Xəbər lenti
24/02/2018 [17:56]:
Bakıda liftdə köməksiz qalmış 3 nəfər xilas edildi
24/02/2018 [17:55]:
Hindistanlı cərrahlar dünyada ən böyük beyin şişini çıxarıblar - FOTO
24/02/2018 [17:52]:
Bakıda mənzildən kişi meyiti tapıldı
24/02/2018 [17:26]:
"Qarabağın səsi" adlı rəsm əsərlərinin sərgisi keçirildi
24/02/2018 [17:16]:
Seçkilərdə müşahidəçilərin sayı 51-ə çatdı
24/02/2018 [17:13]:
Akif Nağıya imza vərəqələrini vermək istəmirlər
24/02/2018 [16:51]:
“Valideynlər uşaqlarını rus bölməsinə “moda” xətrinə qoyurlar” - Ekspert
24/02/2018 [16:49]:
Azərbaycanda daha 2 nəfərin prezidentliyə namizədliyi təsdiqləndi
24/02/2018 [16:38]:
Tramp Rusiyanın Suriyadakı hərəkətini rüsvayçılıq adlandırdı
24/02/2018 [16:30]:
"Səhnədə oynamaq istədiyim daha heç bir rol qalmayıb"- Arif Babayev
24/02/2018 [16:22]:
Bakıda 25 nəfər hamilə qadını döydü - VİDEO
24/02/2018 [16:05]:
Şəhid atasının medalını alan oglu hər kəsi kövrəltdi -"Vətənə xidmət edirəm..."
24/02/2018 [15:42]:
Əhməd Zakayev: "Putin Ukraynanı buna görə cəzalandırdı"
24/02/2018 [15:41]:
Brent markalı neft 67 dollara satılır
24/02/2018 [15:36]:
"Leyli və Məcnun"a aid film çəkilsə, məmuniyyətlə, baş rolu ifa edərəm"- Mənsum İbrahimov
24/02/2018 [15:33]:
XİN və Baş Prokurorluq Xocalı soyqırımı ilə bağlı birgə bəyanat yaydı
24/02/2018 [15:27]:
Bakıda I sinfə gedəcək şagirdlərin çoxu sənədlərini təqdim edib
24/02/2018 [14:50]:
“Taliban” azı 25 hərbçini qətlə yetirdi
24/02/2018 [14:45]:
Yanğında meyitləri tapılmış ər-arvadın qətlə yetirildiyi məlum oldu
24/02/2018 [14:26]:
Emomali Rahmon Azərbaycana gələcək
24/02/2018 [14:23]:
“Köçəryanı, Ohanyanı məsuliyyətə cəlb etmək üçün kifayət qədər əsas var” - Erməni deputat
24/02/2018 [14:23]:
Ramil Usubov Şirvanda vətəndaşları qəbul etdi
24/02/2018 [14:19]:
Trampın yaxın adamı Rusiya barədə ittihamları qəbul etdi
24/02/2018 [14:17]:
“Dedim dərəbəyilikdir, döydülər” – 25 nəfər hamilə qadını xəstəxanalıq etdi – VİDEO
24/02/2018 [14:16]:
Şimali Koreyanın “Gözəllər ordusu” - Nəğmələr və təbəssümlər arxasında rejim təbliğatı...
24/02/2018 [14:07]:
Leyla Əliyeva oğlu ilə salat hazırladı - VİDEO
24/02/2018 [14:04]:
Nardaran sakini silahını təhvil verdi
24/02/2018 [14:03]:
Tələbələrə ŞAD XƏBƏR – Güzəştli kreditlər veriləcək
24/02/2018 [13:57]:
Xocalıda şəhid olan milli qəhrəmanın həyat yoldaşı: “Son gülləsi bitənə kimi döyüşüb, sonra əsir düşüb” (FOTO, VİDEO)
24/02/2018 [13:51]:
Azərbaycanlılar xaricdə mülk alır - Ölkələrin adı
24/02/2018 [13:32]:
Ümumilikdə 560 minə yaxın şəxsin müavinətləri artırılacaq
24/02/2018 [13:06]:
Jirinovski: "Vurulan hər təyyarəyə görə bir baza məhv edəcəm"
24/02/2018 [13:06]:
Əfv üçün müraciət edənlər ən çox bu cinayətləri törədib - SİYAHI
24/02/2018 [12:59]:
Qənirə Paşayeva Şanlıurfada Xocalı soyqırımı ilə bağlı konfrans verdi
24/02/2018 [12:55]:
“33 yaşımda ərə getdim, gecikmişəm” -Gülyanaq Məmmədova
24/02/2018 [12:46]:
"Biz belə cağırışlarla addımlar atsaydıq və neftimizi dollara yox, manata satsaydıq..."
24/02/2018 [12:45]:
Restoranın bacasından xilas edilən şəxs oğurluğa giribmiş
24/02/2018 [12:44]:
"Elə "zapravkalar" var ki, ordan alınan 10 manatlıq benzin 90 kilometr getməmiş qurtarır"
24/02/2018 [12:38]:
Mirzəyevlər ailəsində daha bir dəhşətli faciə
24/02/2018 [12:22]:
İstirahət günün hava PROQNOZU - Bakıda 10 dərəcə isti olacaq
24/02/2018 [12:18]:
Milli Məclisin deputatları Ərdoğanla görüşəcək
24/02/2018 [12:10]:
Türkiyə Afrində daha iki kəndi terrorçulardan təmizlədi
24/02/2018 [12:05]:
Kadırov Stalini lənətlədi
24/02/2018 [12:02]:
Ayaz Mütəllibov: “Amerikanların cibinə pul salsan, yəqin, hamısı Xocalını da tanıyar…”
24/02/2018 [12:01]:
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları Əfqan Hüseynov və İnqilab İsmayılovun doğum günüdür
24/02/2018 [11:40]:
Bakıda qanunsuz ağac kəsən şəxs saxlanıldı
24/02/2018 [11:32]:
Tovuzda dəhşətli yanğın: Ər-arvad həlak oldu
24/02/2018 [11:29]:
“Bizdə benzin niyə bahadır?” - Millət vəkili
24/02/2018 [11:20]:
Xocalı soyqırımının 26-cı ildönümü İğdırda da qeyd olundu - FOTOLAR
24/02/2018 [11:17]:
Böyük Britaniyadan İŞİD xəbərdarlığı
24/02/2018 [11:09]:
Məzahir Pənahova ağır itki üz verdi
24/02/2018 [11:08]:
İsrailli qadın Bakı aeroportunda saxlanıldı - Konsul hava limanına gəldi
24/02/2018 [11:06]:
Terrorçular 111 məktəblini oğurladılar
24/02/2018 [11:04]:
Qoyun oğruları həbs olundu
24/02/2018 [11:03]:
Elman Fəttahın qardaşı qəzada həlak oldu
24/02/2018 [11:01]:
Damla işçisini polisə verdi - "Bu oğurluq cavabsız qalmayacaq"
24/02/2018 [10:57]:
İsa Qəmbər yeni yaşını xəstəxanada qarşılayacaq - FOTOLAR
24/02/2018 [10:54]:
Deputat ATƏT PA-dan səsləndi: "Separatçıların “seçki şoularını” tanımırıq"
24/02/2018 [10:51]:
Norveç Olimpiadada tarixi rekorda imza atdı
24/02/2018 [10:50]:
Qadınların ərlərini aldatmalarının ən başlıca 10 səbəbi -İntiqam, qaçmaq, məhrum olma...
24/02/2018 [10:37]:
Lənkəranski Azərbaycan əsgərlərinə neçə min dollar yardım edib? -İstintaq materialları
24/02/2018 [10:27]:
MM-in komitə sədri prezidentin sərəncamını şərh etdi
24/02/2018 [10:13]:
Təqaüdlərin artırılması jurnalistlərə də şamil ediləcək
24/02/2018 [10:01]:
DİM-dən dövlət qulluğuna qəbul olmaq istəyənlərə XƏBƏRDARLIQ
24/02/2018 [10:00]:
Sabahdan seçicilərə səsvermə vəsiqəsinin verilməsinə başlanılacaq
24/02/2018 [09:57]:
Fabrik dəyəri 103 illik orta aylıq əmək haqqına bərabər olan avtomobil kimə məxsusdur?
24/02/2018 [09:52]:
Prezidentin kürəkəni vətəndaşları faiz borcuna görə zindana basdırır...
24/02/2018 [09:44]:
Cəbhədən son xəbər...
24/02/2018 [09:43]:
Ötən gün cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 32 nəfər saxlanıldı
24/02/2018 [09:39]:
“Qarın yağmamasına səbəb ekoloji silahlardan istifadədir” -Ekoloqdan ilginc iddia
24/02/2018 [09:34]:
“Azərbaycanı Moskvada müdafiə nazirinin deyil, nazirin müavininin təmsil eləməsi siyasi məna daşımır”
24/02/2018 [09:27]:
Bakıda keçmiş məhkumlar boğazlarını kəsərək intihara cəhd göstərdilər
24/02/2018 [09:25]:
Qarabağda yeni müharibə anonsu - “Putin Bakıdan möhlət istəyib...”
24/02/2018 [09:22]:
Ziya Bünyadovun qətlinin üstü baş prokurorun kabinetində açılıb - sensasion təfərrüat
24/02/2018 [09:17]:
“Radioda eşitdim ki, mənə Milli Qəhrəman adı verilib” 14 erməni tankını vuran Vahid Quliyev
24/02/2018 [09:16]:
Yeni Samsung smartfonlarının qiymətləri açıqlandı
24/02/2018 [09:11]:
“Sürünən müharibə”: Ermənistanın canlı və maddi itkiləri artır
24/02/2018 [09:07]:
Qırmızı ordunun Azərbaycandan aldıqları -İşğalçı ordunun 100 illiyi barədə iki rəy
24/02/2018 [08:57]:
Lavaş ermənilərin boğazında belə qaldı - Qalmaqal
24/02/2018 [08:53]:
Bolqarıstanın energetika naziri istefa verdi
Bütün arxiv bir sırada
13/08/2017 [13:16] - Araşdırma - ( 1704 dəfə baxılıb)

“Buta”, yaxud Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsi- ARAŞDIRMA




                          ( II Hissə )
Hüseynov Məmmədhüseyn Allahqulu oğlu
Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası. Dosent.


“Buta” almaq barəsində dastanlarımızda belə mənaların yer alması bizi başqa cür düşünməyə sövq edir. Nəhayətdə “Buta” ilahi sovqat almaq mərhələsinin ən yaxşı nümunəsinə çevrilir. Gülün qönçə şəklinə düşməsi, insana verilən dəyərlərin verilməsi, qığılcımın alova, tumurcuğun ağaca dönməsi elə “buta”nı ifadə edən başlıca semantikadır. Türklər “buta”ya başqa xalqlardan daha fərqli şəkildə bağlıdırlar. Onun milli element olmasının saysız səbəbləri var. Türk xalqlarında “buta”lar qrup ”“ qrupdur. Azərbaycan türklərinə məxsus “buta” təsvirlərinin bəzisi inanc və təbiət, xasiyyət və könül, məişət və yer adları, digərləri isə tayfa və boyları ifadə edən ayrı ”“ ayrı formalarla kodlaşaraq xalçalarda öz əksini tapmışdır.
“Buta” motivləri müstəqil şəkildə təsvir edilməzdən əvvəl antropomorfik onqonların hissələri kimi müəyyən mənaları əks etdirmək məqsədi ilə təsvir olunurdular. Belə təsvirlərə qədim İskitlərin dəri üzərinə həkk etdikləri nümunələrdə rast gəlmək mümkündür. Onların təsvir etdikləri antropomorfik obrazlar qanadlı, bədəninin yarısı isə buta şəklində təsəvvür edilirdi. Bu da həmin obrazların müqəddəsliyi və günəşin bəlgəsi olduğunu bildirmək üçün mifoloji baxımdan təbii idi. Lakin sonralar əcdadlar antropomorfik onqonu özlərinə yaxınlaşdırmağa, onu çevrədəki onqonlar şəklində görməyə çalışaraq zoomorfik düşüncə sistemi üzərindən müxtəlif kutlara körpü salırlar. Qartallar, buğa, qurd, aslan, buynuzlu qoç və qrifonların təsvirlərində, qanadların “buta” şəklində verilməsi, onlar tərəfindən od günəşlə birgə, assosiativ simvollaşma prinsipinə uyğun olaraq dərk edilirdi. Yəqin ki, sonralar “buta”nın od kultunun işarəsi kimi xalça motivləri arasında xarakterik xüsusiyyət daşımasının başlıca səbəblərindən biri də bu imiş.

Zaman ”“ zaman Türklər arasında “buta” motivlərinin sayı artmış, rəmzi sərhədləri isə genişlənmişdir. Onların təsvirləri müxtəlif, forma zəginliyi isə funksionallığa söykənir. Dörd böyük qrupa bölünməsinin əsas səbəbi də budur. Xalçaçılıq naxışları arasında hər bir qrupa aid “buta”lara rast gəlmək mümkündür. Həmin qruplar aşağıdakı kimi sıralarnır:
1. Xalça bəzəyində işlədilən “buta”lar 24.
2. Ailə həyatını təmsil edən “buta”lar 25.
3. Rəmzi mahiyyət daşıyan “buta”lar 26.
4. Müxtəlif formalı “buta”lar27.
Türk xalça məktəblərini zənginləşdirən “buta” motivləri ayrı ”“ ayrı tayfalara, nəsillərə və müxtəlif ailələrə mənsub ola bilər.

Təsvirlərinə görə butalar nəbati və həndəsi şəkildə olurlar. Xalçaların bədii quruluşunda hər bir qrupa aid olan butaların həm nəbati həm də həndəsi formalarına rast gəlinir. Bəzən mənası aydın olmayan və başqa quruluşa oxşar elementlərin özülündə də nəbati və ya həndəsi formalı butaların izlərini görmək mümkündür. Butaların mürəkkəb şəkildə kodlaşdırılması düşünülmüş yaxud, ixtiyarı şəkildə baş verə bilər. Bu cür butalar müxtəlif formalı butalar qrupuna aid edilərək xalçalarda istifadə olunur.
“Buta”ların sadə formaları ən qədim dövrlərə aid edilir. Bu vaxta qədər qruplaşmış butaların tarixi dövrləri və mahiyyəti tam açılmamışdır. İnsanların inancları dəyişdikcə, onların yaratdıqları mədəniyyətlərin strukturu da dəyişməklə inkişaf etmişdir. Belə prosseslər xalça sənətində də öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan naxış yaradıcılığında mühüm yer tutan butaların varis formalarının yenidən qruplaşmasına əhəmiyyətli səviyyədə ehtiyac duyulur. Həm fərdi, həm də kütləvi xarakterli “buta”ların simvolları xalçaların kompozisiyasında əhəmiyyətli məna daşıyırlar. Onların hansı məqsədlə toxunması təyinatlarının müəyyən edilməsinə təsir edəcək əlamətlərə malikdir. Bu əlamətlər içərisində onların rənglərinin rəmzi cəhətləri də önəmlidir. Keçmişdən bəri türklərin geyimində yer alan “buta”ların qadın baş örtüklərində rəng və element münasibətlərinin həm yaş həm də təbiətin fəsillərinə ahəngdar şəkildə uyğunlaşdıırılması, əxlaqi nöqteyi nəzərdən püxtələşmiş mədəniyyət göstəricisidir. İndi də Azərbaycanda butalı təsvirləri ilə ağ, qırmızı, noxudu və sürməyi rəngli kəlağayılar, qız, gəlin, ana və nənə obrazını, təbiətin yaz, yay, payız və qış çalaları ilə fəlsəfi ”“ poetik şəkildə assosiativ münasibətini əks etdirməkdədir. Bu cür nümunələr göstərir ki, “buta” və digər milli elementlərin formalaşmasında şüur və dərk etmək qabiliyyəti əsaslı faktorlardan olmuşdur. Demək olar ki, Türk xalçaçılığının bədii və texniki bağlılığı düşüncə sisteminin vahid kökləri üstündə qurlmuşdur. Elə bu prinsip əsasında yaradılmış Türk damğaları quruluşuna görə fərqli olsalar da Türk boyları ittifaq qurduqları zaman, onları vahid strukturda cəmləyən yırtıcı quşlardan ibarət onqonlar birləşdirici xüsusiyyət əldə edir və obrazlaşır. Belə obrazların ornamentə çevrilməsi isə təbii olur və toxucuların naxış palitrasında öz əksini tapır.

Oğuz boylarının hər birinin damğa və onqonlara malik olması tarixdən bəllidir. Onlar özünəməxsus səciyyə daşısalar da tarixi coğrafi mühitlə səsləşərək digər motivlərlə qarşılıqlı şəkildə təsvir olunurlar. Naxış yaradıcılığında belə təsirlərdən “buta”lar da yan keçməmişdir. Semantikasına görə onların müstəqil formaları ilə yanaşı Oğuz boylarını ifadə edən motivləri Türk dünyasına geniş yayılmışdır. Nümunələri isə Şərqi Anadoludan Orta Asiyaya qədər uzanan Bozqır xalçalarında indi də toxunmaqdadır.
Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsinin zinəti olan “buta”ların, bir çoxu boyların adını daşıması ilə tarixi həqiqətlərə işıq salır. Bu butalar Azərbaycan və digər Türk xalqlarının xalçalarında “Əfşar buta”, “Bayandur buta”, “Qaşqay buta”, “Şahsevən buta”, “Yazır buta” və digər boyların adı ilə öz izlərini saxlamışdır (şəkil 4a,b,c,d). Bəzən unudulmuş tayfa “buta”larının adlarını “Muğan buta”, “Aran buta”, “Gəncə buta”, “Hilə buta”, “Mil buta”, “Şirvan buta”, “Bakı buta” və bu kimi başqa butalar, yer yurd adları ilə əvəz olunmuşdur. Bu kimi nümunələrlə “buta”ların həyat hekayəsini sadalamaqla sona çatdırmaq mümkün deyildir.
Nəticəvi olaraq onlar tarixin qovşağında salnamələr tək qorunub, həqiqi tədqiqatçılarına iz açmağa boylanmaqdadır...

Yüz yaşlı alim yardıcılığının çiçəklənmə dövrünü yaşayır...
Erməni ordu başçısı Hamazas: "Üzümü bir də Qarabağa tərəf çevirsəm, atama lənət!.." - VİDEO
Məşhur marketdən aldığı paltarın içindən siçan çıxdı - FOTO+VİDEO
3-cü mərtəbədən düşən uşağı havada tutdu - VİDEO
Metro stansiyasında faciəvi qəza - Qadağan olunan yerə keçdi, qatarın altında qaldı (VİDEO)
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Mədəniyyət
"Səhnədə oynamaq istədiyim daha heç bir rol qalmayıb"- Arif Babayev
Cəmiyyət
Şəhid atasının medalını alan oglu hər kəsi kövrəltdi -"Vətənə xidmət edirəm..."
Cəmiyyət
"Elə "zapravkalar" var ki, ordan alınan 10 manatlıq benzin 90 kilometr getməmiş qurtarır"
Maraqlı
Səudiyyə Ərəbistanı qadınlarına öz arzusu ilə boşanmağa icazə verildi - Ədliyyə Nazirliyi
Hadisə
Qorxunc ölüm: İtlər məktəbdən evə qayıdan qızı parçaladı
Həftənin ən çox oxunanları
”Budur sizin Ağdam, budur sizin Ağdam! Ha haha ha...” - VİDEO
Azərbaycan sərhədlərində MÜHARİBƏ BAŞLAYIR – Ağ Ev tarixini ELAN ETDİ
Lənkəranski Allahşükür Paşazadəyə yazdığı məktubunda nə istəyirdi?- İstintaq materialları...
“Monte Melkonyan məni maşına mindirib bilmədiyim bir evə gətirdi...” - Səkkiz gün erməni əsirliyində...
Amerikalı konkisürən qızların intim geyimləri hamını çaşbaş saldı - FOTOLAR
Dəhşət: Müəllim və şagirdi maşında sevişərkən yaxalandı - VİDEO
“Hər bir erməni qaçqın Azərbaycandan 110 min dollar tələb etməlidir” - Həyasızlığın son həddi...
Lənkəranskinin “Qara bloknot”unda nə yazılmışdı?- Kriminal avtoritetin şəxsi əşyalarından...
Prostat xəstəliklərinin ən asan və pulsuz profilaktikası...
Lənkəranskinin “ştatlı” killeri “Axsaq Nazim” kim olub?- İstintaq materialları...(FOTO)
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin