Xəbər lenti
24/11/2017 [01:36]:
Pəncərə yerinə şkafı açan Hüseyn Arifin açılmayan səhəri- MARAQLI ƏHVALAT
24/11/2017 [01:13]:
“Hakimiyyətin iki qanadının da toxunulmazlığı məhdudlaşdırılıb”
24/11/2017 [01:10]:
Qurdlu çörək satışa çıxacaq - Hələ beləsi görülməyib
24/11/2017 [01:08]:
Cinsi əlaqə zamanı kor oldu
24/11/2017 [01:05]:
İnsanları tanrı nümayəndələri olduqlarına inandırıb hörmətlə qarşılanan ilginc tayfa- FOTOLAR
24/11/2017 [01:02]:
“"Heydərbabaya salam” böyük ədəbi hadisədir”- Rəsulzadənin Şəhriyar haqqında
24/11/2017 [01:02]:
AzTV-də belə hadisə olmamışdı - Mahnı oxuyan gənc hamını şoka saldı: "Ayə, hara gedirsən ayə?" - VİDEO
24/11/2017 [00:40]:
Portuqaliyada hakimlər futbolçu və məşqçilərin şikayətlərinə cavab olaraq tətil edəcəklər
24/11/2017 [00:24]:
Türkiyə 22 ölkədən FETÖ-nun 45 rəhbər şəxslərinin ekstradisiyasını tələb edir
24/11/2017 [00:19]:
Lavrov son nöqtəni qoydu: Məmmədyarovun “substantiv” danışıqlarını qəbristanlığa basdırdı
24/11/2017 [00:19]:
Almeyda dəqiq ötürmələrinə görə ÇL-də ilk onluqdadır
24/11/2017 [00:11]:
Zəlzələlər səngimək bilmir - Bu dəfə Yaponiya silkələndi - 6 bal
24/11/2017 [00:01]:
Nəvəsi Natiq Əliyevi yada saldı: Son nəfəsimə qədər... - FOTO
23/11/2017 [23:43]:
Şehiç bu göstəricilərinə görə Çempionlar Liqasında BİRİNCİ OLDU
23/11/2017 [23:38]:
Əl-ayağı daim soyuq olanlara XƏBƏRDARLIQ: Sizdə bu xəstəlik ola bilər
23/11/2017 [23:35]:
“Heç olmasa Şəhid ailələrinin pulunu verin, bizimkini sonra verərsiniz” – Etimad Əsədov parlamentdə müzakirə edilən “qanpulu”ndan danışdı
23/11/2017 [23:29]:
Azərbaycanla sərhəd rayonunda 2 nəfərin ölümü ilə nəticələnən atışmanın səbəbləri bəlli oldu
23/11/2017 [23:11]:
Məşhur futbolçu biabırçı səbəblə 9 il həbs edildi- 22 yaşlı qızı qrup şəklində zorladığına görə
23/11/2017 [22:58]:
4 xanıma tabe olan böyük sərkərdə - Stalinin çəkindiyi MARŞAL JUKOV…
23/11/2017 [22:53]:
Bakı metrosunda təhlükə - VİDEO
23/11/2017 [22:48]:
Putin Qarabağ məsələsini Təhlükəsizlik Şurasına çıxarıb: “Azı iki il heç nə dəyişməyəcək”
23/11/2017 [22:37]:
İsrail homoseksualı İstanbula baş konsul yolladı- Etirazlar...
23/11/2017 [22:34]:
İlham Əliyev Ukrayna prezidenti ilə görüşdü – FOTO
23/11/2017 [22:29]:
Səadət Bənənyarlı ədliyyə naziri yanında İctimai Komitənin yeni koordinatoru seçilib
23/11/2017 [22:27]:
Aİ Şurasının sədri: ““Şərq Tərəfdaşlığı” ölkələrində islahatların genişləndirilməsi çox vacibdir”
23/11/2017 [22:25]:
Türkiyə, Rusiya və İran ittifaqına bu ölkə də qoşulur
23/11/2017 [22:21]:
Türkiyədə İŞİD qurbanı olacaq 60 uşaq azad edildi
23/11/2017 [22:19]:
Sərhəddə atışma - ölənlər var
23/11/2017 [22:07]:
Bakıda qeyri-adi elan - "Slavyan görünüşlü satıcı xanım tələb olunur"
23/11/2017 [21:57]:
İslam İnkişaf Bankından Türkiyəyə 2,25 milyardlıq kredit...
23/11/2017 [21:38]:
Soyqırım cinayəti...
23/11/2017 [21:34]:
Ermənilər işğal edilmiş Qarabağda təlimlər keçiriblər
23/11/2017 [21:30]:
Strasburqda UFAZ-ın Rəhbər Komitəsinin iclası keçirilib
23/11/2017 [21:29]:
Bu rayonlarda çörəyin qiyməti ucuzlaşdı – VİDEO
23/11/2017 [21:25]:
M.Zaxarova: "Rusiya Qarabağ münaqişəsinin tezliklə həllini istəyir"
23/11/2017 [21:24]:
BP nümayəndələri ADNSU tələbələri üçün işə qəbulla bağlı məlumat günü keçirib
23/11/2017 [21:21]:
Azərbaycan - AYİB əlaqələri müzakirə olunub
23/11/2017 [21:11]:
ADNSU-da “Qeyri-neft sektorunun inkişafı və vətəndaş cəmiyyəti” adlı tədbir keçirilib
23/11/2017 [21:07]:
Ermənistan deputatı Qarabağda YENİ HƏRBİ HİSSƏ TİKDİRƏCƏK...
23/11/2017 [20:52]:
“Azərbaycanca Vikipediya” da məşhur idmançı Hafiz Baxşəliyevin məqaləsi yaradıldı
23/11/2017 [20:47]:
İngilis azarkeşlər Bakıya gəlməklərinə peşman oldular – VİDEO
23/11/2017 [20:41]:
Çavuşoğlu: "Türkiyə NATO-dan uzaqlaşıb, Rusiyaya doğru getmir"
23/11/2017 [20:38]:
İŞİD-dən Milad bayramı ərəfəsində Vatikanda terror XƏBƏRDARLIĞI
23/11/2017 [20:17]:
“Türk dövlətləri qardaşdı, Azərbaycan - Türkiyə isə əkiz qardaşdı...” - FOTO
23/11/2017 [20:09]:
37 yaşlı qadının 38 övladı var
23/11/2017 [20:04]:
Küçədə gəzdiyi yerləri tozsoranla təmizlətdi - FOTOLAR
23/11/2017 [19:56]:
Bakıda yüzminlik maşını cızıq-cızıq edib üstünə zibil atdılar - VİDEO
23/11/2017 [18:41]:
1xBet mobil əlavəsi...
23/11/2017 [18:32]:
İqtisadiyyat naziri Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri ilə görüşüb
23/11/2017 [18:20]:
“Prezidentin tapşırığını niyə yerinə yetirmirsiniz?”
23/11/2017 [18:18]:
Vaqif Əsədov: “Siqnal verə-verə ailə qururuq”
23/11/2017 [18:14]:
Məşhurlar Fuad Poladov haqda: “Evinə getməyə cəsarət tapmıram” - FOTOLAR
23/11/2017 [17:58]:
Messinin yeni klubu açıqlandı - ŞOK İDDİA
23/11/2017 [17:56]:
“Qarabağ”ın qapıçısı Çempionlar Liqasının ən yaxşısıdır
23/11/2017 [17:55]:
Ermənistan ordusunda dava, xəsarət alanlar var
23/11/2017 [17:49]:
Evlərdən oğurluq edən əvvəllər məhkum olunmuş şəxs saxlanıldı
23/11/2017 [17:42]:
Prezident: “Regionumuzda sabitliyi təmin etmək üçün NATO ilə tərəfdaşlığımızı davam etdiririk”
23/11/2017 [17:40]:
Azərbaycan ordusunun əsgərinin meyiti Ermənistan mövqeləri yaxınlığında tapıldı - RƏSMİ
23/11/2017 [17:39]:
Türkiyə prezidenti: “Güclü ordumuz olmasaydı, bizi bölgədə yaşamağa qoymazdılar”
23/11/2017 [17:37]:
Cavid Qurbanov: "Biz Naxçıvandan yüklərin Qars üzərindən daşınmasını planlaşdırırıq"
23/11/2017 [17:34]:
NATO-nun baş katibi: "Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hərbi yolla həlli yoxdur"
23/11/2017 [17:31]:
İlham Əliyev: "Ermənistan status-kvonu mümkün qədər çox saxlamaq istəyir"
23/11/2017 [17:30]:
Dəmiryol və tramvay vaqonları, lokomotivlər gömrük idxal rüsumundan azad edildi
23/11/2017 [17:28]:
Lütfi Zadə nəzəriyyəsinin daha bir tətbiq sahəsi- Almaniyadakı alimin təhlili
23/11/2017 [17:26]:
Amerikalının başında göbələk bitdi- İnanılmaz
23/11/2017 [17:22]:
Sergey Şoyqunun ailəsində qalmaqal - Rusiyalı nazir ona xəyanət edən arvadının yaxınlarını həbs etdirib
23/11/2017 [17:21]:
Radanın deputatı Saakaşviliyə hücum etdi - VİDEO
23/11/2017 [17:19]:
Putin Ərdoğanın stulunu aşırdı – VİDEO
23/11/2017 [17:01]:
MM-də büdcə müzakirələri başa çatdı
23/11/2017 [17:00]:
Ehtiyac meyarının yuxarı həddi 116 manat məbləğində müəyyən edildi
23/11/2017 [16:59]:
Qadın əməliyyatdan narazı qaldı, xəstəxanada soyundu - VİDEO
23/11/2017 [16:59]:
BQXK nümayəndələri Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə baş çəkiblər
23/11/2017 [16:58]:
Şotlaniyada "Kəsişən yollar: Azərbaycan, neft və Şotlandiya" tədbiri keçirilib
23/11/2017 [16:55]:
“10 il bundan öncə bu ləğvetmənin zəruriliyini qeyd etmişəm”
23/11/2017 [16:51]:
SEPAH komandanı: “İŞİD hələ məhv olmayıb”
23/11/2017 [16:45]:
Türkiyədə ən çox ev alan əcnəbilər arasında azərbaycanlılar üçüncü oldu - RƏSMİ
23/11/2017 [16:36]:
Qənirə Paşayeva MM-də əlillərin problemlərindən danışıb - VİDEO
23/11/2017 [16:31]:
“Yeni doğulan uşağa 45, buzova isə 100 manat...” – Deputat tənqid etdi
23/11/2017 [16:31]:
Bərzanini dəstəkləyən laçınlı məmur işdən qovuldu - FOTO
23/11/2017 [16:28]:
ADU-da “Azərbaycan-Çin hüquqi əməkdaşlığı” mövzusunda seminar keçirilib
Bütün arxiv bir sırada
20/10/2017 [16:31] - Cəmiyyət - ( 2955 dəfə baxılıb)

Azərbaycanda elmin ağır durumunun əsas səbəbi - hökumətmi, millətmi, islam dinimi?



Professor Saleh Məmmədovun din və təhsil mövzusuna dair olduqca maraqlı növbəti yazısını təqdim edirik. Mütəxəssisləri kifayət qədər mübahisəli tezisləri olan bu yazının müzakirəsində iştirak etməyə çağırırıq. Müəllifin, xüsusi ilə İslam dininin elm və təhsilə mane olması barədə iddiaları diqqətə alınmalı və ciddi müzakirə olunmalıdır. İslam psixologiyasının Azərbaycana sirayət etməsi ilə elmi potensialın azalması arasında düz mütənasiblik olduğunu iddia edən müəllif digər tezislərdə hökumətin təhsil siyasətini də tənqid edir.

Hesab edirik ki, S. Məmmədovun bu yazısını dərc etməklə, mövzuya diqqəti artırmaq və müzakirələr nəticəsində problemin həllinə dair düzgün formulun ortaya çıxmasına yardım etmək mümkün olacaq.


* * * *

“İşləriniz yaxşı gedirsə təhsil-elm büdcəsini iki dəfə, pis gedirsə dört qat artırın”

Tom Peters (Məşhur Amerika yazıçısı)

1. Tezis şəklində bu sətirləri Azərbaycanın vəziyyətinin çox ağır olduğu və ölkənin növbəti böhran ili üçün büdcənin müzakirə olunduğu vaxt qələmə aldım və istərdim ki, ölkənin idarəçiliyinin sükanında olan bütün məsul şəxslər bu yazını bir xahiş və müraciət kimi dəyərləndirsinlər. 

2. Azərbaycanın iqtisadiyyatının bu günkü ümumi ağır vəziyyəti haqqında mətbuatda dəfələrlə yazmışıq və nəinki, yazmışıq, hazır reseptlərini də təqdim etmişik, lakin hər hansı ciddi nəticə verə biləcək addım atılmamışdır, iqtisadi vəziyyət isə getdikcə ağırlaşmaqda davam edir, iqtisadi durum ağırlaşdıqca isə, təbii ki, həm xaricdən və həm də daxildən siyasi, hərbi, ideoloji basqılar ölkəni çıxılmaz duruma salır. 

3. Bu gün toxunduğum və sizə müraciət etdiyim məsələ çox daha vacib, bütün bəlaların səbəbi olan və bütün problemlərin əsas açarı ola biləcək, amma - Azərbaycanda bütün sahələrdən daha geridə qalmış, diqqətdən kənarda, gözdən salınmış bir sahəyə - elmin ağır durumuna həsr olunmuşdur. 

4. Elm cəmiyyətin lokomotividi, xüsusilə müasir 21-ci elm və texnika əsrində elmsiz müstəqillik daimi təhlükə altındadır, bunu tam məsuliyyətilə bütün ölkə ictimaiyyətinə çatdırıram. Elmsiz iqtisadiyyat, sənaye, hərbi, siyasət, mədəniyyət yoxdu, bunlarsız da müstəqillik yoxdu. Amma güclü elmi potensiala sahib hətta kiçicik dövlətlər böyük nəhənglərə meydan oxuya bilir. Bir kiçicik Sinqapur, İsveçrə və ya İsrail yalnız bölgələrdə deyil, bütün dünyada hegemon rol oynayırlar və heç suverenliyinə təhlükə barədə düşünmürlər.

5. Ölkədə elmin inkişafı vəziyyətini dəyərləndirmək üçün üç istiqamətdə müqayisə aparmaq istərdim. 

5.1. Daxili müqayisə, biz müstəqillik qazandıqdan sonra hansı səviyyəyə çata bildik, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan SSR-nin hansı mərhələsindədi? Məqsəd heç də istismara haqq qazandırmaq və Sovet üçün nostalgiya hiss oyatmaqdan ibarət deyil, əksinə, müstəqil müsəlman Azərbaycanın hər hansı bir müstəmləkə ölkəsi qədər də inkişaf gücünə malik olmamasını göstərməkdir. 

Cədvəl 1. Elmi göstəricilərin dinamikası (1985-2015-ci illər) 

cedvel.JPG (33 KB)

Nəticə: müstəqillik dövründə ölkədə elmin inkişafı müstəmləkəçilik dövrünə nisbətən çox daha pis vəziyyətdə olmuşdu, yəni, müstəmləkəçilik dövründə də heç yaxşı olmamışdı, amma yeni dövrdə geriləmənin sürəti daha yüksək olmuşdur. Əhalinin hər 10 min nəfərinə elm sahəsində çalışanların sayı 35-dən 23-ə enmişdir, bu rəqəm hazırda elm-texnologiya ölkələrində Azərbaycandan dəfələrlə çoxdur (İsraildə - 90 nəfər, Sinqapurda 76, İsveçrədə - 88 nəfər). İxtira üçün patentlərin sayı 1985-ci illə müqayisədə 7 dəfə azalmışdır, amma baxın kiçicik Sinqapurda İxtira patentlərinin sayı Azərbaycandan 60 dəfə çoxdur- 11000 ədəd, İsraildə isə - 7000 ədəd təşkil etmişdir. 

Səbəb: Başlıca səbəb tamamilə daban-dabana elmə zidd olan İslam psixologiyasının Azərbaycana ciddi surətdə sirayət etməsidir. Elm inkişaf, islahat, təkmilləşmə, dinamika, azad düşüncə, zərərli hadisə və proseslərin açılması, yeni-yeni sahələrin açılması, dinin, cisimlərin, fəzanın, hətta belə Allahın varlığı sirlərinin açılması deməkdir, Quran tamamilə bunların inkarıdı. Müsəlmanların başa düşdüyü kimi “Allah tərəfindən göndərilən Quran surə və ayələri ehkamdı, dəyişməzdi, bütün dövrlərdə 13 əsr bundan əvvəl eyni göstərilən kimi yerinə yetirilməlidi”. Ümumiyyətlə, İslamda, quranda (hədislərdən başqa) elmdən, inkişafdan bəhs edən ciddi maddə yoxdur, əksinə əksəriyyət surələrdə elmin inkarına həsr olunmuş ayələr var. Təsadüfi deyil ki, xristianların və ya ateistlərin idarəçiliyindən çıxan kimi elmə və təhsilə eyni laqeyd münasibət bərpa olunmuşdur. Sovet vaxtı, xristianların və ateistlərin idarəçiliyi zamanı elm təhsil xeyli inkişaf etdirilmiş, böyük elmi kollektivlər, akademiya, universitetlər, elmi-tədqiqat institutları formalaşmış, elm ocaqlarında əmək haqqı, maliyyələşmə digər qurumlara nisbətən çox yüksək səviyyədə aparılmışdı 

5.2. Dünya ölkələrinə nisbətən müstəqillik illərində elm sahəsində nəyə nail olmuşuq? Elm xərclərinin səviyyəsi indeksləri üzrə hansı yerləri tuturuq? 200 ölkə üzrə elmin inkişafı indekslərinə görə müsəlman ölkələrinin ilk yeri 35-cı yerdən sonra başlayır, əksəriyyət göstəricilər üzrə islam ölkələri içərisində Türkiyə, Malaziya, Ərəb Əmirlikləri gəlir. İnnovasiya indeksi üzrə Azərbaycanın yeri təhlil olunan 127 ölkə içərisində 100 ballıq şkala ilə 30,6 balla 82-cidi, son beş ildə 71-ci yerdən bu səviyyəyə düşmüşdü və getdikcə də pisləşməyə doğru irəliləyir. Maraqlı bir qanunauyğunluq: innovasiya indeksi və bütövlükdə elmin inkişafı ilə ölkələrin inkişafı səviyyəsində düz mütənasib asılılıq. Ən yüksək innovasiya indeksinə sahib ölkə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkəsidi, ən aşağı indeks isə ən geridə qalmış ölkəyə məxsusdur. Deməli, elmsiz inkişaf yoxdur, elmin zəifləməsi ölkənin hər tərəfli zəifləməsi deməkdir. İnnovasiya indeksinin aşağı olması maliyyələşmənin də aşağı səviyyədə olması deməkdir. Elm xərclərinin ümumi daxili məhsulda (ÜDM) payına görə də indeks göstəriciləri də eyni meyli təsdiqləyir. Bu indeksə görə dünyada ilk yeri dünya elminin banisi kimi dəyərləndirilən İsrail tutur – 4,5%. İnkişaf etmiş ölkələrin hamısında bu göstərici yüksəkdir, islam ölkələrində və digər geridə qalmış ölkələrdə isə çox aşağıdır. Azərbaycan bu göstərici üzrə 0,2%-lə 91 ölkə içərisində 66-cı yeri tutur. Maliyyələşmə olmayan şəraitdə isə elmdən və inkişafdan danışmaq sadəlövhlük olardı.

5.3. Nail olduğumuz elmi araşdırmalar iqtisadiyyatımıza nə verir, başqa ölkələrlə müqayisədə nə verə bilər? Təbii ki, bu müqayisədə əvvəlki iki müqayisə kimi eyni nəticəyə gəlməyə məcbur edir. Elmə investisiya qoyulmursa, islahatlar aparılmırsa nə məhsulu ola bilər? Müqayisə: 1985-ci ildə Azərbaycan SSR-də yeni texnikanın tətbiqindən 130 milyon dollar və ya 2017-ci ildə müstəqil Azərbaycanda elmə çəkilən məsrəfdən iki dəfəyə yaxın çox iqtisadi səmərə alınmışdır. Hazırda illik çəkilən 71 milyon xərc isə sıfır səmərəliliklə məsrəf olunmuşdur, elmi məhsullarımız 3-5 cüt sayğaclarla məhdudlaşdırılmışdır. Bu müqayisə belə nəticəyə gəlməyə tam əsas verir ki, əgər elmə tutaq ki, 2 milyard dollar xərc çəksək, ən azı 3 milyard dollar səmərə ala bilərik. Halbuki, dünya şöhrətli alimlər təcrübəyə əsasən hesablamışdırlar ki, elm bütün sahələrdən, hətta, neft-qaz, narkotik və ya silah istehsalından daha çox səmərə verir: elmə çəkilən hər dollar məsrəf cari dövrdə minimum 4 dollar səmərə verir, uzaq perspektiv üçün isə səmərə dəfələrlə çox olacaqdır. Hazırda ölkədə elmi və elm tutumlu məhsulların istehsalı da nəzərə çarpmayacaq qədər azdır. Təcrübələrini Azərbaycana tətbiq edə biləcəyimiz elmin inkişafı indeksləri üzrə dünya birinciləri olan Sinqapuru misal gətirək: Sinqapur çox kiçik, hətta cırtdan dövlətlər sırasında gedir, ərazisi 125 dəfə Azərbaycandan, 3 dəfə Bakı şəhərinin ərazisindən kiçikdir, əhalisi 5.6 milyon nəfərdi, heç bir resursu, hətta içməli suyu yoxdur. Elm hesabına dünyanın ən inkişaf etmiş ölkəsinə çevrilmişdir, tək Azərbaycan deyil, Rusiya ilə Azərbaycanın cəmi toplam ixracatından da çox məhsul ixrac edir. İldə yalnız 70 milyard dollarlıq inteqral sxem, 200 milyarda yaxın soft proqramlar, hard İT məhsullar, yüksək texnologiya ixrac edir. Vaxtilə Malaziyadan müstəqillik qazananda iqtisadi və hərbi güc fərqləri Azərbaycanla Rusiya arasında olan fərq kimi idi. İndi müstəmləkə Sinqapur yenə də elm hesabına müstəmləkəçi Malaziyadan xeyli çox iqtisadi və hərbi gücə malikdir. İsrail, Honkong, Cənubi Koreya, Tayvan, Hollandiya, Almaniya, ABŞ və s. elm cəhətdən yüksək inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə demək olar ki, eyni nəticələri alırıq. Dünya ölkələrinin əksəriyyəti elmi inkişafı eyni təcrübə, eyni metod və eyni islahatlarla almışdılar. 

6. Əlbəttə yəqin ki, dərk edə bilmək qabiliyyətinə malik olan hər birimiz başa düşürük ki, belə davam edə bilməz, 1920-ci ilin acı təcrübəsini təkrar etməmək üçün ölkədə qüdrətli iqtisadiyyat qurulmalıdır, buna isə elmin inkişafında radikal və inqilabi islahatlar aparmadan nail olmaq mümkün deyil. Radikal və inqilabi islahatlar isə birinci növbədə maliyyələşmənin radikal olaraq artırılmasından və maliyyə vəsaitlərinin səmərəli metodlarla istifadəsindən ibarət olmalıdı. Bu günkü maliyyələşmə həcmi və onun istifadə metodları yalnız sosial yardımlaşma xarakteri daşıyır, elm adamlarının acından ölməməsi və elm təşkilatlarının tamamilə çökməməsi üçün verilən vəsait müavinət kimi və müavinət metodu ilə verilən vəsait rolunu oynayır. Bunun nəticəsidir ki, elm məsrəflərinin iqtisadi səmərəliliyi sıfır səviyyəsindədir, ölkədən güclü beyin axını var, elm adamlarında ciddi qocalma gedir, maddi texniki baza 70-80 il əvvəlin səviyyəsinə enmişdi. Bu vəziyyətdən çıxmaq üçün:

6.1. Birinci növbədə, maliyyələşməni böyük sürətlə artırmaq lazımdı. Bu zaman çəkinmək olmaz, çünki, elmə çəkilən hər manat minimum 2 manat, maksimum qat-qat artıq səmərə verəcəkdir. Yəni, bu il elmə iki milyard vəsait yatırsaq, ən azı 4 milyard manat səmərə götürə biləcəyik. 2017-ci il büdcə müzakirəyə çıxarılmışdı, mənim təqdim etdiyim iqtisadi islahatlar proqramının tərkib hissəsi olan bu təkliflərin də indi təqdim olunmasının səbəbi budur. Elmə artırılacaq vəsaitlərin həcmi müəyyənləşdirilməli və gələn ilin büdcəsində təsdiq olunmalıdı. Həm də ayrıca elm islahatları haqqında qanun hazırlanıb parlamentdə təsdiq olunmalıdır. Qanuna bir qədər sonra qayıdacağıq. Bəs maliyyə vəsaitlərinin artım həcmi nə qədər olmalıdı? Dünya ölkələrinin təcrübəsinin tətbiqi zamanı bütün sahələrin islahatları zamanı həmin sahələr üzrə birinci yerləri tutan ölkələrin təcrübəsi götürülmüşdür. Bu sahədə (yəni elm xərclərinin ÜDM-da payı) İsrail birinci yerdə durur, ÜDM-un 4,5%-i elmin inkişafına yönəldir, İsrail kimi kiçicik bir dövlət Rusiya kimi nəhəng dövlətdən elmə 1 milyard dollar çox, 8 milyonluq İsrail 80 milyonluq Türkiyədən isə iki dəfə çox vəsait xərcləyir. Mənim üstünlük verdiyim rəqəm ölkənin zəruri elmi ehtiyacları və İsrailin təcrübəsi əsasında hesablanmış, yəni, ÜDM-un 4,5%-i həcmində olmaqla təqribən 2,7 milyard manat həcmindədir. Əgər bu rəqəmi 1985-ci il Azərbaycan SSR-in səviyyəsində müəyyən etmək istəsək bu rəqəm 505 milyon manat (keçən il 125 milyon manat), İsveçrə kimi hesablasaq 1,8 milyard manat olmalı idi. 

6.2. Pulu ayırmaq hələ işin əsası deyil. Azərbaycan Respublikasının təcrübəsində çox belə hallar olmuşdur: milyardlarla pul vəsaiti ayırılmış və ondan heç bir səmərə alınmamışdı, əksinə bütün pullar yoxa çıxmışdı. ABB-dən yoxa çıxan 15 milyard haqqında hamının xəbəri var. Bu vəsaitlər elmin inkişafına yönəldilə bilsəydi, Azərbaycan dünyanın inkişaf etmiş ölkələri səviyyəsinə qalxa bilərdi. 2018-ci ilin büdcəsi ilə bərabər Elmin inkişafı qanunun qəbul olunması vacibdir. Bu qanunla elmin inkişafının radikal islahatlar paketi təqdim olunmalı və yeni ildən tətbiqə başlamalıdır. Qanunla əhatə olunan islahatların əsas müddəaları: 

6.2.1. Prezidentin birbaşa nəzarətində Elm və texnologiyalar Şurasının və ölkənin Baş aliminin ofisinin yaradılması. Şuranın əsas üzvlərinin reytinq cədvəli üzrə top 100 dəxil üniversitetlərdən dəvət olunması, baş alimin ofisinin ölkədə ciddi nüfuza malik alimlərdən formalaşması.

6.2.2. Elmin təşkili və maliyyələşməsi prinsiplərinin müəyyən olunması zamanı qabaqcıl xarici ölkə təcrübəsi kimi İsrail, Sinqapur, Cənubi Koreya, ABŞ, AB kimi ölkələrin təcrübəsinə üstünlük verilməsi məqsədəuyğundur. Elmə ayırılan vəsaitlərin istifadəsində hazırda ənənəvi sosial maliyyələşməyə ayırılan vəsaitin çox cüzi artımla (15-20%) saxlanılması və yerdə qalan vəsaitlərin yalnız qrant, sərbəst maliyyələşmə prinsipi ilə yeni elmi kollektivlərin, elmi inkubatorların, startap, texnoloji istilikxanalar müəssisələrinin yaradılması əsasında (şəffaf tenderlə) ən vacib elmi araşdırmalara yönəldilməsi. Elmi kollektivlərin və digər elmi müəssisələrin rəhbər heyətinin üç nəfərdən ibarət olunması, bunlardan ikisinin yalnız yüksək reytinqli xarici ölkə alimlərindən və birinin yüksək ixtisaslı ölkə alimlərindən formalaşdırılması nəzərdə tutulsun. 

6.2.3. Xaricdən dəvət olunan alimlərin yalnız top 100-ə daxil universitetlərdən, soft və hard transnasional şirkətlərdən, digər elmi-texnoloji müəssisələrdən qəbul olunmasına icazə verilə bilər (belə şirkətlər arasında müsəlman şirkəti yoxdur). Yeni kollektivlərin formalaşması zamanı xaricdən dəvət olunan alimlərə üstünlük verilməsi ilə yanaşı yerli alimlərin seçilməsində xüsusi metodika müəyyən olunmalı, bu proses ciddi ictimai nəzarət altında və tam şəffaflıq şəraitində aparılmalıdır. Birinci növbədə yerli alimlərin dünyanın top (100) elmi-texnoloji müəssisə və təşkilatlarında təcrübə keçməsi və beynəlxalq ünsiyyət dilinin məcburi qaydada öyrədilməsi təmin edilməlidi. 

6.2.4. Əlavə müəyyən olunmuş vəsaitlərin istifadəsi ölkədə yaradılacaq Elm və texnologiya fondu (məsələn İsraildə fəaliyyət göstərən “Yozma” fondu kimi), həmçinin onun üzərindən özəl sektorla birgə yaradılacaq vençur fondları, hətta ciddi nəticə əldə edən alimlər üçün xüsusi elm fondları vasitəsilə tender əsasında şəffaf olaraq həyata keçirilməlidir. 

6.2.5. Elmi istiqamətlər və mövzular, startap müəssisələrin istiqamətləri əsasən dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş və görkəmli alimlərin, elmi institutların, universitetlərin əsaslandırılmış təkliflərinə görə müəyyən olunur və maliyyələşdirilir. İlk mərhələdə büdcə hesabına maliyyələşdirilən istiqamətlərə tədriclə özəl daxili və xarici investisiyalar cəlb olunaraq maliyyələşmədə qeyri büdcə mənbələrinin payı artırılır. Ən çox tədqiqat istiqamətləri İT texnologiyaları, Soft tədqiqatları, hərbi sənaye tədqiqatları, fəza texnologiyaları, gen mühəndisliyi, alternativ və nüvə energetikası, materialşünaslıq (xüsusilə neft qaz, bazaltdan kompozit materiallar alınması, neft qazın dərin emalı prosesi), tibb sahəsi, xüsusilə müalicəsi olmayan xəstəliklərin tədqiqi, insan orqanlarının süni yolla yetişdirilməsi, dərman bitkilərinin dərin tədqiqi, kənd təsərrüfatı üzrə tədqiqatlar, özəlliklə, toxumçuluq, süni yetişdirmə, nəqliyyat, sürətli nəqliyyat vasitələrinin hazırlanması, elektrik nəqlinin təşkili, həmçinin politologiya, iqtisadiyyat və s. kimi sahələr olması məqsədəuyğundur. 

6.2.6. Universitetlərin və böyük elmi-texnoloji təşkilatların nəzdində texniki tətbiq menecmenti ilə məşğul olan qurumların yaradılması vacibdir. Keçmiş SSRİ-nin və Azərbaycanın ən böyük problemi irəli sürülən çoxsaylı ideyaların, elmi nəticələrin tətbiqi olmuşdur. Əgər bir ideyanın üzə çıxmasından onun real məhsula çevrilməsi qərb ölkələrində 6-8 ay vaxt aparırsa, Azərbaycanda 10-12 il vaxt götürür, bu müddət ərəfəsində hər hansı ideya 3-4 dəfə mənəvi cəhətdən köhnəlir. 

7. Əlbəttə, tezis formasında verilmiş bu təkliflərdə islahatların bütün hüquqi bazasını vermək mümkün deyil. Bu formada elmi inkişafın tamamilə yenidən qurulması üçün minlərlə səhifədən ibarət qanunvericilik bazası (qanun, fərman, sərəncam, qərar, təlimatlar, metodik göstərişlər) hazırlanmalı və yeni büdcə ilinə qədər istifadəyə verilməlidir, maliyyələşdirmə mənbələri müəyyənləşdirilməlidir. Amma ölkənin taleyində tarix boyu ən mühüm rol oynaya biləcək, ölkəni dərin ümumi böhrandan çıxara biləcək böyük tədbirdi, zənn edirəm, bütün ölkə rəhbərliyi, hökumət, müxalifət, cəmi xalq bu tədbirlərin həyata keçirilməsinə dəstək olacaq. Dünya tarixində elmlə başlayan hər hansı islahatların, tədbirlərin hələ ki, uğursuzluğa düçar olanı olmayıb. Amma elm və texnologiyaların inkişafına söykənən hər bir islahat tədbirləri hər yerdə böyük genişlənmə, inkişaf və bütün sahələrdə güclənmə ilə müşahidə olunmuşdur.

Dərin hörmətlə, i.e.d., professor Saleh Məmmədov
(musavat.com)

...
Cinsi əlaqə zamanı kor oldu
İsrail homoseksualı İstanbula baş konsul yolladı- Etirazlar...
“Dedim ki, yaxşı film verin çəkilim, sağalım” - Rasim Balayev
"Görsə ki, əlimdə telefon var, evim yıxıldı" - Xatirənin əri ilə bağlı etirafları
Tanınmış opera müğənnisi dünyasını dəyişdi - FOTOLAR
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Gündəm
“Hakimiyyətin iki qanadının da toxunulmazlığı məhdudlaşdırılıb”
Ədəbiyyat
“"Heydərbabaya salam” böyük ədəbi hadisədir”- Rəsulzadənin Şəhriyar haqqında
Cəmiyyət
Lavrov son nöqtəni qoydu: Məmmədyarovun “substantiv” danışıqlarını qəbristanlığa basdırdı
Cəmiyyət
“10 il bundan öncə bu ləğvetmənin zəruriliyini qeyd etmişəm”
Cəmiyyət
Cavid Qurbanov daha bir mötəbər tədbirdə... - FOTO
Həftənin ən çox oxunanları
Limonla sodanın qarışığından alınan ilahi möcüzə - FOTOLAR
Tağıyevin məzarı belə bilinməyən oğlunun nadir fotoları- İlk dəfə
"Gəl burdan rədd olaq, elə bilərlər bizi də kimsə saxlayır..." - İCTİMAİ QINAQ
""Quska"nın yaraqlıları Hacı İbrahimin kabinetini Kalaşnikovla gülləbaran edirlər..."
Bu kəndə köçənlərə 70 min dollar veriləcək - MARAQLI...
Zeynəb Xanlarova Rasim Balayevin müdafiəsinə qalxdı: “Desəm öldürərlər, deməsəm ölləm!”
Bakı aeroportunda biabırçılıq: 3 yaşlı qızı itlə yoxladılar, ürəyi getdi (VİDEO)
Bakirəliyini rekord qiymətə satan qız: “Pulu təhsilimə və səyahətə xərcləyəcəm...” -FOTOLAR
Prokuror hakimi güllələdi- Gözlənilməz
Sərxoş oldu, ayılanda şok yaşadı... - FOTOLAR
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin