Xəbər lenti
11/12/2017 [22:53]:
Bakıda 700 sərnişin avtobusu kart sisteminə keçəcək
11/12/2017 [22:47]:
Etimad Əsədov: ”Təki müharibə başlasın...” - VİDEO
11/12/2017 [22:44]:
2018-ci il hansı insanlar üçün düşərli olacaq? - VİDEO
11/12/2017 [22:33]:
Məhkəmə Saakaşvilini həbs etməkdən imtina etdi - ŞOK QƏRAR...
11/12/2017 [22:29]:
Azərbaycanda tükürpərdici olay: Ata xəstə qızını küçəyə atdı – VİDEO
11/12/2017 [22:25]:
“Sizdən heç nə saxlamaq olmur” - Qurbanov Rəşadın təyinatı haqda
11/12/2017 [22:13]:
Londona uçan təyyarə Bakıda qəza enişi etdi
11/12/2017 [22:01]:
Röyanın keçmiş şəriki həbs edildi
11/12/2017 [22:00]:
“Türkiyədəki erməni qırğınlarını yəhudilər törədib” - Amerikan professordan ŞOK...
11/12/2017 [21:57]:
Təhsil eksperti Ceyhun Bayramovu təriflədi: "Kifayət qədər səriştəli bir kadrdır və..."
11/12/2017 [21:55]:
Hökumət benzini ucuzlaşdırdı - Aİ-92 82 qəpiyə düşdü...
11/12/2017 [21:55]:
Yol qəzasında yaralanan hərbçi xəstəxanada öldü
11/12/2017 [21:50]:
İradə Musayevanın "Ceyms Coysun "Uliss" romanı və ədəbiyyatda devrim" kitabı haqqında
11/12/2017 [21:34]:
Görkəmli alim Azərbaycanı tərk edir – İki gündən sonra...
11/12/2017 [21:24]:
Bakıya köçən moskvalı qız yollardakı situasiyadan şoka düşdü
11/12/2017 [21:10]:
Hotellərdə niyə nikah kağızı tələb olunur? – Sahibkardan açıqlama + VİDEO
11/12/2017 [21:00]:
Nyu-Yorku qana bulayan terrorçunun - Fotosu
11/12/2017 [20:58]:
Türkyə ordusundan PKK-ya növbəti zərbə - 17 terrorçu məhv edildi
11/12/2017 [20:51]:
Putin Türkiyədədir - Ərdoğanla 7-ci dəfə görüşəcək
11/12/2017 [20:51]:
Lukaşeviç: "2017-ci il Qarabağ danışıqlarının bərpası baxımından əlamətdardır"
11/12/2017 [20:30]:
Brexit: Kim kimə nə qədər borcludur?
11/12/2017 [20:29]:
"Əgər Əsəd tərslik göstərsə Suriyada yenə vətəndaş müharibəsi təhlükəsi yaranacaq və..."
11/12/2017 [20:20]:
Azərbaycanlı aktrisadan ilginc etiraf: "Məni təmin etmək çox çətin olduğuna görə..."
11/12/2017 [20:07]:
Şamaxıda torpaq sürüşməsi baş verib, evlərə ziyan dəyib
11/12/2017 [19:50]:
Polşa Qüdsü paytaxt kimi tanımayacaq
11/12/2017 [19:41]:
“Anar, Afaq Məsud, Ramiz Rövşən efirə gəlmirlər" -Aparıcıdan sensasion açıqlama
11/12/2017 [19:39]:
Bolnisidə milli azlıqların problemləri və onların həlli yolları müzakirə edildi
11/12/2017 [19:20]:
Kalaşnikov: “Rusiya və Azərbaycan arasında strateji əməkdaşlıq uğurla inkişaf edir"
11/12/2017 [19:18]:
Nyu-York meri: "Avtobus terminallındakı partlayış uğursuz terror cəhdidir"
11/12/2017 [18:55]:
Kürəyinə 2 metrlik nizə sancıldı - FOTOLAR
11/12/2017 [18:53]:
Mehmandarov həyatını təhlükəyə ataraq, Bakıdan getmədi- Cümhuriyyətin son günü
11/12/2017 [18:53]:
Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
11/12/2017 [18:49]:
Tikintisi başa çatmayan binalarla bağlı YENİ QAYDALAR
11/12/2017 [18:48]:
Türkan, Zirə və Pirallahıya 5,83 milyon manat ayrıldı
11/12/2017 [18:46]:
Qərbi Kaspi Universitetinin təbələləri Çexiya səfirliyində
11/12/2017 [18:46]:
Vahid Mustafayevlə Mirşahinin yolları AYRILIR?
11/12/2017 [18:44]:
"Sözə xəyanət Tanrıya xəyanətdir..."
11/12/2017 [18:11]:
"Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" DSMF-yə borcunun olmasını inkar edir
11/12/2017 [18:05]:
Nyu-Yorkda partlayış baş verdi - VİDEO + YENİLƏNİB
11/12/2017 [17:58]:
Nəsimi rayonunda 320 ailə qazsız qalıb
11/12/2017 [17:52]:
Tofiq Abbasov: "Xəzərin hüquqi statusu Astanada həllini tapacaq"
11/12/2017 [17:50]:
Salyandakı qətli törədənlər Bakı İstintaq Təcridxanasına köçürüldü
11/12/2017 [17:50]:
“Qüds problemi Qarabağ probemini gündəmdən çıxarmayacaq”
11/12/2017 [17:44]:
Hafiz Hacıyev: "Hansı naziri tərpətsən, altından milyardlar çıxar"
11/12/2017 [17:31]:
İran XİN: Ərəb dövlətləri İslam dünyası və Fələstinə xəyanət edir
11/12/2017 [17:22]:
“Yaşa Bakinski”ni öldürənə 18 il verildi
11/12/2017 [17:14]:
“Çağırır vətən” yazı müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb
11/12/2017 [17:09]:
Bitkoinlə bağlı pessimist proqnoz
11/12/2017 [16:59]:
“ABŞ Türkiyə ilə bağlı yanlışlarını aradan qaldırmalıdır”
11/12/2017 [16:58]:
Qəbzi itirmiş müştəri aldığı məhsulu geri qaytara bilərmi?
11/12/2017 [16:49]:
Salyandakı amansız qətlin sirri – FOTO
11/12/2017 [16:45]:
Qənirə Paşayeva Bağdadda İraq Türkman Cəbhəsini ziyarət etdi
11/12/2017 [16:43]:
“İsrailə qarşı hərbi birliyin formalaşmasını istisna etmirəm”
11/12/2017 [16:40]:
"UNEC-in inkişaf strategiyasının əsasını Ulu Öndərin tövsiyələri təşkil edir”
11/12/2017 [16:29]:
“Aşıq Şəmşir” Mədəniyyət İB Heydər Əliyevin xatirəsini yad etdi
11/12/2017 [16:29]:
"WhatsApp” işlədənlər, DİQQƏT! - Bundan sonra...
11/12/2017 [16:25]:
Rəsulzadənin 50-yə yaxın məktubu kitab oldu - İLK DƏFƏ
11/12/2017 [16:19]:
Körpə qızdırmalı olanda edilən ən böyük səhv nədir - Tövsiyyə
11/12/2017 [16:15]:
Azərbaycanda nikaha daxil olmaq istəyən 11 nəfərdə QİÇS aşkarlandı
11/12/2017 [16:15]:
"Həkim eşşək əti buyurub, nə istəyirsiz bu inanclı insanlardan?" -Sərt reaksiya
11/12/2017 [16:10]:
ADNSU-da Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş kitab sərgisi açıldı
11/12/2017 [16:03]:
Alma oğurlayan komandir vəzifədən uzaqlaşdırıldı - VİDEO
11/12/2017 [16:01]:
Çempionlar Liqasının 1/8 final mərhələsinin püşkü atıldı
11/12/2017 [15:59]:
Tələbələrin 66-cı elmi-texniki konfransının yekun iclası keçirildi
11/12/2017 [15:53]:
Kamal Abdulla həmin gün rektor olmayacaq
11/12/2017 [15:47]:
Netanyahu Qüdslə bağlı avropalılara səsləndi
11/12/2017 [15:42]:
ADNSU-da ulu öndər Heydər Əliyevin xatirəsi anıldı
11/12/2017 [15:40]:
Orxandan xalasına cavab: “Hamı biləcək anamın ürəyini kim partladıb”
11/12/2017 [15:35]:
Yanvardan bu avtomobillər 2 min manat bahalaşacaq
11/12/2017 [15:25]:
Səhnədə aparıcıya söz atdı, cavab gecikmədi
11/12/2017 [15:18]:
Nərimanovda Heydər Əliyev anıldı...
11/12/2017 [15:12]:
Ramil Usubovdan yeni təyinat
11/12/2017 [15:08]:
Taksi xidmətindən istifadə edənlərin NƏZƏRİNƏ: Bundan sonra...
11/12/2017 [15:05]:
Bu qurumların Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna borcu var
11/12/2017 [15:02]:
Fədayə Laçınla bağlı məhkəməyə müraciət ediləcək
11/12/2017 [15:00]:
Kim Çen Innın "Bialoji müharibə" planı üzə çıxdı
11/12/2017 [14:59]:
"Qiymətli Pamela" tamaşasının premyerası keçirildi
11/12/2017 [14:54]:
Vətəndaşlar ŞİKAYƏT ETDİ, marşrut xəttinin daşıyıcısı və ödəniş üsulu dəyişdi
11/12/2017 [14:41]:
"Arif Hacılı "Müsavat"ın güclənməsini istəyirsə, buna son qoymalıdır..." - Qubad İbadoğlu
11/12/2017 [14:34]:
Müharibədən sonrakı dövrün ən dəhşətli FOTOSU
Bütün arxiv bir sırada
13/08/2017 [13:16] - Araşdırma - ( 1426 dəfə baxılıb)

“Buta”, yaxud Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsi- ARAŞDIRMA




                          ( II Hissə )
Hüseynov Məmmədhüseyn Allahqulu oğlu
Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası. Dosent.


“Buta” almaq barəsində dastanlarımızda belə mənaların yer alması bizi başqa cür düşünməyə sövq edir. Nəhayətdə “Buta” ilahi sovqat almaq mərhələsinin ən yaxşı nümunəsinə çevrilir. Gülün qönçə şəklinə düşməsi, insana verilən dəyərlərin verilməsi, qığılcımın alova, tumurcuğun ağaca dönməsi elə “buta”nı ifadə edən başlıca semantikadır. Türklər “buta”ya başqa xalqlardan daha fərqli şəkildə bağlıdırlar. Onun milli element olmasının saysız səbəbləri var. Türk xalqlarında “buta”lar qrup – qrupdur. Azərbaycan türklərinə məxsus “buta” təsvirlərinin bəzisi inanc və təbiət, xasiyyət və könül, məişət və yer adları, digərləri isə tayfa və boyları ifadə edən ayrı – ayrı formalarla kodlaşaraq xalçalarda öz əksini tapmışdır.
“Buta” motivləri müstəqil şəkildə təsvir edilməzdən əvvəl antropomorfik onqonların hissələri kimi müəyyən mənaları əks etdirmək məqsədi ilə təsvir olunurdular. Belə təsvirlərə qədim İskitlərin dəri üzərinə həkk etdikləri nümunələrdə rast gəlmək mümkündür. Onların təsvir etdikləri antropomorfik obrazlar qanadlı, bədəninin yarısı isə buta şəklində təsəvvür edilirdi. Bu da həmin obrazların müqəddəsliyi və günəşin bəlgəsi olduğunu bildirmək üçün mifoloji baxımdan təbii idi. Lakin sonralar əcdadlar antropomorfik onqonu özlərinə yaxınlaşdırmağa, onu çevrədəki onqonlar şəklində görməyə çalışaraq zoomorfik düşüncə sistemi üzərindən müxtəlif kutlara körpü salırlar. Qartallar, buğa, qurd, aslan, buynuzlu qoç və qrifonların təsvirlərində, qanadların “buta” şəklində verilməsi, onlar tərəfindən od günəşlə birgə, assosiativ simvollaşma prinsipinə uyğun olaraq dərk edilirdi. Yəqin ki, sonralar “buta”nın od kultunun işarəsi kimi xalça motivləri arasında xarakterik xüsusiyyət daşımasının başlıca səbəblərindən biri də bu imiş.

Zaman – zaman Türklər arasında “buta” motivlərinin sayı artmış, rəmzi sərhədləri isə genişlənmişdir. Onların təsvirləri müxtəlif, forma zəginliyi isə funksionallığa söykənir. Dörd böyük qrupa bölünməsinin əsas səbəbi də budur. Xalçaçılıq naxışları arasında hər bir qrupa aid “buta”lara rast gəlmək mümkündür. Həmin qruplar aşağıdakı kimi sıralarnır:
1. Xalça bəzəyində işlədilən “buta”lar 24.
2. Ailə həyatını təmsil edən “buta”lar 25.
3. Rəmzi mahiyyət daşıyan “buta”lar 26.
4. Müxtəlif formalı “buta”lar27.
Türk xalça məktəblərini zənginləşdirən “buta” motivləri ayrı – ayrı tayfalara, nəsillərə və müxtəlif ailələrə mənsub ola bilər.

Təsvirlərinə görə butalar nəbati və həndəsi şəkildə olurlar. Xalçaların bədii quruluşunda hər bir qrupa aid olan butaların həm nəbati həm də həndəsi formalarına rast gəlinir. Bəzən mənası aydın olmayan və başqa quruluşa oxşar elementlərin özülündə də nəbati və ya həndəsi formalı butaların izlərini görmək mümkündür. Butaların mürəkkəb şəkildə kodlaşdırılması düşünülmüş yaxud, ixtiyarı şəkildə baş verə bilər. Bu cür butalar müxtəlif formalı butalar qrupuna aid edilərək xalçalarda istifadə olunur.
“Buta”ların sadə formaları ən qədim dövrlərə aid edilir. Bu vaxta qədər qruplaşmış butaların tarixi dövrləri və mahiyyəti tam açılmamışdır. İnsanların inancları dəyişdikcə, onların yaratdıqları mədəniyyətlərin strukturu da dəyişməklə inkişaf etmişdir. Belə prosseslər xalça sənətində də öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan naxış yaradıcılığında mühüm yer tutan butaların varis formalarının yenidən qruplaşmasına əhəmiyyətli səviyyədə ehtiyac duyulur. Həm fərdi, həm də kütləvi xarakterli “buta”ların simvolları xalçaların kompozisiyasında əhəmiyyətli məna daşıyırlar. Onların hansı məqsədlə toxunması təyinatlarının müəyyən edilməsinə təsir edəcək əlamətlərə malikdir. Bu əlamətlər içərisində onların rənglərinin rəmzi cəhətləri də önəmlidir. Keçmişdən bəri türklərin geyimində yer alan “buta”ların qadın baş örtüklərində rəng və element münasibətlərinin həm yaş həm də təbiətin fəsillərinə ahəngdar şəkildə uyğunlaşdıırılması, əxlaqi nöqteyi nəzərdən püxtələşmiş mədəniyyət göstəricisidir. İndi də Azərbaycanda butalı təsvirləri ilə ağ, qırmızı, noxudu və sürməyi rəngli kəlağayılar, qız, gəlin, ana və nənə obrazını, təbiətin yaz, yay, payız və qış çalaları ilə fəlsəfi – poetik şəkildə assosiativ münasibətini əks etdirməkdədir. Bu cür nümunələr göstərir ki, “buta” və digər milli elementlərin formalaşmasında şüur və dərk etmək qabiliyyəti əsaslı faktorlardan olmuşdur. Demək olar ki, Türk xalçaçılığının bədii və texniki bağlılığı düşüncə sisteminin vahid kökləri üstündə qurlmuşdur. Elə bu prinsip əsasında yaradılmış Türk damğaları quruluşuna görə fərqli olsalar da Türk boyları ittifaq qurduqları zaman, onları vahid strukturda cəmləyən yırtıcı quşlardan ibarət onqonlar birləşdirici xüsusiyyət əldə edir və obrazlaşır. Belə obrazların ornamentə çevrilməsi isə təbii olur və toxucuların naxış palitrasında öz əksini tapır.

Oğuz boylarının hər birinin damğa və onqonlara malik olması tarixdən bəllidir. Onlar özünəməxsus səciyyə daşısalar da tarixi coğrafi mühitlə səsləşərək digər motivlərlə qarşılıqlı şəkildə təsvir olunurlar. Naxış yaradıcılığında belə təsirlərdən “buta”lar da yan keçməmişdir. Semantikasına görə onların müstəqil formaları ilə yanaşı Oğuz boylarını ifadə edən motivləri Türk dünyasına geniş yayılmışdır. Nümunələri isə Şərqi Anadoludan Orta Asiyaya qədər uzanan Bozqır xalçalarında indi də toxunmaqdadır.
Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsinin zinəti olan “buta”ların, bir çoxu boyların adını daşıması ilə tarixi həqiqətlərə işıq salır. Bu butalar Azərbaycan və digər Türk xalqlarının xalçalarında “Əfşar buta”, “Bayandur buta”, “Qaşqay buta”, “Şahsevən buta”, “Yazır buta” və digər boyların adı ilə öz izlərini saxlamışdır (şəkil 4a,b,c,d). Bəzən unudulmuş tayfa “buta”larının adlarını “Muğan buta”, “Aran buta”, “Gəncə buta”, “Hilə buta”, “Mil buta”, “Şirvan buta”, “Bakı buta” və bu kimi başqa butalar, yer yurd adları ilə əvəz olunmuşdur. Bu kimi nümunələrlə “buta”ların həyat hekayəsini sadalamaqla sona çatdırmaq mümkün deyildir.
Nəticəvi olaraq onlar tarixin qovşağında salnamələr tək qorunub, həqiqi tədqiqatçılarına iz açmağa boylanmaqdadır...

...
Azərbaycanlı aktrisadan ilginc etiraf: "Məni təmin etmək çox çətin olduğuna görə..."
Hafiz Hacıyev: "Hansı naziri tərpətsən, altından milyardlar çıxar"
Putin ordunu Suriyadan çıxarır – Əmr
“Elə məmurlar var ki, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin harada yerləşdiyini belə bilmir”
Dünyanın bir masası olan fərqli restoranı, imkanlı müştərilər sırada gözləyir
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Müsahibə
Etimad Əsədov: ”Təki müharibə başlasın...” - VİDEO
İqtisadiyyat
Hökumət benzini ucuzlaşdırdı - Aİ-92 82 qəpiyə düşdü...
Dünya
Yerdən qalxmayan oğluna atdığı təpik ölkəni ayağa qaldırdı -VİDEO
Dünya
Məxfilik parçası həyacan yaratdı - Hərbi məqsədlə istifadə olunacaq...
Araşdırma
Firon məzarlarındakı GİZLİ TARİX
Həftənin ən çox oxunanları
Fazil Məmmədovun qudalarına ərizə yazdırdılar - Vergilər Nazirliyində nələr baş verir?
Qurban Məmmədovdan Təhsil Nazirliyinə qandonduran MÜRACİƏT...
“Dünya bilməlidir ki, İsrail –yəhudi dövləti deyil!” - Yəhudi Hərəkatından gözlənilməz etirazlar...
Qızından işdən çıxarılan Fazil Məmmədova ilginc dəstək - "Adam kimi adam üçün..."
“Fazil Məmmədov həddindən artıq şişmişdi, köpünü almaq lazım idi...”
Hacı Məmmədovun yeni sirli əsərləri ortaya çıxdı - O, hansı məmurun heykəlini düzəldib?
Prezident 4 naziri vəzifəsindən azad etdi
Fatma Abdullazadə Fazil Məmmədovun 1 milyon dollarını alıb?
Manyak-qatil arvadını və dörd qızını niyə öldürdüyünü danışdı
Canlı yayımda tamaşaçı ilə Zaur arasında GƏRGİNLİK: Səni görəndə əsəbləşirəm - FOTO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin