Xəbər lenti
24/08/2017 [14:27]:
Azərbaycan Lapşini Rusiyaya yox, İsrailə verir
24/08/2017 [13:50]:
“Bunca problem içərisində belə bir qələbənin əldə edilməsi sevindiricidir”
24/08/2017 [13:49]:
“Cənab Leytenant”ın bəstəcisi “Qarabağ”a himn həsr etmək istəyir: “Fikrim qətidir”
24/08/2017 [13:41]:
Gözəl Bayramlının apellyasiya şikayəti təmin edilmədi
24/08/2017 [13:38]:
DYP-dən sürücülərə xəbərdarlıq: Bəhanə etməyin!
24/08/2017 [13:34]:
Putin Sərkisyanı Soçiyə niyə çağırdı -Erməni prezident əfv diləməyə gedib, yoxsa...
24/08/2017 [13:28]:
XİN:"Azərbaycan ATƏT-in Minsk qrupunun yeni amerikalı həmsədri ilə sıx əməkdaşlığı davam etdirməyə hazırdır"
24/08/2017 [13:22]:
Tanınmış aparıcı “Qarabağ” vədinə xilaf çıxdı
24/08/2017 [13:19]:
Vergilər Nazirliyi ƏDV ilə bağlı qərarında dəyişiklik etdi
24/08/2017 [13:04]:
Qətər İrandakı səfirini bu ölkəyə geri göndərəcək
24/08/2017 [12:51]:
Qurbandan rekord - Simeoneni “taxtdan saldı”
24/08/2017 [12:36]:
Azərbaycan artıq çempionlar ölkəsidir - Dünya mediası
24/08/2017 [12:30]:
Amerika Qarabağda sülhün əsas prinsiplərini açıqladı: “Azərbaycanın suverenliyi təmin olunmalıdır...”
24/08/2017 [12:19]:
Zibillə özlərinə bəzək vuranlar - HEYRƏTAMİZ FOTOLAR
24/08/2017 [12:16]:
Yatağın altından 3 metrlik ilan çıxdı – VİDEO
24/08/2017 [12:08]:
Avropa İttifaqı Azərbaycana yeni səfir təyin etdi
24/08/2017 [12:07]:
Rövnəq Abdullayev: "“Qarabağ”ın tarixi uğuruna görə çox sevincliyik"
24/08/2017 [12:06]:
Rəşad Sadıqov: "Fasilədə Qurban Qurbanov dedi ki..."
24/08/2017 [12:06]:
Flora Kərimovadan Zeynəb Xanlarovaya yenə sərt SÖZLƏR
24/08/2017 [12:01]:
Ermənistan hərbçisinin ölümünün təfərrüatları məlum oldu
24/08/2017 [11:56]:
"Qarabağ"ın qələbəsi erməniləri qəzəbləndirdi - FOTOLAR
24/08/2017 [11:54]:
5000-ə yaxın müəllimin əməkhaqqı artacaq - RƏSMİ
24/08/2017 [11:50]:
Bakıdakı evini 3 manata, doğma qızını 30 manata satmış qadın...
24/08/2017 [11:47]:
Astan Şahverdiyev: "Qarabağ FK"nın qələbəsi məni maraqlandırmır"
24/08/2017 [11:47]:
Onun qələbəsi bütün Azərbaycanın qələbəsidir - Qənirə Paşayeva
24/08/2017 [11:46]:
Beynəlxalq kitab festivalında ölkəmiz haqqında çin, rus və ingilis dillərində nəşrlər nümayiş olunur
24/08/2017 [11:46]:
“Şumaxeri bir daha görməyəcəyik”- isveçli jurnalistdən açıqlama
24/08/2017 [11:46]:
Qayınanasından Könül Kərimovaya: "Getsin mahnısını oxusun" - FOTO
24/08/2017 [11:37]:
İlham Əliyev “Tufan”la tanış oldu - FOTOLAR
24/08/2017 [11:36]:
Qarabağ”ın qələbəsi Türkiyə mediasında: Azərbaycan tarixində bir ilk...
24/08/2017 [11:29]:
Qurban Qurbanov ağlamağından danışdı
24/08/2017 [11:26]:
Həftənin sonunda qar yağacaq - Gözlənilməz...
24/08/2017 [11:24]:
Bəlkə, siz də bu videoda varsız... - “Qarabağ” coşqusu
24/08/2017 [10:59]:
İnsanlar ən gec bu ölkələrdə təqaüdə çıxır- SİYAHI
24/08/2017 [10:40]:
Bakı tozdan xilas olur – RƏSMİ AÇIQLAMA
24/08/2017 [10:39]:
"Qalatasaray"dan "Qarabağ"a təbrik: QÜRUR DUYDUQ!
24/08/2017 [10:28]:
“Əjdaha kimi oynadılar!” - Siyasətçilər “Qarabağ” haqda
24/08/2017 [10:22]:
“Qarabağ” bir gecəyə 30 milyon qazandı
24/08/2017 [10:20]:
"Sizdən dönə-dönə xahiş edirəm": "Hər oyuna Qarabağa döyüşə gedər kimi çıxın!"
24/08/2017 [10:19]:
Leyla Əliyeva da “Qarabağ”dan yazdı
24/08/2017 [10:14]:
Küləkli hava nə vaxta kimi davam edəcək? - Rəsmi
24/08/2017 [10:13]:
"Qarabağ"ın tarixi oyununun ən maraqlı anları -Video
24/08/2017 [10:10]:
“Avropa sonuncu dayanacaqdır, ondan sonra cəhənnəm başlayır”
24/08/2017 [10:08]:
Gözlər Monakoda: “Qarabağ”ın rəqibləri müəyyənləşir
24/08/2017 [10:07]:
Xaçmazda maşın aşıb, Ölən və xəsarət alan var
24/08/2017 [10:06]:
Qurbanın göz yaşları... -Video
24/08/2017 [10:04]:
Dollar bu gün neçəyədir?
24/08/2017 [09:58]:
“Milli demokratik düşərgə böhrandan çıxmaq üçün Elçibəyə qayıtmalıdır”
24/08/2017 [09:53]:
Ağsuda DƏHŞƏT: Arvad ərini baltalayaraq öldürdü
24/08/2017 [09:52]:
İmam Cavadın gözəl əxlaqından nümunələr...
24/08/2017 [09:49]:
HDQ-nin sabiq komandanının işində şok gəlişmə- Yenidən həbs edilə bilər
24/08/2017 [09:45]:
Cahangir Hacıyev susduruldu -Zavodunu naməlum investor aldı
24/08/2017 [09:44]:
Ermənistanda Quran nəşr olunacaq - Növbəti riyakarlıq...
24/08/2017 [09:41]:
Ziya Məmmədov İsveç prokurorluğuna təhvil verilməyəcək - Səbəb...
24/08/2017 [09:37]:
Tarix yazanlar Bakıda - "Qarabağ" qayıtdı
24/08/2017 [09:21]:
Cəbhədə erməni təxribatı
24/08/2017 [03:37]:
Kobudluq münasibətləri korlaya bilər - Günün qoroskopu
24/08/2017 [02:13]:
Qurban Qurbanov: “Karyeramda belə bir məğlubiyyətə sevindiyimi xatırlamıram"
24/08/2017 [02:02]:
“Neftçi”nin başlatdığı "təkzolaqlı" yolu “Qarabağ" "avtomagistral"a çevirdi
24/08/2017 [00:41]:
“Qarabağ” Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinə yüksələn ilk Azərbaycan klubu oldu
24/08/2017 [00:26]:
Rusiyanın Sudandakı səfiri ölü tapıldı
24/08/2017 [00:23]:
Braziliyada gəmi batıb: 10 ölü
23/08/2017 [23:48]:
Ermənistanda vəkillər aksiya keçirəcək
23/08/2017 [23:45]:
"Kopenhagen”- “Qarabağ” oyununda hesab açıldı
23/08/2017 [23:26]:
Tramp: “Terrorizmlə mübarizədə ciddi irəliləyişə nail olmuşuq”
23/08/2017 [23:22]:
Zabit Səmədov Zimmermandan revanş aldı – VİDEO
23/08/2017 [22:54]:
Ünsiyyət problemi yaşayanlar üçün "quyruq" hazırlandı
23/08/2017 [22:23]:
Şəkidə meşə yanır
23/08/2017 [22:07]:
Putin və Sarkisyan Qarabağı müzakirə etdilər
23/08/2017 [21:39]:
“Birgə ordu birliyinin yaradılması Azərbaycan və Türkiyənin strateji marağına cavab verir”
23/08/2017 [21:30]:
Monqollar da baş nazirin istefasını tələb etdi - Cəmi 1ildi işləyir…
23/08/2017 [21:29]:
Çində qasırğa 5 nəfərin ölümünə səbəb oldu
23/08/2017 [21:06]:
Küçədə rəqs etdiyi üçün saxlanıldı - VİDEO
23/08/2017 [20:42]:
Nazirlər Kabinetində sahibsiz heyvanlarla mübarizəyə dair müşavirə keçirildi
23/08/2017 [20:36]:
Şirvan Əbilov “Tərəqqi” medalı ilə təltif edildi
23/08/2017 [20:29]:
“Vaxtilə belə diplomlar Moskvada metroda da satılırdı” – Məleykə Abbaszadə
23/08/2017 [20:28]:
Soçidə Putinlə Sarkisyan görüş keçirir
23/08/2017 [20:26]:
“Ötən il 7 manat olan ət, bu il 10-12 manatdır" - Səbəblər açıqlandı
23/08/2017 [20:25]:
"Bu gün dünya siyasi xəritəsində Azərbaycan adlı dövlət varsa...”
23/08/2017 [20:24]:
Qəbul imtahanlarında 0-100 bal arası nəticə göstərənlər- Sayları açıqlandı
Bütün arxiv bir sırada
13/08/2017 [13:16] - Araşdırma - ( 945 dəfə baxılıb)

“Buta”, yaxud Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsi- ARAŞDIRMA




                          ( II Hissə )
Hüseynov Məmmədhüseyn Allahqulu oğlu
Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası. Dosent.


“Buta” almaq barəsində dastanlarımızda belə mənaların yer alması bizi başqa cür düşünməyə sövq edir. Nəhayətdə “Buta” ilahi sovqat almaq mərhələsinin ən yaxşı nümunəsinə çevrilir. Gülün qönçə şəklinə düşməsi, insana verilən dəyərlərin verilməsi, qığılcımın alova, tumurcuğun ağaca dönməsi elə “buta”nı ifadə edən başlıca semantikadır. Türklər “buta”ya başqa xalqlardan daha fərqli şəkildə bağlıdırlar. Onun milli element olmasının saysız səbəbləri var. Türk xalqlarında “buta”lar qrup – qrupdur. Azərbaycan türklərinə məxsus “buta” təsvirlərinin bəzisi inanc və təbiət, xasiyyət və könül, məişət və yer adları, digərləri isə tayfa və boyları ifadə edən ayrı – ayrı formalarla kodlaşaraq xalçalarda öz əksini tapmışdır.
“Buta” motivləri müstəqil şəkildə təsvir edilməzdən əvvəl antropomorfik onqonların hissələri kimi müəyyən mənaları əks etdirmək məqsədi ilə təsvir olunurdular. Belə təsvirlərə qədim İskitlərin dəri üzərinə həkk etdikləri nümunələrdə rast gəlmək mümkündür. Onların təsvir etdikləri antropomorfik obrazlar qanadlı, bədəninin yarısı isə buta şəklində təsəvvür edilirdi. Bu da həmin obrazların müqəddəsliyi və günəşin bəlgəsi olduğunu bildirmək üçün mifoloji baxımdan təbii idi. Lakin sonralar əcdadlar antropomorfik onqonu özlərinə yaxınlaşdırmağa, onu çevrədəki onqonlar şəklində görməyə çalışaraq zoomorfik düşüncə sistemi üzərindən müxtəlif kutlara körpü salırlar. Qartallar, buğa, qurd, aslan, buynuzlu qoç və qrifonların təsvirlərində, qanadların “buta” şəklində verilməsi, onlar tərəfindən od günəşlə birgə, assosiativ simvollaşma prinsipinə uyğun olaraq dərk edilirdi. Yəqin ki, sonralar “buta”nın od kultunun işarəsi kimi xalça motivləri arasında xarakterik xüsusiyyət daşımasının başlıca səbəblərindən biri də bu imiş.

Zaman – zaman Türklər arasında “buta” motivlərinin sayı artmış, rəmzi sərhədləri isə genişlənmişdir. Onların təsvirləri müxtəlif, forma zəginliyi isə funksionallığa söykənir. Dörd böyük qrupa bölünməsinin əsas səbəbi də budur. Xalçaçılıq naxışları arasında hər bir qrupa aid “buta”lara rast gəlmək mümkündür. Həmin qruplar aşağıdakı kimi sıralarnır:
1. Xalça bəzəyində işlədilən “buta”lar 24.
2. Ailə həyatını təmsil edən “buta”lar 25.
3. Rəmzi mahiyyət daşıyan “buta”lar 26.
4. Müxtəlif formalı “buta”lar27.
Türk xalça məktəblərini zənginləşdirən “buta” motivləri ayrı – ayrı tayfalara, nəsillərə və müxtəlif ailələrə mənsub ola bilər.

Təsvirlərinə görə butalar nəbati və həndəsi şəkildə olurlar. Xalçaların bədii quruluşunda hər bir qrupa aid olan butaların həm nəbati həm də həndəsi formalarına rast gəlinir. Bəzən mənası aydın olmayan və başqa quruluşa oxşar elementlərin özülündə də nəbati və ya həndəsi formalı butaların izlərini görmək mümkündür. Butaların mürəkkəb şəkildə kodlaşdırılması düşünülmüş yaxud, ixtiyarı şəkildə baş verə bilər. Bu cür butalar müxtəlif formalı butalar qrupuna aid edilərək xalçalarda istifadə olunur.
“Buta”ların sadə formaları ən qədim dövrlərə aid edilir. Bu vaxta qədər qruplaşmış butaların tarixi dövrləri və mahiyyəti tam açılmamışdır. İnsanların inancları dəyişdikcə, onların yaratdıqları mədəniyyətlərin strukturu da dəyişməklə inkişaf etmişdir. Belə prosseslər xalça sənətində də öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan naxış yaradıcılığında mühüm yer tutan butaların varis formalarının yenidən qruplaşmasına əhəmiyyətli səviyyədə ehtiyac duyulur. Həm fərdi, həm də kütləvi xarakterli “buta”ların simvolları xalçaların kompozisiyasında əhəmiyyətli məna daşıyırlar. Onların hansı məqsədlə toxunması təyinatlarının müəyyən edilməsinə təsir edəcək əlamətlərə malikdir. Bu əlamətlər içərisində onların rənglərinin rəmzi cəhətləri də önəmlidir. Keçmişdən bəri türklərin geyimində yer alan “buta”ların qadın baş örtüklərində rəng və element münasibətlərinin həm yaş həm də təbiətin fəsillərinə ahəngdar şəkildə uyğunlaşdıırılması, əxlaqi nöqteyi nəzərdən püxtələşmiş mədəniyyət göstəricisidir. İndi də Azərbaycanda butalı təsvirləri ilə ağ, qırmızı, noxudu və sürməyi rəngli kəlağayılar, qız, gəlin, ana və nənə obrazını, təbiətin yaz, yay, payız və qış çalaları ilə fəlsəfi – poetik şəkildə assosiativ münasibətini əks etdirməkdədir. Bu cür nümunələr göstərir ki, “buta” və digər milli elementlərin formalaşmasında şüur və dərk etmək qabiliyyəti əsaslı faktorlardan olmuşdur. Demək olar ki, Türk xalçaçılığının bədii və texniki bağlılığı düşüncə sisteminin vahid kökləri üstündə qurlmuşdur. Elə bu prinsip əsasında yaradılmış Türk damğaları quruluşuna görə fərqli olsalar da Türk boyları ittifaq qurduqları zaman, onları vahid strukturda cəmləyən yırtıcı quşlardan ibarət onqonlar birləşdirici xüsusiyyət əldə edir və obrazlaşır. Belə obrazların ornamentə çevrilməsi isə təbii olur və toxucuların naxış palitrasında öz əksini tapır.

Oğuz boylarının hər birinin damğa və onqonlara malik olması tarixdən bəllidir. Onlar özünəməxsus səciyyə daşısalar da tarixi coğrafi mühitlə səsləşərək digər motivlərlə qarşılıqlı şəkildə təsvir olunurlar. Naxış yaradıcılığında belə təsirlərdən “buta”lar da yan keçməmişdir. Semantikasına görə onların müstəqil formaları ilə yanaşı Oğuz boylarını ifadə edən motivləri Türk dünyasına geniş yayılmışdır. Nümunələri isə Şərqi Anadoludan Orta Asiyaya qədər uzanan Bozqır xalçalarında indi də toxunmaqdadır.
Türk xalçaçılığının hikmət xəzinəsinin zinəti olan “buta”ların, bir çoxu boyların adını daşıması ilə tarixi həqiqətlərə işıq salır. Bu butalar Azərbaycan və digər Türk xalqlarının xalçalarında “Əfşar buta”, “Bayandur buta”, “Qaşqay buta”, “Şahsevən buta”, “Yazır buta” və digər boyların adı ilə öz izlərini saxlamışdır (şəkil 4a,b,c,d). Bəzən unudulmuş tayfa “buta”larının adlarını “Muğan buta”, “Aran buta”, “Gəncə buta”, “Hilə buta”, “Mil buta”, “Şirvan buta”, “Bakı buta” və bu kimi başqa butalar, yer yurd adları ilə əvəz olunmuşdur. Bu kimi nümunələrlə “buta”ların həyat hekayəsini sadalamaqla sona çatdırmaq mümkün deyildir.
Nəticəvi olaraq onlar tarixin qovşağında salnamələr tək qorunub, həqiqi tədqiqatçılarına iz açmağa boylanmaqdadır...

Ziya Məmmədov İsveç prokurorluğuna təhvil verilməyəcək - Səbəb...
“Vaxtilə belə diplomlar Moskvada metroda da satılırdı” – Məleykə Abbaszadə
Yük avtomobilləri Biləsuvar yolunu bərbad vəziyyətə salıb - FOTO/VİDEO
Lələtəpə döyüşçüsündən 1-ci Vitse Prezidentə ilginc MÜRACİƏT...
"Hər bir vətəndaşın açıqlamasına şərh verməyi vacib hesab etmirəm"
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Gündəm
“Cənab Leytenant”ın bəstəcisi “Qarabağ”a himn həsr etmək istəyir: “Fikrim qətidir”
Dünya
Ermənistanda Quran nəşr olunacaq - Növbəti riyakarlıq...
Siyasət
“Birgə ordu birliyinin yaradılması Azərbaycan və Türkiyənin strateji marağına cavab verir”
Dünya
193 ölkə gəzərək rekord qıran səyyah- FOTOLAR
Cəmiyyət
Rafiq Əliyev Lütfi Zadənin təbrikini dünya alimlərinə çatdırdı- ÖZƏL
Həftənin ən çox oxunanları
“Mənim qardaşım Naxçıvanın yiyəsidir, mən nə desəm, o da olacaq!”
Əsgərlikdən gəlib sevdiyi qızı kimsəsiz binaya apardı və... — İNANILMAZ TƏCAVÜZ
Əri tərəfindən döyülən qadın həmin anları kameraya çəkib polisə verdi - VİDEO
Bakıda “Hummer”dən düşən lüt qız kimdir? -Video
Adnan Oktar Azərbaycan xalqını təhqir etdi -Video
500 manata görə Bakıda bir ailənin iki uşağı qətlə yetirildi- Təfərrüatlar
Ərəb turistə qarşı heyrətamiz dələduzluq - BAKIDA...
Ziya Məmmədov hələ də nəqliyyat naziri imiş - RƏZALƏT...
Məşhur "avtoritet" Şeyx Həmzət Rövşən Lənkəranskinin qəbri üstündə: "Bu böyük itkidir"
"SU-25"-lərimiz Naxçıvan səmasında Ermənistana gözdağı verdi - VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin