Xəbər lenti
23/06/2018 [01:15]:
Türkiyə İraqda terrorçuları bombaladı
23/06/2018 [00:35]:
Gəncədə bağçada körpəyə dağ çəkdilər - FOTO
22/06/2018 [23:38]:
Təyyarədən enmək istəməyən sərnişinlər pilot tərəfindən zorla endirildilər - VİDEO
22/06/2018 [23:26]:
“Üzərimdə bomba var” dedi, ortalığı bir-birinə qatdı
22/06/2018 [23:19]:
Xoyski işçisinin səhvinə görə özünü bağışlamadı və bu addımı atdı – Gizli tarix
22/06/2018 [23:17]:
Uşaqlarının gözü qarşısında üzərinə benzin tökülərək yandırıldı
22/06/2018 [23:17]:
İşçilər etiraz olaraq prezident sarayının qazını kəsdilər
22/06/2018 [23:12]:
İçinə şeytan girdiyi düşünülən qadının dili və dodağı dağlandı - FOTOLAR
22/06/2018 [23:08]:
Laçının Bozlu kəndində erməni uşaqlar belə təhsil alır... - VİDEO
22/06/2018 [22:57]:
BMT Rusiyanı Dnestryanıdan çıxmağa çağırdı
22/06/2018 [22:51]:
Sumqayıt sakini qapısına gələn su pulu yığanı bıçaqlayıb
22/06/2018 [22:50]:
Muharrem İncə bu şəxsləri həbs edəcək
22/06/2018 [22:49]:
Dövlət Komitəsinin sədri Gəncədə köçkünlərin müraciətinə baxdı
22/06/2018 [22:48]:
“Dövlətlər vətəndaş cəmiyyəti arasında etimad mühiti yaranıb” – Azay Quliyev
22/06/2018 [22:12]:
Yolda şütüyən BMP avtomobili xurd-xəşil etdi - VİDEO
22/06/2018 [21:41]:
“İstənilən qlobal güc Türkiyə ilə hesablaşmağa məhkumdur”
22/06/2018 [21:25]:
Molla Pənah Vaqifin vəzirlik fəaliyyəti ilə bağlı bilmədiklərimiz - Bir əsanın sirri...
22/06/2018 [21:16]:
Ukrayna Xalq Tribunalı Poroşenkoya ömürlük həbs verdi
22/06/2018 [21:13]:
Rəsulzadənin Yaponiya qəzetinə yazdığı məktub - Əmin Abidin bilmədiyimiz şeiri...
22/06/2018 [20:54]:
Bu ölkədə imtahan zamanı internet kəsiləcək - Feysbuka giriş qadağan ediləcək
22/06/2018 [20:45]:
Tramp Avropanı hədələdi
22/06/2018 [20:42]:
Səfir oğlunun tutulmasından danışdı - “Çox təəssüflənirəm”
22/06/2018 [20:40]:
"Hakimiyyətdə olduğu neçə illər ərzində ilk dəfə olaraq sükan Ərdoğanın əlində deyil..."
22/06/2018 [20:36]:
Fransız jurnalist Qarabağda kənd təsərrüfatının inkişafı haqda məqalə hazırlayıb...
22/06/2018 [20:32]:
Afaq Aslandan Damlaya “nakaut zərbə”... - "Beləsinin həddini vaxtında bildirəsən ki..."
22/06/2018 [20:30]:
Şirvan sakini xüsusi amansızlıqla öldürüldü
22/06/2018 [20:29]:
Parlament binasının həyətində çətənə kolu tapılıb
22/06/2018 [20:23]:
Azərbaycanda qadın direktor qəzaya düşdü - Fotolar
22/06/2018 [20:17]:
Başqa ölkələrin silahlı qüvvələrinin Xəzərə daxil olması qadağan edildi
22/06/2018 [20:15]:
Ermənistan və Azərbaycan XİN başçıları Minskdə görüşdü
22/06/2018 [20:13]:
DÇ-2018: Braziliya-Kosta Rika 2:0
22/06/2018 [20:12]:
Tramp Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları daha bir il müddətinə uzatdı
22/06/2018 [20:11]:
Azərbaycan prezidenti AİB İdarə Heyəti Şurası üzvlərini qəbul edib - YENİLƏNİB
22/06/2018 [20:01]:
Əli Həsənov: "Azərbaycanda azad media formalaşıb"
22/06/2018 [19:59]:
Azərbaycanda məktəblərin 90 faizi kompüterləşdirilib - Ceyhun Bayramov
22/06/2018 [19:57]:
Ermənilər bu bölgələrimizi izləmək üçün gizli kameralar quraşdırıb – FOTOLAR
22/06/2018 [19:20]:
Xərçəngin qarşısını alan qara Rusiya göbələyi - FOTOLAR
22/06/2018 [19:11]:
Baş nazir müşavirə keçirdi
22/06/2018 [19:05]:
"Ərdoğanı təhdid edə bilməzsiniz..."
22/06/2018 [19:03]:
Tülküyə işgəncə verən Bakı sakini cəzalandırıldı
22/06/2018 [19:00]:
Bir otaqda 14 nəfər yaşayırlar - FOTOLAR
22/06/2018 [18:58]:
Sabunçuda iki avtomobil toqquşdu - FOTO
22/06/2018 [18:55]:
Bu gün professor Mönsüm Alışovun doğum günüdür: pedaqoji kollektivin TƏBRİKİ
22/06/2018 [18:43]:
Keyfiyyətli təhsilin ünvanı - “İdrak” liseyinə şagird qəbulu davam edir
22/06/2018 [18:29]:
Hacı Nuran: Qan analizinə gəlmişdim, onkoloji şiş tapıldı -FOTO/VİDEO
22/06/2018 [18:28]:
UFAZ-da açıq qapı günü keçirildi
22/06/2018 [18:25]:
Rusiya Xəzərin dibi ilə boru kəmərinin çəkilməsinə razılaşdı
22/06/2018 [18:21]:
İran-Ermənistan əməkdaşlığı yeni vüsət alıb - Ermənistan KİV-i
22/06/2018 [18:21]:
Jirinovski: Avropa Kiyevi gec-tez qulpsuz çamadan kimi atacaq
22/06/2018 [17:29]:
Prezident Lüksemburqun böyük hersoqunu təbrik etdi
22/06/2018 [17:28]:
Yol tikintisinə doqquz milyona yaxın pul ayrıldı
22/06/2018 [17:22]:
İlham Əliyev görüş keçirdi...
22/06/2018 [17:20]:
Paytaxtda keşiş azyaşlı qıza təcavüz etdi
22/06/2018 [17:01]:
Tarix və müasirlik...
22/06/2018 [17:00]:
Xalq artisti: "Görək, dünya çempionatında “Barselona” neyləyəcək?!"
22/06/2018 [16:52]:
Azərbaycanlı səfirin oğlu həbs edildi
22/06/2018 [16:44]:
Sultan bəy nəslinin sayılıb-seçilən nümayəndəsi haqq dünyasına qovuşdu... - FOTOLAR
22/06/2018 [16:44]:
Nazilə Səfərli Xoşqədəmə söz atdı: "Ərim fəhlədir, amma insan zorlayıb həbsdə yatmayıb"
22/06/2018 [16:42]:
Universitetlərə qəbul üzrə orta ballar açıqlandı - SİYAHI
22/06/2018 [16:37]:
İstirahət günlərinin hava proqnozu açıqlandı
22/06/2018 [16:35]:
Erməni hərbi canilərinin yolu Haaqa məhkəməsinə düşəcəkmi? – “Azərbaycan bu məsələni qaldıra bilər, lakin ...”
22/06/2018 [16:16]:
Qazaxda “Hərbi şəhərcik”də yerləşən çoxmənzilli binalarda işlər başa çatır...
22/06/2018 [16:14]:
Futbola baxarkən spirtli içki içməyin - İnfarkt keçirə bilərsiniz
22/06/2018 [16:12]:
“Xaricdə din adı altında vuruşub ölənlər şəhid deyil” - Səyavuş Heydərov
22/06/2018 [16:07]:
Sumqayıt məktəbliləri “Bakcell”in “Təhlükəsiz İnternet” xidməti ilə tanış olublar
22/06/2018 [15:54]:
Zəhərlənməyə görə nazirliyin vəzifəliləri həbs olundu
22/06/2018 [15:54]:
“Türk Yıldızları” Bakı səmasında uçuşlar keçirəndə hamımız sevincdən ağlayırdıq”
22/06/2018 [15:50]:
Putin Yeltsinin kürəkənini özünə müşavir təyin etdi...
22/06/2018 [15:42]:
Milli Məclis 35 məsələyə görə növbədənkənar iclasa toplanır - SİYAHI
22/06/2018 [15:35]:
"Surət Hüseynovun ruslardan əldə etdiyi silahları 4 iyun qiyamında adamlarına paylanmışdı”
22/06/2018 [15:14]:
Silahlı Qüvvələrinin 100 illik yubileyi ilə bağlı tədbiri keçirildi
22/06/2018 [15:08]:
Poroşenkonu ömürlük həbsə “məhkum etdilər”...
22/06/2018 [15:05]:
Zəyəm və Böyük Kəsik stansiyalarının baş yolları əsaslı təmir olunur
22/06/2018 [14:59]:
Muhərrəm İncə və Kılıçdaroğlu duellosu realdır?
22/06/2018 [14:57]:
Futbol ulduzları tarixin tablolarında - FOTOLAR
22/06/2018 [14:53]:
Argentinalı azarkeşlər məğlubiyyətin acığını xorvatlardan çıxdı - VİDEO
22/06/2018 [14:49]:
Qarabağ işğalçılarının daha bir lideri tutuldu - YENİLƏNİB
22/06/2018 [14:46]:
“Gələcəkdə ölkəmizin F-35-lərlə bağlı Türkiyə ilə əməkdaşlığı istisna edilmir”
22/06/2018 [14:43]:
Deputat etiraz etdi: “Çatdıra biləcəksinizsə, səs verək”
22/06/2018 [14:39]:
Vəkili: “Manvel Qriqoryana işgəncə verirlər”
Bütün arxiv bir sırada
20/10/2017 [16:31] - Cəmiyyət - ( 3146 dəfə baxılıb)

Azərbaycanda elmin ağır durumunun əsas səbəbi - hökumətmi, millətmi, islam dinimi?



Professor Saleh Məmmədovun din və təhsil mövzusuna dair olduqca maraqlı növbəti yazısını təqdim edirik. Mütəxəssisləri kifayət qədər mübahisəli tezisləri olan bu yazının müzakirəsində iştirak etməyə çağırırıq. Müəllifin, xüsusi ilə İslam dininin elm və təhsilə mane olması barədə iddiaları diqqətə alınmalı və ciddi müzakirə olunmalıdır. İslam psixologiyasının Azərbaycana sirayət etməsi ilə elmi potensialın azalması arasında düz mütənasiblik olduğunu iddia edən müəllif digər tezislərdə hökumətin təhsil siyasətini də tənqid edir.

Hesab edirik ki, S. Məmmədovun bu yazısını dərc etməklə, mövzuya diqqəti artırmaq və müzakirələr nəticəsində problemin həllinə dair düzgün formulun ortaya çıxmasına yardım etmək mümkün olacaq.


* * * *

“İşləriniz yaxşı gedirsə təhsil-elm büdcəsini iki dəfə, pis gedirsə dört qat artırın”

Tom Peters (Məşhur Amerika yazıçısı)

1. Tezis şəklində bu sətirləri Azərbaycanın vəziyyətinin çox ağır olduğu və ölkənin növbəti böhran ili üçün büdcənin müzakirə olunduğu vaxt qələmə aldım və istərdim ki, ölkənin idarəçiliyinin sükanında olan bütün məsul şəxslər bu yazını bir xahiş və müraciət kimi dəyərləndirsinlər. 

2. Azərbaycanın iqtisadiyyatının bu günkü ümumi ağır vəziyyəti haqqında mətbuatda dəfələrlə yazmışıq və nəinki, yazmışıq, hazır reseptlərini də təqdim etmişik, lakin hər hansı ciddi nəticə verə biləcək addım atılmamışdır, iqtisadi vəziyyət isə getdikcə ağırlaşmaqda davam edir, iqtisadi durum ağırlaşdıqca isə, təbii ki, həm xaricdən və həm də daxildən siyasi, hərbi, ideoloji basqılar ölkəni çıxılmaz duruma salır. 

3. Bu gün toxunduğum və sizə müraciət etdiyim məsələ çox daha vacib, bütün bəlaların səbəbi olan və bütün problemlərin əsas açarı ola biləcək, amma - Azərbaycanda bütün sahələrdən daha geridə qalmış, diqqətdən kənarda, gözdən salınmış bir sahəyə - elmin ağır durumuna həsr olunmuşdur. 

4. Elm cəmiyyətin lokomotividi, xüsusilə müasir 21-ci elm və texnika əsrində elmsiz müstəqillik daimi təhlükə altındadır, bunu tam məsuliyyətilə bütün ölkə ictimaiyyətinə çatdırıram. Elmsiz iqtisadiyyat, sənaye, hərbi, siyasət, mədəniyyət yoxdu, bunlarsız da müstəqillik yoxdu. Amma güclü elmi potensiala sahib hətta kiçicik dövlətlər böyük nəhənglərə meydan oxuya bilir. Bir kiçicik Sinqapur, İsveçrə və ya İsrail yalnız bölgələrdə deyil, bütün dünyada hegemon rol oynayırlar və heç suverenliyinə təhlükə barədə düşünmürlər.

5. Ölkədə elmin inkişafı vəziyyətini dəyərləndirmək üçün üç istiqamətdə müqayisə aparmaq istərdim. 

5.1. Daxili müqayisə, biz müstəqillik qazandıqdan sonra hansı səviyyəyə çata bildik, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan SSR-nin hansı mərhələsindədi? Məqsəd heç də istismara haqq qazandırmaq və Sovet üçün nostalgiya hiss oyatmaqdan ibarət deyil, əksinə, müstəqil müsəlman Azərbaycanın hər hansı bir müstəmləkə ölkəsi qədər də inkişaf gücünə malik olmamasını göstərməkdir. 

Cədvəl 1. Elmi göstəricilərin dinamikası (1985-2015-ci illər) 

cedvel.JPG (33 KB)

Nəticə: müstəqillik dövründə ölkədə elmin inkişafı müstəmləkəçilik dövrünə nisbətən çox daha pis vəziyyətdə olmuşdu, yəni, müstəmləkəçilik dövründə də heç yaxşı olmamışdı, amma yeni dövrdə geriləmənin sürəti daha yüksək olmuşdur. Əhalinin hər 10 min nəfərinə elm sahəsində çalışanların sayı 35-dən 23-ə enmişdir, bu rəqəm hazırda elm-texnologiya ölkələrində Azərbaycandan dəfələrlə çoxdur (İsraildə - 90 nəfər, Sinqapurda 76, İsveçrədə - 88 nəfər). İxtira üçün patentlərin sayı 1985-ci illə müqayisədə 7 dəfə azalmışdır, amma baxın kiçicik Sinqapurda İxtira patentlərinin sayı Azərbaycandan 60 dəfə çoxdur- 11000 ədəd, İsraildə isə - 7000 ədəd təşkil etmişdir. 

Səbəb: Başlıca səbəb tamamilə daban-dabana elmə zidd olan İslam psixologiyasının Azərbaycana ciddi surətdə sirayət etməsidir. Elm inkişaf, islahat, təkmilləşmə, dinamika, azad düşüncə, zərərli hadisə və proseslərin açılması, yeni-yeni sahələrin açılması, dinin, cisimlərin, fəzanın, hətta belə Allahın varlığı sirlərinin açılması deməkdir, Quran tamamilə bunların inkarıdı. Müsəlmanların başa düşdüyü kimi “Allah tərəfindən göndərilən Quran surə və ayələri ehkamdı, dəyişməzdi, bütün dövrlərdə 13 əsr bundan əvvəl eyni göstərilən kimi yerinə yetirilməlidi”. Ümumiyyətlə, İslamda, quranda (hədislərdən başqa) elmdən, inkişafdan bəhs edən ciddi maddə yoxdur, əksinə əksəriyyət surələrdə elmin inkarına həsr olunmuş ayələr var. Təsadüfi deyil ki, xristianların və ya ateistlərin idarəçiliyindən çıxan kimi elmə və təhsilə eyni laqeyd münasibət bərpa olunmuşdur. Sovet vaxtı, xristianların və ateistlərin idarəçiliyi zamanı elm təhsil xeyli inkişaf etdirilmiş, böyük elmi kollektivlər, akademiya, universitetlər, elmi-tədqiqat institutları formalaşmış, elm ocaqlarında əmək haqqı, maliyyələşmə digər qurumlara nisbətən çox yüksək səviyyədə aparılmışdı 

5.2. Dünya ölkələrinə nisbətən müstəqillik illərində elm sahəsində nəyə nail olmuşuq? Elm xərclərinin səviyyəsi indeksləri üzrə hansı yerləri tuturuq? 200 ölkə üzrə elmin inkişafı indekslərinə görə müsəlman ölkələrinin ilk yeri 35-cı yerdən sonra başlayır, əksəriyyət göstəricilər üzrə islam ölkələri içərisində Türkiyə, Malaziya, Ərəb Əmirlikləri gəlir. İnnovasiya indeksi üzrə Azərbaycanın yeri təhlil olunan 127 ölkə içərisində 100 ballıq şkala ilə 30,6 balla 82-cidi, son beş ildə 71-ci yerdən bu səviyyəyə düşmüşdü və getdikcə də pisləşməyə doğru irəliləyir. Maraqlı bir qanunauyğunluq: innovasiya indeksi və bütövlükdə elmin inkişafı ilə ölkələrin inkişafı səviyyəsində düz mütənasib asılılıq. Ən yüksək innovasiya indeksinə sahib ölkə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkəsidi, ən aşağı indeks isə ən geridə qalmış ölkəyə məxsusdur. Deməli, elmsiz inkişaf yoxdur, elmin zəifləməsi ölkənin hər tərəfli zəifləməsi deməkdir. İnnovasiya indeksinin aşağı olması maliyyələşmənin də aşağı səviyyədə olması deməkdir. Elm xərclərinin ümumi daxili məhsulda (ÜDM) payına görə də indeks göstəriciləri də eyni meyli təsdiqləyir. Bu indeksə görə dünyada ilk yeri dünya elminin banisi kimi dəyərləndirilən İsrail tutur ”“ 4,5%. İnkişaf etmiş ölkələrin hamısında bu göstərici yüksəkdir, islam ölkələrində və digər geridə qalmış ölkələrdə isə çox aşağıdır. Azərbaycan bu göstərici üzrə 0,2%-lə 91 ölkə içərisində 66-cı yeri tutur. Maliyyələşmə olmayan şəraitdə isə elmdən və inkişafdan danışmaq sadəlövhlük olardı.

5.3. Nail olduğumuz elmi araşdırmalar iqtisadiyyatımıza nə verir, başqa ölkələrlə müqayisədə nə verə bilər? Təbii ki, bu müqayisədə əvvəlki iki müqayisə kimi eyni nəticəyə gəlməyə məcbur edir. Elmə investisiya qoyulmursa, islahatlar aparılmırsa nə məhsulu ola bilər? Müqayisə: 1985-ci ildə Azərbaycan SSR-də yeni texnikanın tətbiqindən 130 milyon dollar və ya 2017-ci ildə müstəqil Azərbaycanda elmə çəkilən məsrəfdən iki dəfəyə yaxın çox iqtisadi səmərə alınmışdır. Hazırda illik çəkilən 71 milyon xərc isə sıfır səmərəliliklə məsrəf olunmuşdur, elmi məhsullarımız 3-5 cüt sayğaclarla məhdudlaşdırılmışdır. Bu müqayisə belə nəticəyə gəlməyə tam əsas verir ki, əgər elmə tutaq ki, 2 milyard dollar xərc çəksək, ən azı 3 milyard dollar səmərə ala bilərik. Halbuki, dünya şöhrətli alimlər təcrübəyə əsasən hesablamışdırlar ki, elm bütün sahələrdən, hətta, neft-qaz, narkotik və ya silah istehsalından daha çox səmərə verir: elmə çəkilən hər dollar məsrəf cari dövrdə minimum 4 dollar səmərə verir, uzaq perspektiv üçün isə səmərə dəfələrlə çox olacaqdır. Hazırda ölkədə elmi və elm tutumlu məhsulların istehsalı da nəzərə çarpmayacaq qədər azdır. Təcrübələrini Azərbaycana tətbiq edə biləcəyimiz elmin inkişafı indeksləri üzrə dünya birinciləri olan Sinqapuru misal gətirək: Sinqapur çox kiçik, hətta cırtdan dövlətlər sırasında gedir, ərazisi 125 dəfə Azərbaycandan, 3 dəfə Bakı şəhərinin ərazisindən kiçikdir, əhalisi 5.6 milyon nəfərdi, heç bir resursu, hətta içməli suyu yoxdur. Elm hesabına dünyanın ən inkişaf etmiş ölkəsinə çevrilmişdir, tək Azərbaycan deyil, Rusiya ilə Azərbaycanın cəmi toplam ixracatından da çox məhsul ixrac edir. İldə yalnız 70 milyard dollarlıq inteqral sxem, 200 milyarda yaxın soft proqramlar, hard İT məhsullar, yüksək texnologiya ixrac edir. Vaxtilə Malaziyadan müstəqillik qazananda iqtisadi və hərbi güc fərqləri Azərbaycanla Rusiya arasında olan fərq kimi idi. İndi müstəmləkə Sinqapur yenə də elm hesabına müstəmləkəçi Malaziyadan xeyli çox iqtisadi və hərbi gücə malikdir. İsrail, Honkong, Cənubi Koreya, Tayvan, Hollandiya, Almaniya, ABŞ və s. elm cəhətdən yüksək inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə demək olar ki, eyni nəticələri alırıq. Dünya ölkələrinin əksəriyyəti elmi inkişafı eyni təcrübə, eyni metod və eyni islahatlarla almışdılar. 

6. Əlbəttə yəqin ki, dərk edə bilmək qabiliyyətinə malik olan hər birimiz başa düşürük ki, belə davam edə bilməz, 1920-ci ilin acı təcrübəsini təkrar etməmək üçün ölkədə qüdrətli iqtisadiyyat qurulmalıdır, buna isə elmin inkişafında radikal və inqilabi islahatlar aparmadan nail olmaq mümkün deyil. Radikal və inqilabi islahatlar isə birinci növbədə maliyyələşmənin radikal olaraq artırılmasından və maliyyə vəsaitlərinin səmərəli metodlarla istifadəsindən ibarət olmalıdı. Bu günkü maliyyələşmə həcmi və onun istifadə metodları yalnız sosial yardımlaşma xarakteri daşıyır, elm adamlarının acından ölməməsi və elm təşkilatlarının tamamilə çökməməsi üçün verilən vəsait müavinət kimi və müavinət metodu ilə verilən vəsait rolunu oynayır. Bunun nəticəsidir ki, elm məsrəflərinin iqtisadi səmərəliliyi sıfır səviyyəsindədir, ölkədən güclü beyin axını var, elm adamlarında ciddi qocalma gedir, maddi texniki baza 70-80 il əvvəlin səviyyəsinə enmişdi. Bu vəziyyətdən çıxmaq üçün:

6.1. Birinci növbədə, maliyyələşməni böyük sürətlə artırmaq lazımdı. Bu zaman çəkinmək olmaz, çünki, elmə çəkilən hər manat minimum 2 manat, maksimum qat-qat artıq səmərə verəcəkdir. Yəni, bu il elmə iki milyard vəsait yatırsaq, ən azı 4 milyard manat səmərə götürə biləcəyik. 2017-ci il büdcə müzakirəyə çıxarılmışdı, mənim təqdim etdiyim iqtisadi islahatlar proqramının tərkib hissəsi olan bu təkliflərin də indi təqdim olunmasının səbəbi budur. Elmə artırılacaq vəsaitlərin həcmi müəyyənləşdirilməli və gələn ilin büdcəsində təsdiq olunmalıdı. Həm də ayrıca elm islahatları haqqında qanun hazırlanıb parlamentdə təsdiq olunmalıdır. Qanuna bir qədər sonra qayıdacağıq. Bəs maliyyə vəsaitlərinin artım həcmi nə qədər olmalıdı? Dünya ölkələrinin təcrübəsinin tətbiqi zamanı bütün sahələrin islahatları zamanı həmin sahələr üzrə birinci yerləri tutan ölkələrin təcrübəsi götürülmüşdür. Bu sahədə (yəni elm xərclərinin ÜDM-da payı) İsrail birinci yerdə durur, ÜDM-un 4,5%-i elmin inkişafına yönəldir, İsrail kimi kiçicik bir dövlət Rusiya kimi nəhəng dövlətdən elmə 1 milyard dollar çox, 8 milyonluq İsrail 80 milyonluq Türkiyədən isə iki dəfə çox vəsait xərcləyir. Mənim üstünlük verdiyim rəqəm ölkənin zəruri elmi ehtiyacları və İsrailin təcrübəsi əsasında hesablanmış, yəni, ÜDM-un 4,5%-i həcmində olmaqla təqribən 2,7 milyard manat həcmindədir. Əgər bu rəqəmi 1985-ci il Azərbaycan SSR-in səviyyəsində müəyyən etmək istəsək bu rəqəm 505 milyon manat (keçən il 125 milyon manat), İsveçrə kimi hesablasaq 1,8 milyard manat olmalı idi. 

6.2. Pulu ayırmaq hələ işin əsası deyil. Azərbaycan Respublikasının təcrübəsində çox belə hallar olmuşdur: milyardlarla pul vəsaiti ayırılmış və ondan heç bir səmərə alınmamışdı, əksinə bütün pullar yoxa çıxmışdı. ABB-dən yoxa çıxan 15 milyard haqqında hamının xəbəri var. Bu vəsaitlər elmin inkişafına yönəldilə bilsəydi, Azərbaycan dünyanın inkişaf etmiş ölkələri səviyyəsinə qalxa bilərdi. 2018-ci ilin büdcəsi ilə bərabər Elmin inkişafı qanunun qəbul olunması vacibdir. Bu qanunla elmin inkişafının radikal islahatlar paketi təqdim olunmalı və yeni ildən tətbiqə başlamalıdır. Qanunla əhatə olunan islahatların əsas müddəaları: 

6.2.1. Prezidentin birbaşa nəzarətində Elm və texnologiyalar Şurasının və ölkənin Baş aliminin ofisinin yaradılması. Şuranın əsas üzvlərinin reytinq cədvəli üzrə top 100 dəxil üniversitetlərdən dəvət olunması, baş alimin ofisinin ölkədə ciddi nüfuza malik alimlərdən formalaşması.

6.2.2. Elmin təşkili və maliyyələşməsi prinsiplərinin müəyyən olunması zamanı qabaqcıl xarici ölkə təcrübəsi kimi İsrail, Sinqapur, Cənubi Koreya, ABŞ, AB kimi ölkələrin təcrübəsinə üstünlük verilməsi məqsədəuyğundur. Elmə ayırılan vəsaitlərin istifadəsində hazırda ənənəvi sosial maliyyələşməyə ayırılan vəsaitin çox cüzi artımla (15-20%) saxlanılması və yerdə qalan vəsaitlərin yalnız qrant, sərbəst maliyyələşmə prinsipi ilə yeni elmi kollektivlərin, elmi inkubatorların, startap, texnoloji istilikxanalar müəssisələrinin yaradılması əsasında (şəffaf tenderlə) ən vacib elmi araşdırmalara yönəldilməsi. Elmi kollektivlərin və digər elmi müəssisələrin rəhbər heyətinin üç nəfərdən ibarət olunması, bunlardan ikisinin yalnız yüksək reytinqli xarici ölkə alimlərindən və birinin yüksək ixtisaslı ölkə alimlərindən formalaşdırılması nəzərdə tutulsun. 

6.2.3. Xaricdən dəvət olunan alimlərin yalnız top 100-ə daxil universitetlərdən, soft və hard transnasional şirkətlərdən, digər elmi-texnoloji müəssisələrdən qəbul olunmasına icazə verilə bilər (belə şirkətlər arasında müsəlman şirkəti yoxdur). Yeni kollektivlərin formalaşması zamanı xaricdən dəvət olunan alimlərə üstünlük verilməsi ilə yanaşı yerli alimlərin seçilməsində xüsusi metodika müəyyən olunmalı, bu proses ciddi ictimai nəzarət altında və tam şəffaflıq şəraitində aparılmalıdır. Birinci növbədə yerli alimlərin dünyanın top (100) elmi-texnoloji müəssisə və təşkilatlarında təcrübə keçməsi və beynəlxalq ünsiyyət dilinin məcburi qaydada öyrədilməsi təmin edilməlidi. 

6.2.4. Əlavə müəyyən olunmuş vəsaitlərin istifadəsi ölkədə yaradılacaq Elm və texnologiya fondu (məsələn İsraildə fəaliyyət göstərən “Yozma” fondu kimi), həmçinin onun üzərindən özəl sektorla birgə yaradılacaq vençur fondları, hətta ciddi nəticə əldə edən alimlər üçün xüsusi elm fondları vasitəsilə tender əsasında şəffaf olaraq həyata keçirilməlidir. 

6.2.5. Elmi istiqamətlər və mövzular, startap müəssisələrin istiqamətləri əsasən dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş və görkəmli alimlərin, elmi institutların, universitetlərin əsaslandırılmış təkliflərinə görə müəyyən olunur və maliyyələşdirilir. İlk mərhələdə büdcə hesabına maliyyələşdirilən istiqamətlərə tədriclə özəl daxili və xarici investisiyalar cəlb olunaraq maliyyələşmədə qeyri büdcə mənbələrinin payı artırılır. Ən çox tədqiqat istiqamətləri İT texnologiyaları, Soft tədqiqatları, hərbi sənaye tədqiqatları, fəza texnologiyaları, gen mühəndisliyi, alternativ və nüvə energetikası, materialşünaslıq (xüsusilə neft qaz, bazaltdan kompozit materiallar alınması, neft qazın dərin emalı prosesi), tibb sahəsi, xüsusilə müalicəsi olmayan xəstəliklərin tədqiqi, insan orqanlarının süni yolla yetişdirilməsi, dərman bitkilərinin dərin tədqiqi, kənd təsərrüfatı üzrə tədqiqatlar, özəlliklə, toxumçuluq, süni yetişdirmə, nəqliyyat, sürətli nəqliyyat vasitələrinin hazırlanması, elektrik nəqlinin təşkili, həmçinin politologiya, iqtisadiyyat və s. kimi sahələr olması məqsədəuyğundur. 

6.2.6. Universitetlərin və böyük elmi-texnoloji təşkilatların nəzdində texniki tətbiq menecmenti ilə məşğul olan qurumların yaradılması vacibdir. Keçmiş SSRİ-nin və Azərbaycanın ən böyük problemi irəli sürülən çoxsaylı ideyaların, elmi nəticələrin tətbiqi olmuşdur. Əgər bir ideyanın üzə çıxmasından onun real məhsula çevrilməsi qərb ölkələrində 6-8 ay vaxt aparırsa, Azərbaycanda 10-12 il vaxt götürür, bu müddət ərəfəsində hər hansı ideya 3-4 dəfə mənəvi cəhətdən köhnəlir. 

7. Əlbəttə, tezis formasında verilmiş bu təkliflərdə islahatların bütün hüquqi bazasını vermək mümkün deyil. Bu formada elmi inkişafın tamamilə yenidən qurulması üçün minlərlə səhifədən ibarət qanunvericilik bazası (qanun, fərman, sərəncam, qərar, təlimatlar, metodik göstərişlər) hazırlanmalı və yeni büdcə ilinə qədər istifadəyə verilməlidir, maliyyələşdirmə mənbələri müəyyənləşdirilməlidir. Amma ölkənin taleyində tarix boyu ən mühüm rol oynaya biləcək, ölkəni dərin ümumi böhrandan çıxara biləcək böyük tədbirdi, zənn edirəm, bütün ölkə rəhbərliyi, hökumət, müxalifət, cəmi xalq bu tədbirlərin həyata keçirilməsinə dəstək olacaq. Dünya tarixində elmlə başlayan hər hansı islahatların, tədbirlərin hələ ki, uğursuzluğa düçar olanı olmayıb. Amma elm və texnologiyaların inkişafına söykənən hər bir islahat tədbirləri hər yerdə böyük genişlənmə, inkişaf və bütün sahələrdə güclənmə ilə müşahidə olunmuşdur.

Dərin hörmətlə, i.e.d., professor Saleh Məmmədov
(musavat.com)

“Üzərimdə bomba var” dedi, ortalığı bir-birinə qatdı
Uşaqlarının gözü qarşısında üzərinə benzin tökülərək yandırıldı
İçinə şeytan girdiyi düşünülən qadının dili və dodağı dağlandı - FOTOLAR
Bir otaqda 14 nəfər yaşayırlar - FOTOLAR
Sabunçuda iki avtomobil toqquşdu - FOTO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Təyyarədən enmək istəməyən sərnişinlər pilot tərəfindən zorla endirildilər - VİDEO
Araşdırma
Xoyski işçisinin səhvinə görə özünü bağışlamadı və bu addımı atdı – Gizli tarix
Şou-biznes
Afaq Aslandan Damlaya “nakaut zərbə”... - "Beləsinin həddini vaxtında bildirəsən ki..."
Maraqlı
Xərçəngin qarşısını alan qara Rusiya göbələyi - FOTOLAR
Gündəm
“Türk Yıldızları” Bakı səmasında uçuşlar keçirəndə hamımız sevincdən ağlayırdıq”
Həftənin ən çox oxunanları
Xankəndi səmasına qırıcılar qaldırıldı - Düşmən “gəl-gəl” deyir... Fotolar+Video
Lotoreyanın sirrini tapan riyaziyyatçı 7 dəfə mükafat qazandı...
Yarıçılpaq səudiyyəli fanat qadın və hicablı rus azarkeş qız - Futbol çempionatındakı təzadlar + VİDEO
32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA
12 yaşında Kəbəni üzərək təvaf etdi - Gözlənilməz (FOTOLAR)
Paşinyan Azərbaycanda yeni açılan erməni kilsəsinə baş çəkdi- FOTOLAR
İki Ali Baş Komandanımızın Xankəndindəki paradını bizə çox görməyin: - TARİXİ SEÇİM...
"Ölkəni mollaxanaya çevirmək istəyənlərə qarşı dirəniş göstərməliyik" -Deputatdan çağırış...
Paşinyanın gəncliyinə aid biabırçı şəkli paylaşıldı - FOTO
DÇ-2018: Ən gözəl azarkeşlər -FOTOLAR
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin