Xəbər lenti
21/10/2017 [02:43]:
Konkret işlərin həlli ilə məşğul olun - Günün qoroskopu
21/10/2017 [00:49]:
SSRİ rəssamlarının sərgisində Xruşovun partlatdığı “bomba” -“Sən homoseksualsan...”
21/10/2017 [00:45]:
"Onların mənliyi olsa Azərbaycan bayrağının altında oturmazlar" - İTTİHAM...
21/10/2017 [00:07]:
Rusiya 33 ton pomidoru Azərbaycana qaytardı
21/10/2017 [00:01]:
Ərbil yaxınlığında döyüş - İraq ordusu qəsəbəni azad etdi
21/10/2017 [00:00]:
Bacısını oğlanla görən 17 yaşlı gənc bıçağa əl atdı
20/10/2017 [23:58]:
Müalicə edilməyən reflyuks xərçəngə səbəb ola bilər - XƏBƏRDARLIQ...
20/10/2017 [23:55]:
Ermənistanda əsgər əsgəri güllələdi
20/10/2017 [22:56]:
Türkiyə mediası Ərdoğanla İlham Əliyevin yaxınlığıdan yazdı - Qardaş səmimiyyəti
20/10/2017 [22:52]:
Sən adlı dərdimin dərmanı yoxdur, bir dərdsən ki, dərman özün, dərd özün...
20/10/2017 [22:33]:
“İdrak” liseyində YAP-ın 25 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbir keçirildi - FOTOLAR
20/10/2017 [22:27]:
Qartal 350 metr yüksəklikdə havada uçan dronu parçaladı - FOTOLAR
20/10/2017 [22:23]:
“Şeyx Həmzət” azadlığını 3,6 milyon avroya satın aldı
20/10/2017 [22:17]:
Bakı sakinlərinin qısa ətəyə münasibəti – SORĞU
20/10/2017 [22:09]:
"Şimali İraq Türkiyə ilə birləşdirilsin" - Sensasion təklif...
20/10/2017 [22:06]:
Kaş ki, bir də tələbə olaydım - İnkişaf və tərəqqinin ünvanından təəssüratlar...
20/10/2017 [21:57]:
Qadın mağazanın ortasında ətəyini qaldırıb... - VİDEO
20/10/2017 [21:40]:
Braziliyada yeniyetmə məktəbdə atəş açdı, iki uşaq öldü
20/10/2017 [21:36]:
Eynşteynin həyatı barədə bilmədiyiniz 10 maraqlı məlumat - Hər yerə corabsız gedirdi...
20/10/2017 [21:26]:
Məşhur müğənninin evini yardılar - 50 minlik əşyalarını apardılar
20/10/2017 [21:24]:
“Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə daxil olmalıdır” - Rusiyanın baş təlxəyi...
20/10/2017 [21:21]:
“Bu çağırışın önəmini dərk etməyənlər ciddi fəsadlarla üzləşəcək”
20/10/2017 [20:40]:
AXC-nin 100 illiyi ilə bağlı sərəncam - 5 milyon ayrıldı
20/10/2017 [20:38]:
Xoşqədəmin verilişində axtarılan qızın atası özünü asdı
20/10/2017 [20:35]:
Üzərində Ermənistan bayrağı olan avtomobilin sahibi: – “Bu gecə Azərbaycanı tərk edəcəm”
20/10/2017 [20:35]:
Ərdoğan: “Türkiyə və Azərbaycan niyə BMT Təhlükəsizlik Şurasında olmasın?”
20/10/2017 [20:33]:
Vüqar "Maşın"dakı gizlinləri açıb-tökdü: "Bunu eşidəndə dəhşətə gəldim"
20/10/2017 [20:14]:
Kabildə məsciddə partlayış - Azı 30 nəfər öldü
20/10/2017 [19:40]:
“Bakıda böyük partlayış olacaq” - HƏYƏCAN TƏBİLİ...
20/10/2017 [19:38]:
Mənzil gözləyən hərbi qulluqçulara ŞAD XƏBƏR
20/10/2017 [19:31]:
"Yazığın zalımı yox, zalımın zalımı olmalısan" - VİDEO
20/10/2017 [19:16]:
Moskvada ermənilərlə taciklər arasında kütləvi dava oldu
20/10/2017 [19:14]:
Zakir Həsənov yeni zenit-raket sistemlərinin döyüş hazırlığını yoxladı
20/10/2017 [19:14]:
Azercell-dən “Hədsiz” İnternetlə və ilkin ödənişsiz iPhone8 əldə et!
20/10/2017 [19:13]:
Ermənistan ordusunun hərbi hissələrindən birində partlayış -Xeyli sayda ölən və yaralanan var
20/10/2017 [18:50]:
Sadəcə qadınların yaşadığı kənd — Kişilərə giriş qadağandır
20/10/2017 [18:47]:
"Sükan arxasında şirin söhbət etmək də, nağıl danışmaq da olar..."
20/10/2017 [18:37]:
ADU-da Hindistanın milli bayramı olan Divali qeyd edildi
20/10/2017 [18:21]:
Bu ildən iki qrup üzrə imtahan vermək mümkün olacaq -Abituriyentlərə şad xəbər
20/10/2017 [18:16]:
Leyla Şıxlinskayaya qarşı dələduzluq edən qadına hökm oxundu
20/10/2017 [18:13]:
9 ayda “Şimal-Cənub” Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi vasitəsilə 7 min konteyner daşınıb...
20/10/2017 [17:50]:
Qardaşı Nərimanovu ölümdən necə xilas etdi?- Tarix
20/10/2017 [17:49]:
Dollar gələn həftə bu qiymətə olacaq
20/10/2017 [17:39]:
İlham Əliyevlə Ərdoğanın D-8 zirvəsindən - Maraqlı fotoları
20/10/2017 [17:32]:
Millət vəkili 2-ci Sosial Elmlər üzrə Beynəlxalq Araşdırmalar Konqresində məruzə ilə çıxış edib
20/10/2017 [17:23]:
Hafiz Hacıyev: “Ölkəmizə qarşı “yerli balta sapları”ndan da istifadə edilir”
20/10/2017 [17:21]:
"Bu üsulla 10 min adam həbsdən xilas olar, dövlət 80 milyon manat qənaət edər" - TƏKLİF
20/10/2017 [17:02]:
ADU-da görkəmli bəstəkar Tofiq Quliyev anıldı
20/10/2017 [17:01]:
Bu gecə bütün Yer sakinləri ulduz axınını izləyə biləcək
20/10/2017 [16:54]:
Dünya türkoloqları Qazaxıstanda toplaşdı- FOTOLAR
20/10/2017 [16:49]:
“Əsas hədəf tələbə biliyini və düşüncəsini inkişaf etdirməkdir”
20/10/2017 [16:42]:
Yüz nəfərin ölümünə səbəb olan erməni ata və oğul həbs edildi - FOTOLAR
20/10/2017 [16:40]:
“Məscidləri dağıdan ölkə dostumuz ola bilməz” - İlham Əliyev
20/10/2017 [16:31]:
Azərbaycanda elmin ağır durumunun əsas səbəbi - hökumətmi, millətmi, islam dinimi?
20/10/2017 [16:25]:
"Azərbaycanda abortların sayı artır" - Millət vəkili
20/10/2017 [16:02]:
Qəbul imtahanlarında maksimum bal 400 olacaq
20/10/2017 [15:59]:
Rəsulzadənin İçərişəhər vurğunluğu və köhnə Bakı ağrısı- Romandan III fəsil
20/10/2017 [15:43]:
ADPU-da “İqtisadi islahatlar: nailiyyətlər və perspektivlər” mövzusunda ictimai mühazirə keçirildi
20/10/2017 [15:20]:
Azərbaycanda hər il “Bakı Beynəlxalq Film Festivalı” keçiriləcək
20/10/2017 [15:20]:
“Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusu hər birimizin fəxri və qürur mənbəyidir”
20/10/2017 [15:03]:
Cinayət Məcəlləsinə 300-dən çox dəyişiklik edildi
20/10/2017 [15:01]:
İlham Əliyev D-8 IX Zirvə görüşündə çıxış etdi
20/10/2017 [15:00]:
Şagirdinin alnına “axmaq” sözü yazan müəllimə işdən qovularaq məhkəməyə verildi
20/10/2017 [14:57]:
Prezident: “Özbəkistan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Azərbaycanın ədalətli mövqeyini dəstəkləyir”
20/10/2017 [14:57]:
Qənirə Paşayevadan Cümhuriyyət qurucuları ilə bağlı ilginc təklif...
20/10/2017 [14:56]:
Azərbaycan Prezidentinin Türkiyəyə səfəri başa çatdı
20/10/2017 [14:52]:
"Azərbaycana qarşı uzanan məkrli əlləri birlikdə kəsməliyik"
20/10/2017 [14:51]:
Türkiyəyə görə rus çarını acılayan Bakı milyonçusu- Gizli tarix...
20/10/2017 [14:50]:
Ukraynada Saakaşvili ilə bağlı cinayət işi açılır
20/10/2017 [14:49]:
Deputatdan maraqlı təklif
20/10/2017 [14:48]:
Güllələnən azərbaycanlıların yaxınları danışdı - “Pulemyotla atəş açılıb”
20/10/2017 [14:44]:
Leyla Əliyeva “Balaca şahzadə”ni izlədi
20/10/2017 [14:27]:
İspaniyanın məşhur idman nəşri Azərbaycan xalqından üzr istəyib
20/10/2017 [14:24]:
Məhkəmənin barəsində müsbət qərar verdiyi müəllim vəzifəsinə qaytarılmayıb
20/10/2017 [14:04]:
İspaniya hökuməti Kataloniyada yeni seçkilər keçirəcək
20/10/2017 [14:02]:
Gələn ilin dövlət büdcəsində səhiyyə sahəsinə 740 milyon manat vəsait ayrılıb
20/10/2017 [13:44]:
Dövlət sirri təşkil edən məlumatlar qorunacaq
20/10/2017 [13:42]:
Əcnəbilərə vətəndaşlıq verilməsi sadələşdirildi
20/10/2017 [13:40]:
Sabahın hava proqnozu açıqlandı
20/10/2017 [13:37]:
Məhkəmələrdə nümayəndəlik institutunun fəaliyyətini məhdudlaşdıran layihə parlamentin gündəliyindən çıxarıldı
Bütün arxiv bir sırada
13/08/2017 [13:16] - Araşdırma - ( 1180 dəfə baxılıb)

“Buta”, yaxud Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsi- ARAŞDIRMA




                          ( II Hissə )
Hüseynov Məmmədhüseyn Allahqulu oğlu
Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası. Dosent.


“Buta” almaq barəsində dastanlarımızda belə mənaların yer alması bizi başqa cür düşünməyə sövq edir. Nəhayətdə “Buta” ilahi sovqat almaq mərhələsinin ən yaxşı nümunəsinə çevrilir. Gülün qönçə şəklinə düşməsi, insana verilən dəyərlərin verilməsi, qığılcımın alova, tumurcuğun ağaca dönməsi elə “buta”nı ifadə edən başlıca semantikadır. Türklər “buta”ya başqa xalqlardan daha fərqli şəkildə bağlıdırlar. Onun milli element olmasının saysız səbəbləri var. Türk xalqlarında “buta”lar qrup – qrupdur. Azərbaycan türklərinə məxsus “buta” təsvirlərinin bəzisi inanc və təbiət, xasiyyət və könül, məişət və yer adları, digərləri isə tayfa və boyları ifadə edən ayrı – ayrı formalarla kodlaşaraq xalçalarda öz əksini tapmışdır.
“Buta” motivləri müstəqil şəkildə təsvir edilməzdən əvvəl antropomorfik onqonların hissələri kimi müəyyən mənaları əks etdirmək məqsədi ilə təsvir olunurdular. Belə təsvirlərə qədim İskitlərin dəri üzərinə həkk etdikləri nümunələrdə rast gəlmək mümkündür. Onların təsvir etdikləri antropomorfik obrazlar qanadlı, bədəninin yarısı isə buta şəklində təsəvvür edilirdi. Bu da həmin obrazların müqəddəsliyi və günəşin bəlgəsi olduğunu bildirmək üçün mifoloji baxımdan təbii idi. Lakin sonralar əcdadlar antropomorfik onqonu özlərinə yaxınlaşdırmağa, onu çevrədəki onqonlar şəklində görməyə çalışaraq zoomorfik düşüncə sistemi üzərindən müxtəlif kutlara körpü salırlar. Qartallar, buğa, qurd, aslan, buynuzlu qoç və qrifonların təsvirlərində, qanadların “buta” şəklində verilməsi, onlar tərəfindən od günəşlə birgə, assosiativ simvollaşma prinsipinə uyğun olaraq dərk edilirdi. Yəqin ki, sonralar “buta”nın od kultunun işarəsi kimi xalça motivləri arasında xarakterik xüsusiyyət daşımasının başlıca səbəblərindən biri də bu imiş.

Zaman – zaman Türklər arasında “buta” motivlərinin sayı artmış, rəmzi sərhədləri isə genişlənmişdir. Onların təsvirləri müxtəlif, forma zəginliyi isə funksionallığa söykənir. Dörd böyük qrupa bölünməsinin əsas səbəbi də budur. Xalçaçılıq naxışları arasında hər bir qrupa aid “buta”lara rast gəlmək mümkündür. Həmin qruplar aşağıdakı kimi sıralarnır:
1. Xalça bəzəyində işlədilən “buta”lar 24.
2. Ailə həyatını təmsil edən “buta”lar 25.
3. Rəmzi mahiyyət daşıyan “buta”lar 26.
4. Müxtəlif formalı “buta”lar27.
Türk xalça məktəblərini zənginləşdirən “buta” motivləri ayrı – ayrı tayfalara, nəsillərə və müxtəlif ailələrə mənsub ola bilər.

Təsvirlərinə görə butalar nəbati və həndəsi şəkildə olurlar. Xalçaların bədii quruluşunda hər bir qrupa aid olan butaların həm nəbati həm də həndəsi formalarına rast gəlinir. Bəzən mənası aydın olmayan və başqa quruluşa oxşar elementlərin özülündə də nəbati və ya həndəsi formalı butaların izlərini görmək mümkündür. Butaların mürəkkəb şəkildə kodlaşdırılması düşünülmüş yaxud, ixtiyarı şəkildə baş verə bilər. Bu cür butalar müxtəlif formalı butalar qrupuna aid edilərək xalçalarda istifadə olunur.
“Buta”ların sadə formaları ən qədim dövrlərə aid edilir. Bu vaxta qədər qruplaşmış butaların tarixi dövrləri və mahiyyəti tam açılmamışdır. İnsanların inancları dəyişdikcə, onların yaratdıqları mədəniyyətlərin strukturu da dəyişməklə inkişaf etmişdir. Belə prosseslər xalça sənətində də öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan naxış yaradıcılığında mühüm yer tutan butaların varis formalarının yenidən qruplaşmasına əhəmiyyətli səviyyədə ehtiyac duyulur. Həm fərdi, həm də kütləvi xarakterli “buta”ların simvolları xalçaların kompozisiyasında əhəmiyyətli məna daşıyırlar. Onların hansı məqsədlə toxunması təyinatlarının müəyyən edilməsinə təsir edəcək əlamətlərə malikdir. Bu əlamətlər içərisində onların rənglərinin rəmzi cəhətləri də önəmlidir. Keçmişdən bəri türklərin geyimində yer alan “buta”ların qadın baş örtüklərində rəng və element münasibətlərinin həm yaş həm də təbiətin fəsillərinə ahəngdar şəkildə uyğunlaşdıırılması, əxlaqi nöqteyi nəzərdən püxtələşmiş mədəniyyət göstəricisidir. İndi də Azərbaycanda butalı təsvirləri ilə ağ, qırmızı, noxudu və sürməyi rəngli kəlağayılar, qız, gəlin, ana və nənə obrazını, təbiətin yaz, yay, payız və qış çalaları ilə fəlsəfi – poetik şəkildə assosiativ münasibətini əks etdirməkdədir. Bu cür nümunələr göstərir ki, “buta” və digər milli elementlərin formalaşmasında şüur və dərk etmək qabiliyyəti əsaslı faktorlardan olmuşdur. Demək olar ki, Türk xalçaçılığının bədii və texniki bağlılığı düşüncə sisteminin vahid kökləri üstündə qurlmuşdur. Elə bu prinsip əsasında yaradılmış Türk damğaları quruluşuna görə fərqli olsalar da Türk boyları ittifaq qurduqları zaman, onları vahid strukturda cəmləyən yırtıcı quşlardan ibarət onqonlar birləşdirici xüsusiyyət əldə edir və obrazlaşır. Belə obrazların ornamentə çevrilməsi isə təbii olur və toxucuların naxış palitrasında öz əksini tapır.

Oğuz boylarının hər birinin damğa və onqonlara malik olması tarixdən bəllidir. Onlar özünəməxsus səciyyə daşısalar da tarixi coğrafi mühitlə səsləşərək digər motivlərlə qarşılıqlı şəkildə təsvir olunurlar. Naxış yaradıcılığında belə təsirlərdən “buta”lar da yan keçməmişdir. Semantikasına görə onların müstəqil formaları ilə yanaşı Oğuz boylarını ifadə edən motivləri Türk dünyasına geniş yayılmışdır. Nümunələri isə Şərqi Anadoludan Orta Asiyaya qədər uzanan Bozqır xalçalarında indi də toxunmaqdadır.
Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsinin zinəti olan “buta”ların, bir çoxu boyların adını daşıması ilə tarixi həqiqətlərə işıq salır. Bu butalar Azərbaycan və digər Türk xalqlarının xalçalarında “Əfşar buta”, “Bayandur buta”, “Qaşqay buta”, “Şahsevən buta”, “Yazır buta” və digər boyların adı ilə öz izlərini saxlamışdır (şəkil 4a,b,c,d). Bəzən unudulmuş tayfa “buta”larının adlarını “Muğan buta”, “Aran buta”, “Gəncə buta”, “Hilə buta”, “Mil buta”, “Şirvan buta”, “Bakı buta” və bu kimi başqa butalar, yer yurd adları ilə əvəz olunmuşdur. Bu kimi nümunələrlə “buta”ların həyat hekayəsini sadalamaqla sona çatdırmaq mümkün deyildir.
Nəticəvi olaraq onlar tarixin qovşağında salnamələr tək qorunub, həqiqi tədqiqatçılarına iz açmağa boylanmaqdadır...

Sən adlı dərdimin dərmanı yoxdur, bir dərdsən ki, dərman özün, dərd özün...
“Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə daxil olmalıdır” - Rusiyanın baş təlxəyi...
“Bakıda böyük partlayış olacaq” - HƏYƏCAN TƏBİLİ...
Ermənistan ordusunun hərbi hissələrindən birində partlayış -Xeyli sayda ölən və yaralanan var
Bu gecə bütün Yer sakinləri ulduz axınını izləyə biləcək
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
Müalicə edilməyən reflyuks xərçəngə səbəb ola bilər - XƏBƏRDARLIQ...
Cəmiyyət
Türkiyə mediası Ərdoğanla İlham Əliyevin yaxınlığıdan yazdı - Qardaş səmimiyyəti
Siyasət
“Bu çağırışın önəmini dərk etməyənlər ciddi fəsadlarla üzləşəcək”
Gündəm
"Bu üsulla 10 min adam həbsdən xilas olar, dövlət 80 milyon manat qənaət edər" - TƏKLİF
Mədəniyyət
Türkiyəyə görə rus çarını acılayan Bakı milyonçusu- Gizli tarix...
Həftənin ən çox oxunanları
"Nə vaxta kimi bu millətin biqeyrətlərini, psixi xəstələrini, fahişələrini reklam edəcəksiniz?"
“Hər imkanda məni zorlayırdılar” - Olimpiya çempionu+ Fotolar
"Hafka"nın saxlandığı xəbəri yayıldı - Silahlı basqına görə
Laçın rayonun bütün kəndlərinin kosmosdan hazırkı görüntüləri - VİDEO
Mütəxəssislərdən xəbərdarlıq: “İctimai nəqliyyatda yaşlılara yer verməyin...”
Gecələdiyi avtobusda ölüsü tapılan aktyor - FOTOLAR
14 yaşlı qızının seks videolarını çəkib sevgilisinə yollayan ana da varmış - DƏHŞƏT...
“Bundan sonra Sarkisyanla danışıqlara getməyin heç bir mənası yoxdur”
“Düşmən bilməlidir ki, müharibə Ermənistan ərazisinə də keçə bilər”
"Əgər İraq ordusu ildırım sürətiylə Kərkükü döyüşsüz ələ keçirdisə..."
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin