda davam edir. RF DİN-nin məlumatına görə rusiyalılar 2009-cu il ərzində 17.5 min kompyuter cinayətləri törətmişlər. Bu rəqəm 2008-ci illə müqayisədə çoxdur. Bu

sahədə təkmil normativ hüquqi bazanın olmaması və cinayətlərin latentliyi vəziyyəti bir az da ağırlaşdırır. Cinayətkarların maliyyə göstəricilərinə nəzər salsaq 2010-cu ildə xakerlərin “bacarığı” nəticəsində 1.3 mlrd dollar mənimsənilmişdir. 2011-ci ildə isə xaker-vətəndaşların qazancları 3.7 mlrd dollara yaxın olmuş, 2013-cü ildə isə bu rəqəm iki dəfə artmışdır. (20)

Bu gün, praktik olaraq bütün tədqiqatçılar və mütəxəssislər kibercinayətkarlıqla bağlı şəraitin daha da pisləşməsini etiraf edirlər. Bir təhlükə də, kibernetikada olan cinayətkarlığın mütəşəkkil cinayətkarlıqla sıx bağlılığıdır. Tərəddüd etmədən ifadə etmək olar ki, internetin yaranması, informasiya texnologiyalarının və kompyuter şəbəkəsinin inkişafı nəticəsində qrup və mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədilən cinayətlərin sayı dünyada artımla müşahidə edilir, “ənənəvi” cinayətlərin- dələduzluğun, oğurluğun və tələb etmənin törədilməsi də bir növ sadələşir.

Bundan başqa, son illərdə kibercinayətkarlıqda peşəkarlığın izləri hiss olunur, kompyuterlərdə (və yaxud kompyuter vasitəsilə hücüm) kompleks xarakter alır. Açıq- -aşkar cinayətkarların peşəkarlığı, hazırlığı, məharət və bacarıqları, dələduzluq və internet şəbəkəsindən istifadə etmək yolu ilə oğurluq, çirkli pulların yuyulması kölgə iqtisadiyyatının böyük sektoruna çevrilməsini təsdiq edir. Cinayətkarlar arasında “əmək bölgüsü” proqramların ticarəti üçün meydan açılır.(21)

Bir təhlükəli tendensiya da, mütəşəkkil cinayətkar qruplar tərəfindən pulların yuyulması üçün internet şəbəkələrindən istifadə edilməsidir. İnternet hesablarda saxtakarlıq üçün geniş və daha geniş imkan yaranır. Onlayn vasitəsi ilə pulların heç kimə bəlli olmadan, gizli yolla yerləşdirilməsi (guya leqal tədarük üçün yerləşdirilir), elektron hesablamaların inkişafı, habelə cinayətkar gəlirlərin hərəkət üsulunun gizlədilməsilə onlayn geniş zəmin yaradır...

ARDI VAR...

Hüquqşünas: Şəmsəddin Əliyev

“Hər imkanda məni zorlayırdılar” - Olimpiya çempionu+ Fotolar
"Vaxtı keçmiş kreditlər üzrə bocların həcmi qırmızı xətti keçdi" - HƏYƏCAN TƏBİLİ...
Şəmistan Əlizamanlının mahnısı Ərdoğana klip oldu- VİDEO
“Hacılar mənə intim mesajlar göndərir” – Aktrisadan ŞOK AÇIQLAMA
Fərhad Əliyev ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə köçdü...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Dünyanın ən uzun adamı əməliyyat olundu ki, boyu uzaması dayansın - FOTOLAR
Maraqlı
Bu xüsusi toyuq yumurtaları xərçəngə qarşı mübarizə aparacaq
Dünya
"Krımda türk dövlətinin yaranması ehtimalı sıfıra bərabərdir"
Siyasət
"Naxçıvandakı möhtəşəm parad Serj Sarkisyanın sərsəmləməsinə tutarlı cavabdır"
Hadisə
Kimyaterapiyasız xərçəng müalicəyə tabe oldu - Tibb elmində inqilab...
Həftənin ən çox oxunanları
"Nə vaxta kimi bu millətin biqeyrətlərini, psixi xəstələrini, fahişələrini reklam edəcəksiniz?"
"Hafka"nın saxlandığı xəbəri yayıldı - Silahlı basqına görə
“Əgər müharibə başlasa, onlar rus ordusu qarşısında dözüm gətirə bilməyəcək”
Laçın rayonun bütün kəndlərinin kosmosdan hazırkı görüntüləri - VİDEO
Gecələdiyi avtobusda ölüsü tapılan aktyor - FOTOLAR
"Fərhad Əliyev orda-burda deyir ki, 4 milyard verib ölkəyə gəlmişəm" - ŞOK İDDİA...
“Düşmən bilməlidir ki, müharibə Ermənistan ərazisinə də keçə bilər”
14 yaşlı qızının seks videolarını çəkib sevgilisinə yollayan ana da varmış - DƏHŞƏT...
"Əgər İraq ordusu ildırım sürətiylə Kərkükü döyüşsüz ələ keçirdisə..."
Amerikanın atom sualtı qayığı sekslə məşğul olma məkanı imiş - ŞOK İDDİA...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin