Xəbər lenti
21/10/2018 [21:05]:
Bakıda restoranda adı “Qırmızı kitab”a düşən heyvan əti verilib - VİDEO
21/10/2018 [20:58]:
Bu da Rüfət Aslanlının avtoparkı... -FOTOLAR
21/10/2018 [20:44]:
Bulvar İdarəsi üçün xidməti maşınların limiti ləğv edildi
21/10/2018 [20:35]:
Bakıda yük maşını sürücüsündən təhlükəli hərəkətlər -VİDEO
21/10/2018 [19:52]:
“Yarmarkanın formatının dəyişməsinə ehtiyac var...” - Bal yarmarkasından Reportaj
21/10/2018 [19:44]:
Qanda hemoqlobinin miqdarını qaldıran 6 məhsul - Mütəxəssislər tövsiyə edir...
21/10/2018 [19:37]:
"Eləsinə ərə getməkdənsə, anamın evində oturmuşam da" - Səidə
21/10/2018 [19:33]:
Şamaxılıları "Şorik" adlandıran müğənni açıqlama yaydı: "Onda harda idiniz?!"
21/10/2018 [19:30]:
6 yaşa kimi uşaqların burnuna damcı tökməyin - Qıcolmalar yaradır
21/10/2018 [19:25]:
Ukraynada hər həftə 110 qadın bu xəstəlikdən ölür
21/10/2018 [19:20]:
Müslüm Gürseslə bağlı filmə 21 milyon xərcləndi...
21/10/2018 [19:09]:
Ərdoğan futbol meydançasında -FOTOLAR
21/10/2018 [18:58]:
“El-Klassiko” 11 ildə ilk dəfə Messi və Ronaldusuz keçəcək
21/10/2018 [18:40]:
Tramp Kim Çen Indan aldığı “məhəbbət məktubları”ndan söz açdı
21/10/2018 [18:01]:
Əfqanıstanda keçirilən seçkilərdə dörd müşahidəçi öldürüldü
21/10/2018 [17:55]:
Lazım olan vaxtda lazım olan yerdə çəkilmiş 15 HEYRƏTAMİZ FOTO...
21/10/2018 [17:17]:
İranda istefa verən nazirlərin yerinə namizədlər məlum oldu
21/10/2018 [17:11]:
Sabaha olan hava proqnozu açıqlandı...
21/10/2018 [17:08]:
Bolton Rusiyaya gedir - Gündəmdə önəmli məsələlər var
21/10/2018 [16:57]:
ABŞ indi də SSRİ ilə imzalanmış nüvə sazişindən çıxır
21/10/2018 [16:56]:
Bakıda ər arvadını oğlunun gözü qarşısında qətlə yetirdi
21/10/2018 [16:31]:
Seks-müqəvva tanışlıq saytında ajiotaj yaratdı
21/10/2018 [16:21]:
İlham Əliyev Asiya İnkişaf Bankının vitse-prezidentini qəbul edib
21/10/2018 [15:48]:
Toruna iki qızıl külçə düşdü... - İNANILMAZ
21/10/2018 [15:29]:
Aydan düşən göy daşı rekord qiymətə satıldı- FOTO
21/10/2018 [14:47]:
Bakıda dəhşət: Kranla qaldırılan yük fəhlənin başına düşdü, yerindəcə öldü
21/10/2018 [14:46]:
Bakıda haker “Instagram” hesabını sındırmaq üçün nikah şəhadətnaməsi tələb edir – VİDEO
21/10/2018 [14:42]:
Kerçdə törədilən qətliamın tam videosu yayıldı - VİDEO
21/10/2018 [14:38]:
Əfqanıstanda seçkilərin ikinci günü: Partlayışlar davam edir
21/10/2018 [14:36]:
İnternet kişilərin vadisidir
21/10/2018 [14:24]:
Gənc rəssamların əsərləri Luvr muzeyində - FOTOLAR
21/10/2018 [14:05]:
Türkiyə Qaşıqçının qətlinin sübutlarını təqdim edəcək
21/10/2018 [13:41]:
Bilal Əliyev ilk dəfə atası ilə… - FOTO
21/10/2018 [13:40]:
Türkiyədə müalicə alan Firudin Cəlilov vətənə döndü - “Allah onları var etsin”
21/10/2018 [13:09]:
"Duet ifa edəcəyim insan ruhən mənə yaxın olmalıdır, yoxsa ifa gözəl alınmaz..."
21/10/2018 [13:01]:
Messi qolu qırıldığı üçün "Real" və "İnter"lə oyunları buraxacaq
21/10/2018 [12:59]:
Meydanın komandasına aid olan hissəsindən qol vurdu - VİDEO
21/10/2018 [12:56]:
Kardioloqlardan ürək xəstələrinə şad xəbər
21/10/2018 [12:52]:
Ukrayna döyüş sursatının 40 faizini itirdi
21/10/2018 [12:48]:
Qərargah: Badamdar sürüşmə zonasında gərginlik qalmaqdadır
21/10/2018 [12:46]:
Vəliəhd şahzadə Camal Qaşıqçını əvvəlcədən hədəfə götürübmüş
21/10/2018 [12:25]:
“Bu hökuməti Dağlıq Qarabağ maraqlandırmır...” - keçmiş amerikalı həmsədr
21/10/2018 [12:22]:
Zaqatalada Rusiya dövlət qeydiyyat nişanlı maşın adam vurub
21/10/2018 [12:15]:
Xalq yazıçısı oxucularını maraqlı kitabla müjdələdi – “Hazırda mətbəədəyəm”
21/10/2018 [11:51]:
“Uyğur fəallar heç də Qaşıqçıdan daha az zülmə məruz qalmır” - Politoloqdan şərh
21/10/2018 [11:44]:
Zaqatalada bir ailənin 7 üzvü qidadan zəhərlənib
21/10/2018 [11:37]:
Tənha səyahətçilər üçün dünyanın ən populyar ölkələrinin adı bəlli oldu - MARAQLI...
21/10/2018 [11:34]:
Çində kömür mədənində partlayış - 22 işçi yerin altında qaldı
21/10/2018 [11:31]:
Qaşıqçının qətli işinə Səudiyyə məhkəməsi baxacaq
21/10/2018 [11:10]:
Cəfər Cabbarlının ömrünün son saatları - O, öz ölümünü yuxuda bu cür görmüşdü...
21/10/2018 [11:08]:
Bu il övladlığa verilən və övladlığı ləğv edilən uşaqlar - OĞLANLAR DAHA ÇOXDUR
21/10/2018 [10:45]:
Azərbaycanın dissident şairləri: Milli mücahid-İsfəndiyar Coşğun
21/10/2018 [10:37]:
Cənazə evindən 63 körpə cəsədi tapıldı: Ölkəni şoka salan hadisə - FOTOLAR
21/10/2018 [10:32]:
İnsanın pozitiv olmasına və nikbin düşünməsinə yardım edən 8 ƏMƏL
21/10/2018 [10:21]:
Nazirlik: "Sürüşmə zonasında çatlarda genişlənmə müşahidə edildi"
21/10/2018 [10:19]:
İmişlidə meyiti tapılan kişi meşə sahəsinin rəisi olub - YENİLƏNİB
21/10/2018 [10:16]:
"Arzu edirəm ki, tezliklə işğal altındakı torpaqlarımızda da işıqlarımız yansın"
21/10/2018 [10:15]:
Sosial mənzil sahibi olanlar bu tarixdə evlərinə KÖÇƏCƏK
21/10/2018 [10:12]:
Ermənilər atəşkəsi 27 dəfə pozdu
21/10/2018 [10:07]:
"Müharibə veteranları inanırlar ki, bu özbaşınalıq və qanunsuzluq aradan qaldırılacaq"
21/10/2018 [10:02]:
İran millət vəkili Tehranda “Azərbaycan”ı səsləndirdi – VİDEO
21/10/2018 [10:00]:
Nigeriyada toqquşmalar zamanı 55 nəfər həlak olub
21/10/2018 [09:58]:
Gəncədə ev yanıb
21/10/2018 [09:54]:
Tramp ABŞ-ın BMT-dəki nümayəndəsi vəzifəsinə qadın namizədi seçməyi üstün tutur
21/10/2018 [09:48]:
Kamerunda silahlılar 5 məktəblini qaçırıb
21/10/2018 [09:47]:
"Elektrik enerjisindən istifadə Qaydaları”na dəyişikliklər edildi
21/10/2018 [09:46]:
Tayvanda 4,4 bal gücündə zəlzələ olub
21/10/2018 [09:44]:
Almaniya Səudiyyə Ərəbistanına silah tədarükünü dayandırdı
21/10/2018 [01:39]:
Avtomobilini itələyib dənizə saldı, sevincdən ətrafdakıları öpdü - FOTO
21/10/2018 [01:22]:
Rekord çəkidə naqqa balığı tutuldu - FOTO
21/10/2018 [00:07]:
Həbsxanada yer olmadığı üçün qatil azadlığa buraxıldı
20/10/2018 [23:57]:
Bir Millətin iki dövlətinin bir "Dev proje"si dünyaya açıq mesajdır... - POLİTOLOQ
20/10/2018 [23:23]:
İsveçrədə keçirilən yarışda azərbaycanlı tələbə iki qızıl medal aldı - FOTOLAR
20/10/2018 [23:20]:
Camal Qaşıqçının sonuncu görüntüləri yayıldı -FOTOLAR
20/10/2018 [23:13]:
Müəllimə anatomiya dərsində soyunub uşaqlara öz orqanlarını göstərdi - FOTO+VİDEO
20/10/2018 [22:36]:
Qurban Qurbanov texniki məğlubiyyətdən danışdı VİDEO
20/10/2018 [22:10]:
“Acınacaqlıdır ki, Azərbaycan ziyalısının başı millətin yox, öz taleyinə qarışıb”
20/10/2018 [22:00]:
"Yalnız sistemli addımlarla insanların sağlamlığı üçün güvənli bir ortam yaratmaq mümkündür”
20/10/2018 [21:54]:
Ağır vəziyyətdə olan Qazimizin xilası üçün şəxsi təyyarəsini təklif etdi - İBRƏTAMİZ...
20/10/2018 [21:42]:
“Səbail”ə qalib gələn “Qarabağ”a texniki məğlubiyyət veriləcək
Bütün arxiv bir sırada
11/11/2017 [13:44] - Ədəbiyyat - ( 2556 dəfə baxılıb)

Rəsulzadənin ömrünün son günləri- Romandan parça




Gələn il Azərbaycan Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd ediləcək. 

Moderator.az yubiley münasibətilə hazırlayacağı yazılar silsiləsindən tanınmış şair, publisist, professor Vüqar Əhmədin böyük dövlət xadimi, ADR lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyat və fəaliyyətinə həsr etdiyi "Son nəfəsədək Azərbaycan" romanını fəsillərlə təqdim edəcək.
 
M.Ə.Rəsulzadənin 130 illik yubileyi münasibətilə yazılan romanda arxiv materiallarına və tarixi sənədlərə istinad edilib:

                                                      *********

Bir həftə idi sanki gecələr onu boğurdular. Bu gecə daha çətin nəfəs alırdı. Leyla xanım həmişəki kimi yatağının başında oturmuşdu.  Həyatın hər üzünü görmüş, eyiblər  çirkabında üzən bəşər övladında eyib axtarmamış, hər kəsin yalnız müs¬bət cəhətlərini görmüş, ona pislik eləyənləri də, ləkə yaxanları da, böhtan atanları da bağışÂ¬lamış, kinsiz, küdurətsiz, vətənini, torpağını, bir vaxtlar hər guşəsində, hər daşında, hər nöqtəsində üçrəngli bayraq dalğalandırdığı cənnət-Azərbaycanını, millətini, xalqını intəhasız dərəcədə sevmiş, yetmiş bir yaşlı müdrik, mömin, əməlisaleh, təqva sahibinə sonsuz bir pərişanlıqla tamaşa edirdi. Yetmiş bir illik həyatını iman işığı ilə nurlandıran ağsaqqalın bənizi kağız kimi ağappaq idi.  Üzündə həyat izi itmək üzrə idi. Xırıldaya-xrırıldaya hərdən zorla da olsa gözlərini açıb qürbətdə yaşadığı illər ərzində ona çox yaxşı həyat yoldaşı olmuş, acısını öz acısı, sevincini öz sevinci hesab etmiş, daim dərdlərinə şərik olmuş Leyla xanım tez-tez yaş parça ilə onun çatlamış dodaqlarını silir və hər dəfə sildikcə də gözlərinin yaşı yatağının üzərinə tökülürdü. Tək əllərinin yox, bütün bədəninin buzlamağından, rənginin həddən artıq solğunluğundan, güclə nəfəs almağından, nəfəs alarkən xırıldamağından ömrünün sonuna lap az qaldığı məlum idi.  Leyla xanım onun öləcəyinə yüz faiz əmin olsa da heç olmasa bir neçə gün yaşamağını, bir neçə gün də onun günahsız, məsum, olduqca nurlu simasına tamaşa eləmək istəyirdi. Bu nurlu sima ona çox şeylər bəxş eləmişdi. Bu nurlu simada o, çoxlarında olmayan ali keyfiyyətlər görmüşdü. Bu nurlu sima gözəl, təmiz əxlaq rəmzi, yalnız və yalnız müsbət mənəvi keyfiyyətlərdən ibarət əsl insanlıq timsalı idi. 
1938-ci ildə ilk dəfə tanışlıqdan bir ay sonra Varşavada təkrarən rastlaşıb bir-birinə könül bağlamışdılar. O vaxtdan ruhları da bir-birinə qırılmaz tellərlə bənd olmuşdu. 1939-cu ildə Sovet hökuməti ilə Almaniya gizli müqaviləyə əsasən Polşanı öz aralarında bölüşdürəndən sonra Yozef Pilsudskinin vətənində duruş gətirə bilməmiş, oradan uzaqlaşmışdılar. Avropanın bir neçə torpağını ayaqlayandan sonra dünyanın ən halal məmləkətlərindən biri olan Türkiyəyə gəlmiş, orada Məhəmməd Əmin bəyin dostlarının əhatəsində evliliklərini davam etdirmişdilər. Və günlərin birində Məhəmməd Əmin bəy intəhasız dərəcədə sevdiyi Mövlanə Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərini oxuyub onun üçün polyak dilinə tərcümə eləyəndən sonra “Leyli” obrazı onu o qədər məftun eləmişdi ki, özündən asılı olmayaraq onu bilmədikləri bir çox mətləblərdən hali eləyən ömür-gün yoldaşına;-“Pan, çox xahiş eləyirəm bundan sonra mənə Vanda demə, Leyla de”,-söyləmişdi. 
O zamandan Məhəmməd Əmin bəy onu “Leyla xanım” deyə çağırmışdı. Bu ad onun ürəyinə yağ kimi yayılmışdı. Çünki “Leyla” saf, pak, ülvi eşq, sevgi, məhəbbət rəmzi idi. Onun eşqi iffətdən qaynaqlanırdı, onda şəhvətdən, ehtirasdan əsər-əlamət yox idi. 
Vanda xanımın adını dəyişib “Leyla” eləməsinin başqa bir səbəbi var idi. Bu da Məhəmməd Əmin bəyin öz vətəninin, torpağının, bayrağının, dininin, dilinin, xalqının, xalqına aid olan milli dəyərlərin, adət-ənənələrin məcnunu olması idi. O, bu vətən fədaisinin, vətən “dəlisinin” “leylası” olmaq istəmişdi.. 
Bir də gözlərini açıb leylasına baxdı,  həyat yoldaşının yaş dolu gözlərini görüb nəsə demək istədi, lakin bacarmadı, yumdu gözlərini və zaman kəsiyində bütün həyatı, yetmiş bir illik ömrü gözünün önündən çox tez fırlanan bir kino lenti kimi gəlib keçdi. Uşaqlıq illəri, Novxanıdakı evləri, tay-tuşları ilə cürbəcür uşaq oyunları oynaması, bir qədər böyüyəndən son¬ra at sürməsi, mavi Xəzərdə balıq tək üzməsi, anası Zinyət xanım, atası Hacı Ələkbər ağa, bacısı Şəhrəbanu, anası Zinyət xanımın vaxtsız vəfatından sonra Maral ananın onlara analıq eləməsi, atasının dini təhsil ocağı, müəzzinlərin azan verməsi, hafizlərin Quran oxuması,  nəhayət Bakı həyatı, Sultan Məcid Qənizadənin rus-müsəlman məktəbi, Texniki məktəb, Bakıda üzləşdiyi hadisələr, atasının Bakıda aldığı təzə mülkə köçməsi, yenə doğmalarıyla bir yerdə olması, “Kaspi” mətbəəsində çalışması, başına çoxlu dostlar toplaması, “Hümmət” təşkilatını yaratması, daşnaklara qarşı mübarizəsi, çar üsul-idarəsinə qarşı sərt çxışları, toplantılarda bolşevikləri “qıfılbənd”ə salması, onlara qarşı radikal etirazları, çar məmurları tərəfindən təqib olunması, İrana getməsi, İrandakı həyatı, publisist yaradıcılığı, Bakıya qayıtması, yenə Bakıda siyasi mübarizəyə qoşulması, doğmaca əmisi qızı Ümbülbanu ilə ailə qurması, qızları Lətifənin, Xalidənin, oğlu Rəsulun dünyaya gəlməsi, 1918-ci ildə daşnak-bolşevik neofaşist hərbi qüvvələrinin xalqına qarşı soyqırım törətməsi, Tiflisə getməsi, dörd müsəlman partiyasının iştirakı ilə qurultay çağırıb Azərbaycan Demokratik Xalq Cümhuriyyətini elan etməsi, Türkiyədə Xəlil paşa, Vəhib paşa və başqa lazımlı şəxslərlə görüşü, Qafqaz İslam Ordusunun yaranmasında siyasi fəaliyyəti, Bakıya gəlməsi, üç rəng bayrağın altında sevincindən ağlaması, Bakıda, bütün Qafqazda ilk dəfə olaraq universitet yaratması, həmin universitetin təntənəli açılışı, bir il on bir ay müddətində dövlətçilik işləri, onunla birlikdə Azərbaycanı müstəqilliyə qovuşduran, 1920-ci ildə riyakar ermənilər tərəfindən terror nəticəısində öldürülmüş Fətəli xan Xoyskinin, Nəsib bəy Yusifzadənin, 1934-cü ildə Azərbaycan həqiqəti anlada-anlada Parisdə dünyasını dəyişmiş Əlimərdan bəy Topçubaşovun, Məhəmməd Həsən Hacınskinin və başqa əqidə arxadaşlarının nurlu simaları gözlərinin qarşısında canlandı. Sonra  qara günlərin başlanması, oğlu Azərin dünyaya göz açması, XI qırmızı ordunun Azərbaycanı işğal etməsi, yenidən siyasi fəaliyyətini  davam etdirmək üçün Lahıca getməsi, Lahıcda həbs olunması, “Osobıy otdel”in zirzəmisi, onun üzvülərinin sərsəm-sərsəm sualları, Stalinin onu ordan azad etdirib Moskvaya aparması, Moskvada müəllimlik fəaliyyəti, dostlarının onu xaricə qaçırması, Azərbaycana ən doğma olan Türkiyəyə pənah gətirməsi, Türkiyədəki siyasi fəaliyyəti, oğlu Rəsulun günahsız yerə güllələlənməsi xəbərini alarkən sarsılması, həyat yoldaşı Ümbülbanu xanımın, qızı Xalidənin, oğlu Azərin, analığı Maral ananın sürgün olunması xəbərini. Sonra da Maral ananın, ömür-gün yoldaşı, əmisi qızı Ümbülbanu xanımın ölüm xəbərlərini eşidərkən, üç ildən sonra böyük qızı Lətifənin körpə uşağı Evşənlə birlikdə soyuqdan donub ölmələri xəbərini öyrənərkən dəhşətə gəlməsi, xəlvət bir guşəyə çəkilib hönkür-hönkür ağlaması, yeniyetməlik dostu, “Türk işçi teatrı”nın baş rejissoru Bilalın, böyük maarifçi Ömər Faiq Nemanzadənin, əmisi qızı Ümmügülsümün həyat yoldaşı, yazıçı Seyid Hüseynin, romantik-fəlsəfi şair-dramaturq Hüseyn Cavidin və misilsiz istiqlal şairi, Türkiyəni və Azərbaycanı kafir işğalından qurtarmaq üçün savaşa atılan, Balkan savaşından başlayaraq 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində bir zabit kimi yağı düşmənlərə qan uddura-uddura Anadoludan Bakıya qədər yürüş edən, bir əlində qələm, o biri əlində süngü tutan qəhrəman Əhməd Cavadın,  “NKVD” cəlladları tərəfindən eyni gündə həbs olunmasını eşidərkən nə qədər pərişan olması, zatən repressiya dövründə  totalitar rejimin yüz minlərlə günahsız insanların başına gətirdiyi müsibətləri duyarkən içinin parçalanması, bu barədə Türkiyənin və başqa ölkələrin dərgilərində, qəzetlərində mütamadi olaraq çıxış etməsi, Avropanı qarşı-qarış gəzməsi, Polşada yaşaması, Leyla xanımla tanış olub evlənməsi,  Almaniyadakı jurnalistlik fəaliyyəti, sonra yenə əziz Türkiyəyə gəlməsi, yenidən əmisi oğlu Məhəmməd Əli ilə, dostu Mirzəbala ilə birləşib başına xeyli məsləkdaşlar yığıb mənfur Sovet dövlətinə qarşı mübarizə aparması, Azərbaycanın istiqlalını istəyənləri toplaması, Türkiyədəki siyasi-publisistik fəaliyyətindən başqa ədəbi fəaliyyəti. Böyük Nizami Gəncəvi haqqında “Azərbaycan şairi “Nizami” adlı monoqrafiya yazması. “Çağdaş Azərbaycan tarixi”, “Çağ¬daş Azərbaycan ədəbiyatı” əsərlərini qələmə alması. Türkiyədəki redaksiyaların əksəriyyətilə əməkdaşlığı, Azərbaycan həqiqətini bütün dünyaya bəyan etməsi, Almaniyada, Polşada, Rumuniyada, İngiltərədə, Fransada, İsveçrədə, Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı qəzet-jurnal¬larda, ensiklopediyalarda ana vətəni Azərbaycan haqqında yazılar dərc etdirməsi axıb keçdi gözlərinin qarşısından. Lakin Azərbaycan... Canından artıq sev¬diyi bir məmləkət. Azərbay¬can...  Maddi aləmdə bənzərsiz bir cənnət.. 
1920-ci ildə Stalin onu “Osobıy otdel”in zirzəmisindəın azad eləyib Moskvaya aparan vaxtdan bir də görmədi Azərbaycanını.. İndi daha həyatla vidalaşır, deməli bir də görməyəcək Şərqdə ilk dəfə müstəqil dövlət elədiyi Azərbaycanını, görməyəcək... 
Leyla xanım onun daha da bərkdən xırıldadığını görüb buzdan soyuq əllərindən tutdu. Əvvəlkindən də zorla gözlərini açdı, güclə eşidiləcək səslə üç dəfə “Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan” dedi. Sonra eşidilməyəcək səslə kəlmeyi-şəha¬dətini söylədi və sonuncu dəfə xırıldayıb əbədi olaraq bu fani, dəyərsiz dünyaya gözlərini yumdu. 
Hönkürdü Leyla xanım, uca səslə hönkürdü, elə hönkürdü ki, səsini neçə yüz metr uzaqdan eşitdilər. Qəlb inlədən, ürək sızladan bir səslə ağladı Leyla xanım. Sanki Leyla xanımın naləsində bütün Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni sevənlərin fər¬yadı cəmləşmişdi. Asimana yüksəlirdi Leyla xanımın qiyyəsi. Göy lərzəyə gəlirdi, yer titrəyirdi, Aralıq dənizi, Qara dəniz, Xə¬zər dənizi kükrəyərək şahə qalxırdı. Aralıq dənizindən Xə¬zər dənizinə qədər uzanan sıra dağlar sakit-sakit inləyirdi. 
Türk dünyasının günəşi batmışdı. On yeddi yaşından etibarən vətəninin milli istiqlalı, hürriyyəti, xalqının azadlığı uğrunda Uca Yaradanın ona bəxş etdiyi heyrətamiz şüuruna rəğmən azğın, zülmkar kafirlərlə mücadilə etmiş, mübarizə aparmış, xalqına azadlığın şərbətini içizdirmiş, millətinə vətənini sevməyi öyrətmiş, öz fövqəladə zəkası və siyasi bacarığı ilə bütün dünyanı heyrətə gətirmiş, torpağının yağı düşmənlərin tapdağından xilas olması üçün daim özünü təhlükəyə atmış, boynuna kəfən salmış, hər an şəhid olmağa hazır olmuş, xalqına, vətəninə, torpağına, türkçülüyə elədiyi xidmətləri min kitaba sığmayan, heç bir sözlə ifadə oluna bilməyən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Allah rəhmətinə qovuşmuşdu. 
 Bütün türk dünyası ağlayırdı bu çox böyük insan üçün. Tək Anadolu və yaxud Azərbaycan deyil, Avropada, Amerikada yaşayan milyonlarla türk ürək yanğısı ilə göz yaşı tökürdü bu hər bir hərəkəti, hər bir əməli, həyatı, ömrü yalnız və yalnız ibrət götürülməli türk oğlundan ötrü. 
Ömrünün tən yarısını sahilində keçirdiyi, hələ lap uşaq yaşlarından qoynunda üzdüyü, sevə-sevə sahilində dayanıb ənginliklərinə tamaşa elədiyi Xəzər dənizi coşmuşdu bu gün. Öz məcrasına sığmırdı həyatla yaşıd olan dəniz. Bu gün köksü yaralanmışdı mavi Xəzərin. 18-ci əsrin axırlarında Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunan zaman, 1918-ci ildə daşnak-bolşevik neofaşist ordusu tərəfindən 100 min günahsız və silahsız türkün vəhşicəsinə qətlə yetirildiyi vaxt, 1920-ci ilin aprel ayının sonunda XI qırmızı ordu tərəfindən məhz Məhəmməd Əmin bəyin öz vətənsevər arxadaşları ilə birlikdə qurduğu Azərbaycan Demokratik Cumhuriyyəti devrilərkən, yenə on minlərlə günahsız  insanın qanının axıdıldığı zaman köksü paralandığı kimi yenə Xəzərin köksündə dərin yara açılmışdı. Yenə mavi Xəzər qırmızı rəngə boyanmışdı. 
Bu gün Xəzər, Bakı, Gəncə, Qarabağ, Qazax, Borçalı, Quba, Dərbənd, Lənkəran, Naxçıvan, İstanbul, Ankara və yüzlərlə bölgə hönkür-hönkür ağlayırdı. 
Bu gün bütün vətənsevər insanlar sözlə ifadə olunmayacaq bir qəm dəryasına batmışdı. 
Yüz milyonluq türk dünyası əzizdən də əziz, doğmadan da doğma, ən yüksək ali keyfiyyətlərə, nəcib sifətlərə mailk olan bir insanı, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni öz əlləriylə aparıb qara torpağa tapşırmışdı. Bundan da böyük dərd ola bilməzdi. 
Əbdül Vahab Yurdsevər göz yaşları içində dizləri üstə çöküb Məhəmməd Əmin bəyin məzarını öpəndən sonra ayağa qalxıb qəhərlənə-qəhərlənə sözə başladı:
”“ Əziz arkadaşlarım!  Bu gün son yarım əsrlik türk tarixinin ən böyük və ən nurlu simalarından birini torpağa təslim edirik. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə əlli ildən çox siyasi, ictimai, elmi, ədəbi çalışmaları, türklük və Azərbaycan istiqlalı uğrundakı qəhrəmanca savaşları ilə bu yüksək ünvana və şanlı mərtəbəyə çatmışdır. Məhəmməd Əmin bəy türk ulusunu qurtuluş yoluna təşkilatlandıran parlaq bir istiqbala götürənlərdən biridir. Onun adı şanlı bir mübarizə simvoludur. Onun həyatı sönməz bir məşəldir. Onun yolu istiqbal və zəfər yoludur. 
Məhəmməd Əmin bəyin böyüklüyü və yüksəkliyi ölümündən sonra daha bir qüvvət halında yaşamasında və əsərləri ilə bütün bir milləti yaşatmasındadır. Torpağa verdiyimiz onun vücududur. Başımızda və qəlbimizdə yaşayan onun ölməz böyük ruhudur. 
Məhəmməd Əmin bəy çətin vəzifəsini yerinə yetirmiş və pak, açıq bir alınla istiqlal şəhidlərimizin hüzuruna çıxmaqdadır. Özünə haqdan rəhmət, sizlərə də səbr və mətanət diləyirəm. 
Əvdül Vahab Yurdsevərdən sonra Əhməd Cəfəroğlu, Məhəmməd Əmin bəyin məzarını öpüb dilləndi:
”“ Vücudunu bu gün göz yaşları içində Anadoludan əziz torpaqlarına əmanət etdiyimiz böyük ustad Məhəmməd Əmin Rəsulzadə milli hürriyyət və istiqlal uğrunda əlli ildən bəri şanla və şərəflə apardığı çətin mübarizə yoluna gənc yaşlarında Bakıdan başlayaraq Tehranda və İsranbulda eyni sövq və həyacanla davam etmiş, hadisələrin seyri naminə təkrar Azərbay¬cana dönmüş, orada yandırdığı müqəddəs qurtuluş məşəlini 1917-ci ildə Moskvada toplanan türk və müsəlman nümayəndələrinin tarixi qurultayına qədər götürmüş, orada inamı ilə qəlbləri tutuşdurmuş, dönüşündə Azərbaycanın rus zülmün¬dən qurtuluşunda və istiqlalınır elanında baş rol oynamış, bolşevik istilasından sonra yenə yurdunu tərk etməyə məcbur qalaraq Avropa məmləkətlərinə çıxmış...
Nə şərəfli bir həyat! 
Cənabi Haqq onu rəhmətlərinə qərq etsin və bizlərə də ona layiq olmağa nəsib etsin!
Allah sənə qəni-qəni rəhmət eləsin, Məhəmməd Əmin bəy! 
 “Kürsüyə” Kərim Yayğılı qalxdı. O, nitq söyləmədi, ağlaya-ağlaya bu şeiri oxudu:

Sarmışkən atəşiylə inamlı qəlbimizi,
Bir soyuq qarlı axşamı tərk edib getdi bizi!
Təsəllisi güc olur ona vurulanların,
O ümid günəşiydi geridə qalanların.
Bir nəslə həyat verən işıqdı, irfandı o!
Bir nəslin varlığıydı, şahlanan inamdı o!
Yaşatmazdı qəlblərdə ümidsizlik və məlal,
Onun məfkurəsiydi haqq, müsavat, istiqlal!
Sar köksünə Ankara, yurdumun ziynətini,
Günü gəlincə istər səndən əmanətini.
Şükranını sınarkən bir gün hörmətlə sənə,
O sümüklər gedəcək! Gedəcək o vətənə.
Saxla qoynunda onu, vermə özgəyə, ələ,
Bir hədiyyən olacaq yurdumdakı heykələ!

 Son olaraq “kürsüyə” Məhəmməd Əmin bəyin doğma qardaşı kimi sevdiyi Mirzəbala Məmmədzadə qalxdı. O da nitq söyləmədən göz yaşları axa-axa  bədahətən yazdığı bu şeiri dedi:

Mömin bir insan köçür bu dünyadan  haqq dünyaya,
Təqva sahibi vida edir bu nahaq  dünyaya.
Can qoyub xalq yolunda, sinə gərib hər bəlaya,
Türklük əqvamı onu yola salır son binaya.
Bu gün hər  türk, hər müsəlman, bütün Turan ağlayır,
Anadolu, Krım, Kıprız, Kərkük-Türkman ağlayır,
Dağıstan, Quzey Qafqaz,  cəm Türküstan ağlayır,
Güney, quzey, orta, dolu, Azərbaycan ağlayır.
İstiqlal aşiqləri, üçrəng bayrağ vurğunları,
Azadlığ fədailəri, əhli-irfan ağlayır.
Səma, günəş, yer-göy, torpağ, bütün cahan ağlayır,
Dayanmadan axıb gedən dövrü-zaman ağlayır.
”ƒ

Ət fabrikində iyrənc görüntü: Ətlərin üzərinə elə bir şey etdi ki,…+VİDEO
"Oxumağım mənə düşmən oldu, öldürmək istədilər, zəhər verdilər, 6 ay səsim batdı"
25 yaşlı iş qadını estetik əməliyyatın qurbanı oldu - FOTOLAR
Atasının cəsədini 10 il ərzində evində saxladı - AĞLASIĞMAZ...
Tarix İnstitutunun saytı yeni versiyada təqdim edildi
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
Bu da Rüfət Aslanlının avtoparkı... -FOTOLAR
Dünya
Toruna iki qızıl külçə düşdü... - İNANILMAZ
Dünya
Aydan düşən göy daşı rekord qiymətə satıldı- FOTO
Ədəbiyyat
Cəfər Cabbarlının ömrünün son saatları - O, öz ölümünü yuxuda bu cür görmüşdü...
Araşdırma
Azərbaycanın dissident şairləri: Milli mücahid-İsfəndiyar Coşğun
Həftənin ən çox oxunanları
Ağır vəziyyətdə olan Qazimizin xilası üçün şəxsi təyyarəsini təklif etdi - İBRƏTAMİZ...
Azərbaycanlı xanım müğənniyə ŞOK – “oteldən intim görüntüləri…” – FOTOLAR
Rüfət Aslanlının "göyün yeddinci qatı"nda 6 milyon dollarlıq "stadion"u tapıldı...
"Atası, qardaşı, oğlu sahib çıxdığı qadın bu cür addımlar ata bilərmi?" - HƏYƏCAN TƏBİLİ...
Sərkisyan və Saakyan arvadları ilə Azərbaycan şəhərlərini gəzdi... -FOTOLAR
Paşinyan istefa verdi - Son dəqiqə
"Cavan oğlanı nə edirsən, pul xərcləməyəcək" - Rövşanədən müğənniyə
Dədə Şəmşirə uzanan yaman dil "kəsildi"...
Ermənilər Tərtərdəki futbol stadionunu Avropa çempionatına hazırlayır - FOTOLAR
"Biz bəyəm buna görə müstəqil olmuşuq ki, kimsə 109 milyonu oğurlayıb xaricə getsin...?"
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə