Xəbər lenti
22/08/2017 [18:43]:
Elmar Novruzova general-mayor rütbəsi verildi
22/08/2017 [18:42]:
İlham Əliyev Şəmkir Rayon İcra Hakimiyyətinə 3 milyon manat ayırdı
22/08/2017 [18:41]:
Elşad Həmidova “Əməkdar həkim” fəxri adı verildi
22/08/2017 [18:39]:
Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin bir qrup hərbi qulluqçusu təltif edildi - SİYAHI
22/08/2017 [18:32]:
Gədəbəy şəhərində abadlıq-quruculuq işlərinin davam etdirilməsinə 3 milyon manat ayrıldı
22/08/2017 [17:50]:
ADNSU ilə Avrasiya İqtisadi Münasibətlər Dərnəyi arasında əməkdaşlıq müqaviləsi imzalandı
22/08/2017 [17:44]:
Abxaziyada erməni yol polisinin qulağını qopardılar
22/08/2017 [17:42]:
Ermənistan ordusunda rüşvət
22/08/2017 [17:40]:
Dolların sabaha olan məzənnəsi açıqlandı - Rəsmi
22/08/2017 [17:39]:
Hacı Əbdül Ayaz Mütəllibova söz atdı -"Həcc ziyarətinə getməlidir"
22/08/2017 [17:37]:
Mətanət Əliverdiyeva: "Ərimdən boşanma xəbərim şou idi"
22/08/2017 [17:34]:
Əmisiylə öpüşdüyü təsdiqləndi - Əri 1 milyon istəyir...
22/08/2017 [17:27]:
İsti azalanda ağıl artırmı? - İLHAM İSMAYIL...
22/08/2017 [17:23]:
"Yaşlı insanlar cavanlaşacaq..."
22/08/2017 [17:21]:
İki Azərbaycan filmi beyəlxalq festivala dəvət alıb
22/08/2017 [17:16]:
Lənkəranda bir qrup şəxs "Azərişıq" ASC-yə məxsus avtomobili yandırdı
22/08/2017 [17:13]:
"Kopenhagen" klubu "Qarabağ"la oyundan əvvəl cəzalandı
22/08/2017 [17:07]:
Türkiyənin bələdiyyə məclis üzvləri Tovuzda ön cəbhədə oldu - FOTO
22/08/2017 [17:04]:
“Azərbaycanla Türkiyə arasında ortaq ordu birliklərinin yaradılmasının vaxtı çoxdan çatıb”
22/08/2017 [16:40]:
“PKK-nın qaçmağa yeri qalmayacaq, çünki...”
22/08/2017 [16:20]:
Dünyanın enerji aqibəti 2040-cı ildə necə olacaq?- PROQNOZ
22/08/2017 [15:58]:
Prokuror Gündüz Məmmədov “Krımnaş”ı tutmaq istəyir
22/08/2017 [15:48]:
Şimali Koreya Əsədə kimyəvi silah göndərir
22/08/2017 [15:48]:
"Xalq Cümhuriyyətinə aid cizgi romanları hazırlayırıq”- Nəşriyyatdan vacib addım
22/08/2017 [15:45]:
Onlar Elçibəy haqqında danış(ma)dılar...
22/08/2017 [15:32]:
Türkiyədə 7 general istefa verdi
22/08/2017 [15:18]:
Elektrik qatarlarına minik Biləcəri stansiyasında aparılacaq
22/08/2017 [15:07]:
Yaponlar enerjinin yeni növünü kəşf etdilər
22/08/2017 [15:07]:
Sabir Rüstəmxanlı Türkiyə-İraq sərhədində Yardımlını tapdı
22/08/2017 [15:04]:
Rusiya və Ermənistan Qarabağ münaqişəsini müzakirə edəcək
22/08/2017 [14:56]:
Məkkədə həkimlər 80 yaşlı hacını infarktdan xilas etdilər - FOTO
22/08/2017 [14:50]:
Dünya çempionunu öldürən Anar federal axtarışa verildi
22/08/2017 [14:48]:
Bakının mərkəzində brend mağazalar yanır - FOTOLAR
22/08/2017 [14:41]:
"Müxalifəti kitabsız adlandıranların özlərinin kitabı yoxdur"
22/08/2017 [14:41]:
Ermənini məğlub edən idmançımız gümüş qazandı
22/08/2017 [14:13]:
Müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı yeni xəbər
22/08/2017 [14:08]:
Ermənistan baş nazirinin Qarabağ biznesi
22/08/2017 [14:03]:
Taekvandoçumuz erməni rəqibini məğlub edib finala çıxdı - Universiadada
22/08/2017 [13:55]:
Alimlərin yeni kəşfi - Marsda gecələr qar yağır
22/08/2017 [13:51]:
“Vur, komandir, vur”un qəhrəmanı hərbdən getdi - “Saxlamaq istədilər…”
22/08/2017 [13:43]:
Türkiyə millisinin keçmiş qapıçısı həbs edildi - FETÖ işi
22/08/2017 [13:33]:
Gədəbəydə xeyli sayda silah tapıldı
22/08/2017 [13:26]:
Sabirabadda narkotik plantasiyası aşkarlandı
22/08/2017 [13:07]:
Azərbaycana nə qədər ərəb gəlib? - Rəsmi açıqlama
22/08/2017 [12:59]:
Ağcabədidə qəza: Ölənlər və xəsarət alanlar var
22/08/2017 [12:50]:
“Rüfət Aslanlı vəzifədən kənarlaşdırılmalı və...”
22/08/2017 [12:28]:
Bakıda ucuz qurbanlıq heyvanlar satılacaq
22/08/2017 [12:18]:
Moskvada ABŞ səfirliyinin qarşısında viza almaq istəyənlərin uzun növbəsi yarandı
22/08/2017 [12:15]:
Atambayev baş naziri istefaya göndərdi
22/08/2017 [12:12]:
Kosmosa göndərilən heyvanlar- FOTOLAR
22/08/2017 [11:57]:
Türkiyədə yol qəzasında xəsarət alan 7 Azərbaycan vətəndaşının səhhəti ilə bağlı AÇIQLAMA
22/08/2017 [11:56]:
“Tibb bacısı üzümüzə gülə-gülə ermənilərə işləyirdi” -Cəbrayıl işğaldan 1 gün əvvəl
22/08/2017 [11:54]:
Bakıda ofisiant toyda namaz qıldığı üçün işdən qovuldu
22/08/2017 [11:50]:
BAXCP Əbülfəz Elçibəyin məzarını ziyarət etdi - FOTOLAR
22/08/2017 [11:42]:
Ermənistan ordusunda növbəti biabırçılıq
22/08/2017 [11:34]:
Vasif Talıbov tələbələrlə görüşdü
22/08/2017 [11:33]:
Nazirlik reyd keçirdi — Şəki bələdiyyəsinə məcburi göstəriş verildi
22/08/2017 [11:32]:
Pul kisəsi, seyf və açarları əvəz edən üzük hazırlandı- FOTOLAR
22/08/2017 [11:32]:
Uşaqlar arasında yoluxucu virus yayılıb – VALİDEYNLƏRİN NƏZƏRİNƏ
22/08/2017 [11:28]:
DİM: "Kolleclərin xüsusi qabiliyyət tələb etməyən ixtisasları üzrə plan yerləri tam doldu"
22/08/2017 [11:22]:
Tovuz sakinindən şok əməl -Əmisi arvadının əl və ayaqlarını sındırdı
22/08/2017 [11:21]:
“Türkiyə Ermənistanla sərhədləri açır” –Gündəmə bomba kimi düşən iddia
22/08/2017 [11:10]:
Azərbaycan filmlərində çəkilən yazıçı və jurnalistlər- MARAQLI
22/08/2017 [10:56]:
Xəzərdə meyiti tapılan şəxsin itkin düşmüş neftçi olduğu müəyyənləşdi
22/08/2017 [10:53]:
Qəbələyə köçürüləcək universitetlərin adları açıqlandı – SİYAHI
22/08/2017 [10:51]:
Hindistanda müsəlman kişilərin boşanma hüququ 6 aylıq dayandırdı
22/08/2017 [10:47]:
ABŞ-ın müdafiə naziri İraqa səfər etdi
22/08/2017 [10:45]:
Pxenyanın ABŞ-ı vurma anı... -Video
22/08/2017 [10:40]:
Putinin əsas adamlarından biri mərcdə bığını kimə uduzub...
22/08/2017 [10:25]:
“Marca” “Qarabağ”dan üzr istədi - Mətn dəyişdirildi
22/08/2017 [10:24]:
Çörək bişirmək üçün aldığı un kisəsindən müxtəlif həşərat və qurdlar çıxdı - VİDEO
22/08/2017 [10:07]:
“Mercedes-Maybach”dan yeni təqdimat -Video
22/08/2017 [10:00]:
Bakıda avtobus sürücüsünə "silah" çəkən şəxs tutuldu
22/08/2017 [09:58]:
Ziya Məmmədovla bağlı cinayət işi açılacaq?
22/08/2017 [09:52]:
Azərbaycanda dəmir yolunun Atbulaq-Ələt mənzilindəki yol əsaslı təmir olunur
22/08/2017 [09:48]:
Abituriyentlərin qeydiyyatı başladı
22/08/2017 [09:43]:
Cəbhədən son xəbər
22/08/2017 [09:27]:
Restoranda yeyib-içən ailəni ildırım vurdu - DƏHŞƏT...
22/08/2017 [09:22]:
Lerikdə baş verən yanğında bir ailənin 3 üzvü yanaraq öldü
22/08/2017 [09:18]:
Türkiyə hərbçiləri İraqın şimalında terrorçuları zərərsizləşdirdi
Bütün arxiv bir sırada
12/08/2017 [20:26] - Cəmiyyət - ( 763 dəfə baxılıb)

Türk xalqlarının yazqı birliyi üzərinə...



Moderator.az Güntay Gəncalpın Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı ilə söhbətinin sonuncu bölümünü təqdim edir:

Fəlsəfədə parçanı bütünün tərkibində və işığında görməyə çalışdığımız kimi, tarix fəlsəfəsində də indiki zamanı tarixin bütünlüyü içində anlamağa çalışarıq. Bu baxımdan tarix, yalnız keçmişdə olub bitən olaylardan ibarət deyildir. İndiki zamanda gələcəyə doğru yönlənmişlik niyətini də içərər. Çünkü xalqların niyət dəyişimi yeni mədəni hərəkətlənmə ilə bir yerdə, yeni amacları da bəlirlər. Əski dövrlərin qarşıtı olan görüşlər və davranışlar ortaya çıxar. Milli hərəkət demək də zatən tarixi pozision dəyişimindən başqa bir şey deyildir. Günümüzə qədər davranışlarımızı bəlirləyən ideyalar bizi aydınlığa deyil, qaranlığa götürmüşsə, o zaman fərqli milli bir üfüqdən varlığa, topluma, qonşulara və həyat şəklinə baxmaq gərəkir. Şübhəsiz ki, bu yeni ideyanın yaradıcısı milli dildə təbəlvürlənən sənət, elm və düşüncə əsərləri olacaqdır. Bu bağlamda milli oyanış önündə üç evrə ortaya çıxar: 

1- Dış determinist sorunu aşma eyləmi. Bu, orada durub da kəndisini bizə göstərən yabancı əngəldir. Rahatca görünər. Lakin onu devirmək üçün iç sorunlar çözülməlidir. Dış determinist əngəlin basqısı viran edici olmaz. Ona qarşı dirənmə gücü də toplumun içində birikə bilər. Amma necə? 

2- İç determinist sorunu aşma eyləmi. Əsas sorun budur. Toplumların yüzillər boyunca alışdıqları cəhalət onların iç və bəsirət gözlərini kor edər. Kor gözlə də orada durub kəndisini açıqca göstərən dış əngəli görə bilməz. İrandakı türklərin fars milliyətçiliyinin uyqulamalarını görmədiyi gibi. Bizim gerçək sorunumuz budur. Məsələn nədən bizim xalq rusu, ermənini düşmən görər də, ancaq onun milli həyatını yox edən, torpağını sömürən fars milliyətçiliyinin niyət və uyqulamalarını görməz? Nədən əcəba? Aradakı fərq nədir? Fərq din birliyidir. Demək ki, bizim gibi geri qalmış toplumlarda din birliyi dil birliyini üstələməkdədir. Çünkü ortaq dəyərlər və kültür ölçüləri ürətimində tarix boyu dilin deyil, dinin etkisi öndə olmuşdur. Nitəkim bizim 1000 illik tariximiz sünnilik dini adı altında ərəb, Səfəvi sonrası şiəlik dini adı altında fars milliyətçiliyinə könüllü və sədaqətli xidmətdən ibarət olmuşdur. Sünnilik və şiəlik adları altında milli intihara qalxışmışıq. Bu da bizdə alışqanlıq halına gəlmişdir. Atatürk silah və qılıc gücünə bu kötü alışqanlığı, yəni qaba və çirkin ərəb kültür imperyalizminin heyranı və fədaisi olma alışqanlığını Anadolu türklərinin milli yazqısından silməyə çalışdı. Doğrudur, günümüz Türkiyə islamcıları hələ də qaba və çirkin ərəb kültürnün özləmi içindələr, hətta ərəbin dəvə sidiyi içməsini də din olaraq topluma impuzə etməyə çalışarlar. Lakin Atatürkün bəlirlədiyi özgürlük və onurlu millət olma çizgisinə də zaval yoxdur. Çağdaş düşüncələr və evrənsəl boyutdakı gəlişmələr Atatürkün bəlirlədiyi niyəti pəkişdirmək (bərkişdirmək)dədir. Türk Dünyasındakı onurlu ulusal oyanışın da tək başarılı uyqulayıcı yolbayı hələ ki, ancaq Atatürk olaraq görünməkdədir. 

3- Kültürəl determinizm. Geri qalmış kültür dəyərləri də iç əngəl olaraq bir ulusu yox olmağa götürər. Səfəvi sonrası kültürəl dəyərlərimiz bizi yoxluğa, umutsuzluğa, molla-feodal sinfinin köləsi olmağa, xürafələrə, mərsiyəxanlığa, ağlaşmaya və məsxərə Kərbəla oyunbazlığına alışdırmışdır. Bu dəyərlərdə evrilim və yenilənmə olmazsa, iç köləliyin, yabancısevərliyin basqısından qurtulmamız mümkün olamaz. Bu baxımdan dəyərləri üç qismə ayıralım: 

• Ölən dəyərlər. Toplum olaraq alışdığımız bizim dəyərlərin çoxu evrənsəl meyardan yoxsun olduğundan ruhsuz ölü dəyərlərdən ibartdir. Ölüpərstlik, aşura məsxərəsi gibi törənlər də buradan qaynaqlanmaqdadır. Evrənsəl boyutu olmayan ölü dəyərlərin əhatəsində yaşadığımız üçün toplumumuz umutsuz, miskin, düşüncəsiz, heç bir şey ürətəməyən coşqusuz və həyat duyqusundan məhrum olan kütlə halındadır. Bütün millətlərdə ölən və yox olan dəyərlər var. Lakin modernitənin ilkələrini yaxalamış olan toplumlar ölü dəyərləri buraxıb yeni dəyərlər və yaşam ölçütləri təsis edərlər. Yüzillər öncəki yazıb-oxuması olmayan xalq kütləsinin dəyərləri ilə bu çağda necə yaşamaq olar? Bu faciəni, yəni dəyər ürətəməmə və qoxuşmuş ölü dəyərlər içində yaşama alışqanlığını böyük M. Ə. Sabir bu şəkildə bəyan edər: 

-“Şəhri-məluminizin vəzi-qərarı necədir?

-Necə görmüşdüsə onu həzrəti-Nuh eyləcədir.” 

Yəni Nuhdan bəri heç bir irəliləmə və dəyişim yox. Qoxuşmuş mühafizəkar dinçi kültür hər tür dəyişimin düşməni olaraq ortada dolaşmış. Müsəlman xalqların bədbəxtliklərinin səbəbi də budur. Nə özləri yeni dəyər ürətmə zehniyətini özümsər, nə də Avropada böyük fədakarlıqlarla, elmin və bilginin gücüylə ürətilən demokratik dəyərləri mənimsərlər. Qoxuşmuş və dəyişimi qəbul etməyən primitiv VII əsr ərəb kültürü içində gömülmüşlər. İnsan mehvərli mədəniyət təsis etmə yerinə, gözə görünməyən, ancaq naqis ağıl üzündən hər işə də qarışan Allah mehvərli saxta mədəniyətdən yana olmalarının necə bədbəxtliklər törətdiyi gözlər önündədir. Oysa ki, Quranda ağlın qullanımıyla ilgili açıq bəyanlar var. “Hər çağın öz kitabı, söyləmi və elmi var” (13-cu surə, 38-ci ayət) gibi ayətlər var. Allah dini bir qavramdır, onun sosiolojik qarşılığı xalqdır. Xalqın rifahının yüksəlişinə xidmət edən hər zehniyət ibadət etsə də etməsə də, Tanrıya xidmət etmiş olar. 

• Ölən dəyərlərdən sonra bir də gəlişən və yenilənən dəyərlər var. Bunun başında dil gələr. Dil özü kəndiliyindən bir dəyərdir. Lakin Səfəvi sonrası da dil dəyərimizi Kərbəla fantaziyaları o qədər doldurmuş ki, dilimizdə yalan və iftira adlanan mərsiyə ədəbiyatı üstünlük təşkil etmişdir. Ulusal oyanış dövrlərində ana dilini yalan və xurafələrdən arındırmaq da bir başqa missiyadır. Bunun üçün dilin fəlsəfəyə girməsi şərtdir. Durmadan ana dildə dəyər ürətmə və əskimiş dəyərləri tarixə gömmə modernitənin gərəksinimlərindən biridir. Demokrasi, insan haqları, işçi haqları, sekularizm, qadın haqları, analıq haqları, çocuq və yaşlı haqları gibi dəyərləri qanuniləşdirən millətlər onurlu millətlərdir. Bizdə böyük H. Cavid əski dəyərlərə qarşı çıxaraq yeni dəyərlər silsiləsi ürətmə zehniyətini bu biçim bəyan etmişdir:

“Lazımsa cəhalətlə göləşmək,
Bir çarə var ancaq: yeniləşmək.”

Çünkü həqiqətən də ən çətin iş yeniləşmək və çağa uyqun dəyərlər ürətə bilməkdir. Dəyər ürətmənin qarşısında dinçi, törəsəl xürafələr dəmir divar hörərlər. Bu üzdən Cavid şöylə davam edər:

“Bizlər yeniləşsək bilə daim,
Bir əskilik az-çox bizə hakim.”

• Dəyişən dəyərlər. Başqa xalqlarla təmasa girərək, onlardakı gərəkli dəyərləri alıb öz həyat və dünya görüşümüzün bir parçası halına gətirmək dəyər dəyişiminə yol açar. Bizdə bunu avropalaşma olaraq ideologiyalaşdırmışlar. Çünkü modern mədəniyətin beşiyi Avropa olmuşdur. Modern mədəniyətin alternativi də yoxdur. Nə budism, nə İslam, nə Xristyanlıq, ... heç bir mədəniyət modern mədəniyətin seçənəyi deyildir. Nədən əcəba? Din kitabları bütün insanların Allah qarşısında eşit olduğunu vurqular. Renesans sonrası gəlişmələrdə Allah sözünün yerinə qanun sözünü qoydular. Qanun qarşısında hər kəs eşit olmalıdır. Molla-keşişin digərlərindən fərqi olmamalıdır. Müsəlman dünyasında əksik olan da budur. Çünkü dinlərdə olumlu və yararlı nə varsa, zatən modern mədəniyət onu öz bünyəsinə alıb sürdürməkdədir. Əslində çağımızda bizim və özəlliklə İrandakı türklərin bir tək müttəfiqi varsa, o da modern mədəniyətdir. Sekularizm, demokrasi, dini çoğulculuq, insan haqları, işkəncənin yasaqlanması, açıq toplum, qadın haqları, molla sinfinin ləğvi gibi dəyərlər bizim tariximizdə heç bir zaman olmamışdır. Bu dəyərləri Avropanın böyük şərəfli filosofları kilsə-məscid basqılarına qarşı ürətmişlər. Xurafat dolu əski tarixlərə heyran olmaq yerinə, indiki zamanda yaşaya bilmə düşüncəsini çağrışdıran modern dəyərlərə ehtiyacımız vardır. Modernitə bütün xalqların ulusal yüksəlişi üçün hər türlü imkanları sunmaqdadır. Lakin bizim gibi Səfəvi-mərsiyə kültürünün qaranlığına gömülmüş xalqlar bu imkanlardan yararlanmırlarsa, artıq bu, modern mədəniyətin suçu deyildir. Bilimə görə baş düşünmək üçündür, zəncir və qılıcla döymək üçün deyildir. 500 ildir səfəvizədə xalqımız başını düşünmək yolunda çalışdırmaq yerinə, onu zəncirlə, qapazlar, qılıc və qəmə ilə əzərək dəyərsizləşdirməkdədir. Ortalıqda isə başına döyüb ağlayan cahil kütlənin cəhalətindən fayda əldə edən molla-feodal sinfi olmuşdur. Bir imkanın doğaraq özünü necə göstərmə yöntəmini modernitə bizlərə sunmaqdadır. Bu baxımdan İran gibi bir ölkədə əski çağlardakı modellə təşkilatlanmaqla ulusal oyanışı irəlilətmək olmaz. Modern mədəniyətlə düşünsəl təmas və türk dilində modern elmi, modern fəlsəfəni, modern dəyərləri özümsəmə milli qurtuluşumuzun rəhnidir. Bu bağlamda Türkiyədəki modern türkcə bizə yardımçı ola bilər. Çünkü son 100 ildə dil öz yapısı və qramatikası üzərində inkişaf edərək Batı-Doğu elmini Türkiyədə dilimizə tərcümə etmişlər. Türkçələrin içində yalnızca Türkiyə türkcəsi evrənsəlləşmişdir. Bu, istifadə etməmiz gərəkən bir fürsətdir. 

Bilgi sosiolojisində bilginin ürətildiyi sosial qoşullar çox önəmlidir. Sovetlər zamanı və sonrası Azərbaycanda ürətilən tarix bilgiləri sosial oratamlarla təmassa girmədən ürətilmişdir. Məsələn Azərbaycanda iranşünaslıq deyə bir elm yoxdur. Hər kəsin əzbər bildiyi uydurulmuş mifik bir tarix var. İran tarixi mühitinin toxusu dəyişməzsə, orada türklük bilinci gəlişəməz. Çünkü o tarixi sosial mühit Səfəvilər tərəfindən yapılanırkən türk və elm qarşıtlığı üzərində bərqərar edilmişdir. O mühit türklük bilincinin doğuşuna əsla və heç bir şəkildə izn verməz. Stalinizm uyduruğu olan azərbaycançılıq nədən İranda qəbul edildi? Çünkü digər ideologiyalar gibi azərbaycancılıq da türk kimliyini kölgələyən antitürk bir ideologiyadır. Oysa sosial bilgi sosioloji ortamla təmas və sorqulama halında oluşdurulmalıdır. Bu girişdən sonra Türk xalqalarının ortaq ulusal yazqısı haqqında davam etmək istərdim.

XX yüzil Türk millətinin ortaq yazqısı açısından uğurla sonuclanmışdır. Bu çağda iki önəmli hadisə türklər üçün böyük yarar sağlamışdır: 1- İran şiə iniqlabı, 2- Sovetlərin çöküşü. ABD rəhbərliyindəki Qərb, sovetləri çökərtmək üçün İrandakı şiə inqilabını planladı. ABD casusluq şəbəkəsi CİA Fransada Xomeyninin hesabına milyonlar dolar para yatıraraq onun devrimci söyləmlərinin İran xalqlarına ulaşmasını sağladı. Çünkü o dövrdə neft çox bahalaşmışdı. Dünyanın ən böyük neft satıcısı olan sovetlərin iqtisadiyatı petrol fiyatının yüksəlişi üzündən irəliləyir və Qərbi qorxudurdu. İranda şah rejimi petrol gəlirinin sağladığı imkanlar üzündən məktəblərdə şagirdlərə pulsuz yemək dağıdırdı. ABD sovetlərin çökməsi üçün iki plan hazırlamışdı: 1- Sovet sınırında teror əsdirərək sovetlərin Əfqanistana girməsini düzənlədi. 2- İranda rejim dəyişikliyi ilə petrolun fiyatının çox aşağı düşməsini sağladı. Bunun arxasınca da 8 il sürən İran-İraq savaşı ilə ucuz qiymətə neft alaraq baha qiymətə əskimiş silahlarını İran və İraqa satdı. Zahirən İsrail düşmənliyi edən İran kəndisi də İsraillə silah ticarəti edirdi. Petrolun fiyatının düşməsiylə sovet ekonomisi çökdü, hətta Əfqanistandakı ordusunu ayaqda tutamaz halə gəldi. On il gibi çox qısa bir zaman dilimində sovetlər birliyi dağıldı. Sovetlərin çöküşüylə eyni zamanda İranda fanatik və ideolojik şiə rejiminin iş başında olması Türk xalqlarına fürsətlər sundu. Mərkəzi Asiya ölkələri ululslar arası enerji qaynaqlarının Batıya ulaşması üçün ən yaxın, ucuz və güvənli yol əslində İran yolu idi. Bir yandan Türk Cumhuriyətlərinin İran-şiə rejiminə güvənməməsi, digər yandan Qərbin İranı antidemokratik və insan haqlarına sayqı duymayan ölkə olaraq tanıımlaması Türkiyənin geoticari, geoenerji önəmini önə çıxardı. Bu, həm Türkiyə, həm də Türk ölkələri üçün böyük fürsət və şans idi. Çünkü iqtisadiyat və enerji kəmərləri baxımından türk ölkələri bir-birinə kilidləndi. Bunun faydalarını qarşıdakı dövrlərdə gələcək nəsillər görəcəklər. İranda fanatik Səfəvi-şiə rejimi iş başında deyil də, laik bir rejim iş başında olsaydı, Türkiyə indiki geoenerji önəmə sahib olmayacaqdı. Enerji kəmərləri ilə bir-birlərinə kilidlənən Türk Cumhuriyətlərinin uzun vədədə kültür, dil və mədəniyət birliyinin altyapısı hazır duruma gəldi. Digər yandan teknolojik gəlişmələr modern türkçəni TV kanalları aracılığıyla tüm Türk Dünyasına daşıdı. Yəni 30 il sonra İstanbul türkcəsini anlamayan türk deyə bir kimsə Türk Dünyasında bulunamayacaqdır. Bu da Avrasiyanın ilətişim dilinin türkcə olması yolunda bəlirtilərin açıqca gözə çarpması deməkdir. Avrasiyanın ilətişim dili nədən türkcə olmalıdır? 

1991-ci ildə sovetlər çökdüyündə Avrasiyanın ilətişim dili üzərinə dörd seçənək ortaya çıxdı. Çin və ərəb dilinin bu yarışmaya girmə imkanları heç olmadı və olmayacaqdır. Fars, rus, ingilis və türk dillərindən birinin Avrasiyanın ilətişim dili olma şansı vardı. Fars dili 1000 il boyunca yazı və dəftər dili olmuşdur. Türk dövlətləri də bu dili yüksəltmişlər. Lakin heç bir zaman fars dili seçkinlərin dili olma statusunun ötəsinə yüksələrək Avrasiya xalqların ilətişim dili olmamışdır. Digər tərəfdən İranda radikal şiə rejiminin iş başında olması bu dilə qarşı antipatiya oyandırırdı. Ən önəmlisi isə ərəb əlifbasının türk xalqları üçün yabancı özəllik daşımasıydı. Sadəcə XIX əsrdə Axundov və Engels gibi düşünürlər deyil, X əsrdə Əbureyhan Biruni gibi bilgələr də ərəb əlifbasını elmin və ağlın bəlası olaraq nitələyirdi. Ərəb əlifbasını artıq İran və Əfqanistan türkləri dışında bilən yoxdu. Modern texnologiya da ərəb əlifbasına qarşıdır. Bu üzdən fars dili bu yarışın dışında qaldı. İngilis dilinin bölgədə kökü və tarixi yoxdur. İngilizcə danışan bir xalq kütləsi Avrasiya olaraq nitələnən bölgədə yoxdur. İngilis dili olsa olsa ancaq seçkinlərin, bilim adamların bildiyi dil düzeyində var ola bilər. Qaldı türkcə və rusca. Sovet sonrası rus dili geri çəkilən bir pozisiona endirgəndi. Rus mədəniyəti də geriləməkdədir. Bir mədəniyətin geriləməsinin üç şərti var: 1- Doğumun azalması, 2- Ölümün doğumdan daha artıq olması, 3- Ölkəni tərk edənlərin sayısının gün keçdikcə artması. Bu üç şərt günümüz Rusiyasında mövcuddur. Rus mədəniyəti çağımızda qurumağa üz tütmuş dəniz durumundadır. Putin bunu anlayaraq çox uşaq doğuran rus qadınların ödülləndirilməsini yasallaşdırdı. Ayrıca, Rusiyanın özündə də türk xalqları vardır. Kiçik bir qıpırdanışla ortaq türkcəyə ərə bilərlər. Ortada qaldı sadəcə türk dili. Yəni uzun vədədə Doğu Türkistandan İrana, Rusiyaya, Əfqanistana, Türkiyəyə qədər Avrasiyanin ilətişim dilinin türkcə olması qaçınılmazdır. Lakin bunun yolunda əmək də sərf edilməlidir. 1930-larda böyük Atatürk 49 min söz türkcəyə əklətdi. Hamısı da türkcənin kəndi yasalarına görə ürətilmişdi. 1000 söz də Türkistan türkcələrindən alaraq dilə yüklədi. Dövlətin gücü ilə də bunu uyqulamaya qoydu və artıq Türkiyədə xalq bu dili özümsəmişdir. Doğrudur islamcı irtica Türkiyədə dilimizin Atatürk tərəfindən zədələndiyini savunar və keçimişimizlə əlaqə quramaz halə gəldik deyə sağlıqsız söyləm gəlişdirər. Sanki keçmişlərində böyük filosoflar varmış! Bu yolda türkcənin modernizə edilməsini sağlayan A. Dilaçarın da əməyini sayqı ilə anımsamaq gərəkir. Türkiyədə dil öz yapısı üzərində gəlişdi və oxullarda da tədris edilərək xalqa özümsətildi. Artıq elm və fəlsəfə dili olaraq canlı bir dil vardır. Lakin bunlar yetərli deyildir. Türkistan türkcələrindən ən az 5000 söz daha Türkiyə türkcəsinin bünyəsində yer almalı və 50 min söz də Türkiyədən Türkistan türkcələrinə yerləşməlidir. Bunu milli türk dövlətləri gerçəkləşdirməlidirlər. Azərbaycanda Türk filmlərinin “azərbaycan dili!”nə tərcümə edilməsindən daha komik və məsxərə bir şey ola bilməz. Doğal olaraq bu istiqamətdə Türkiyənin üzərinə böyük görəv düşməkdədir. Lakin Türkiyədə də ərəb kültür imperyalizminin kölələri dincilər az deyildir. 
Bu böyük başarının gerçəkləşməsi üçün Türkistanda Mustafa Çokayın ön gördüyü ideya gerçəkləşməlidir. Çokay 1940-larda Avropada çıxardığı “Yaş Türkistan” dərgisində konfederal Türkistan birliyi ideyasını irəli sürürdü. Nədən də olmasın? Sənayeləşən, demokratikləşən, şəhərləşən, moderləşən Türkistan Cümhuriyətləri kofederal dövlət yapısı təməlində bütünləşməlidirlər. Böylə etməz və böyük türk kimliyi və mədəniyəti zəminində bütünləşməzlərsə, gələcəkdə Çin tərəfindən həzm ediləcəklər. Azərbaycan-Türkiyə konfederasionu və ya Avropa modeli bütünləşmə də tədricən gerçəkləşməlidir. Bunun üçün para birliyinə, özəlliklə eyitim birliyinə önəm verilməlidir. Böylə evrənsəl bir oluşum sürəci içində İrandakı türklərin yazqısı üzərinə düşünmək gərəkməkdədir. Böyük türk kimliyi dönüşümünün tarixi evrələrində biz də ulusal kimliyimizin anlaşılması və rəsmi status qazanması yolunda hərəkət etməliyik.

BAXCP Əbülfəz Elçibəyin məzarını ziyarət etdi - FOTOLAR
Erməni hərbçi öldürüldü - Çənəsindən güllə yarası alaraq...
Amerika bütün Rusiyaya viza verməyi dayandırdı
Bakıda “Hummer”dən düşən lüt qız kimdir? -Video
Heç bir zaman çoxlu malı olan insanlara qibtə etmə, çünki... – Həzrət Musaya (ə) deyilənlər
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“PKK-nın qaçmağa yeri qalmayacaq, çünki...”
Mədəniyyət
Azərbaycan filmlərində çəkilən yazıçı və jurnalistlər- MARAQLI
Hadisə
Yeltsinin 19 milyona satılan limuzini əslində hansı hökumət başçısına məxsus olub?
Cəmiyyət
"Naxçıvanın Ana Vətənə qovuşmasını gələcək nəsillərə saxlamamalıyıq"
Kriminal
Əsgərlikdən gəlib sevdiyi qızı kimsəsiz binaya apardı və... — İNANILMAZ TƏCAVÜZ
Həftənin ən çox oxunanları
Qənirə Paşayeva Əli Həsənova müraciət göndərdi - Gözlər "Qaçqınkom" sədrində... (VİDEO)
“Mənim qardaşım Naxçıvanın yiyəsidir, mən nə desəm, o da olacaq!”
Rüfət Aslanlı haqqında şok iddia: Şərab şüşəsi üzərindəki "mesaj"lar deşifrə ediləcəkmi?
Prezidentə və 1-ci Vitse Prezidentə Xaçmaz sahibkarlarından tükürpədici MÜRACİƏT...
Əri tərəfindən döyülən qadın həmin anları kameraya çəkib polisə verdi - VİDEO
Əsgərlikdən gəlib sevdiyi qızı kimsəsiz binaya apardı və... — İNANILMAZ TƏCAVÜZ
Adnan Oktar Azərbaycan xalqını təhqir etdi -Video
Bakıda “Hummer”dən düşən lüt qız kimdir? -Video
Antibiotik istifadə etmədən, boğaz ağrılarından xilas olmağın ən sadə yolu
Putin istefa verir və Hollandiyaya qızının yanına gedir...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: [email protected]
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin