Xəbər lenti
22/09/2018 [10:59]:
Qarabağa sülhü Rusiya, yoxsa Azərbaycan əsgəri gətirəcək? - ekspertlər deyir ki...
22/09/2018 [10:31]:
Polşa telekanalı prezidentin fotosuna görə əməkdaşını qovdu
22/09/2018 [10:31]:
Aşura qiyamının qalıcı olmasına təsir edən 3 amil...
22/09/2018 [10:22]:
4 uyğur uşağı müsəlman valideynlərindən ayırıb yetimxanaya yolladılar - RƏZALƏT...
22/09/2018 [10:09]:
Kanadada “arzuların işi”nə işçi axtarılır
22/09/2018 [10:08]:
“Avtomobilsiz bir gün” - Qəzasız-bəlasız bir gün...
22/09/2018 [10:06]:
Komitə sədri: "Azərbaycanın ÜTT-yə daxil olmasına tələsməməliyik"
22/09/2018 [10:02]:
Cəbhə bölgəsindən son xəbər...
22/09/2018 [09:59]:
“Üzrü günahından betər” olanlar...
22/09/2018 [09:51]:
ABŞ-da təyyarə qəzası baş verib, ölənlər var
22/09/2018 [09:50]:
Müğənni klipinə görə hədələnir - “Başını kəsəcəyik”
22/09/2018 [09:49]:
Hacı Şahin: “Azərbaycanda indiyədək belə Aşura keçirilməyib”
22/09/2018 [09:48]:
20 yaşlı azərbaycanlı tələbə İsveçdə deputat seçildi - Fotolar
22/09/2018 [09:37]:
ABŞ-da həyəcan TƏBİLİ: 2024-cü ildə ölkə müdafiəsiz qalacaq
22/09/2018 [09:33]:
Tramp Ermənistana yeni səfirin namizədliyini irəli sürdü - Təhlil
22/09/2018 [09:26]:
Ərəb ölkəsi aclıqdan öləcək
22/09/2018 [09:25]:
Rusiyalı nazir müavini vəzifəsini rok karyerasına dəyişdi - VİDEO
22/09/2018 [08:55]:
Səddam Hüseynin əlindən qaçan aktyor ölkəsinə necə qayıtdı? - FOTOLAR
22/09/2018 [08:52]:
Zərifdən ABŞ-a çağırış: Normal dövlət ol
22/09/2018 [00:46]:
“Ailələrin ən böyük problemi uşaqların saatlarla seriallara baxmasıdır”
22/09/2018 [00:18]:
Moderator.az-ın baş redaktorundan BDYPİ rəisinə "gecə canavarları" ilə bağlı MÜRACİƏT...
21/09/2018 [23:44]:
Tramp Rusiya üzrə mütəxəssisi Ermənistana səfir göndərir
21/09/2018 [23:29]:
Dünya elmini dəyişdirən 3 yuxu - Eynşteyn, Bor əvvəlcə yatıb, sonra isə…
21/09/2018 [23:22]:
Bertelsin Nizami Gəncəvi ilə bağlı hazırladığı nadir arayış - Arxiv sənədi...
21/09/2018 [23:02]:
Jirinovski terrorçuları maliyyələşdirməkdə ittiham olunur
21/09/2018 [23:00]:
Səudiyyə Ərəbistanı televiziyasında inqilab
21/09/2018 [22:53]:
Pentaqon İranın Hörmüz boğazındakı təlimlərinə münasibət bildirdi
21/09/2018 [22:38]:
Ədliyyə naziri Ağstafada vətəndaşların şikayətlərini dinlədi
21/09/2018 [22:35]:
Hindistan İrandan nefti rupi ilə alacaq - ABŞ-a qarşı birlik
21/09/2018 [22:03]:
Türkdilli dövlətlərin siyasətinə dəstək fondu Bakıda silsilə tədbirlər keçirəcək
21/09/2018 [21:54]:
Mircəfər Bağırovun ömrünün sonundakı taleyi, həbs tarixçəsi - GİZLİ TARİX...
21/09/2018 [21:19]:
“ABŞ-Türkiyə ziddiyyətlərini bir görüşlə aradan qaldırmaq mümkün deyil”
21/09/2018 [21:14]:
İlham Əliyev Beynəlxalq Cüdo Federasiyasının prezidenti ilə görüşüb
21/09/2018 [21:12]:
"Rusiyanın Azərbaycana münasibəti I Pyotrdan əvvəl də, sonra da belə olub...”
21/09/2018 [20:22]:
Türkiyə prezidentinin ABŞ-a səfərinin tarixi açıqlandı
21/09/2018 [20:21]:
Qurban Qurbanov FIFA-nın tədbirinə qatılmaqdan imtina edib
21/09/2018 [20:14]:
Şəlalə küləyin təsirindən tərs axdı - VİDEO
21/09/2018 [19:59]:
Uşaqbaza qarşı ilk dəfə axtalama əməliyyatı keçiriləcəyi bəlli oldu - RƏSMİ...
21/09/2018 [19:59]:
Sovet ideologiyası bizim ədəbiyyatı böyüməyə qoymadı... - VII məqalə
21/09/2018 [19:57]:
“Bu qədər yoxsulluğun olduğu ölkədə lüks bir təyyarəyə minməkdən utanıram" - Prezident...
21/09/2018 [19:41]:
”Azərbaycan deputatları haqq-ədaləti bərpa edirlər...” - Prezident
21/09/2018 [19:39]:
“Meydanda çığırıb-bağıranlar bu gün yüksək postlara təyin olunur...” - İlham Əliyev
21/09/2018 [19:35]:
Erməni analar: "Ermənistanda itkin düşmüş sayılan 1000 hərbçi var"
21/09/2018 [19:35]:
Rihanna Barbadosun səfiri oldu
21/09/2018 [19:34]:
Mars ekspedisiyasının bütün üzvləri əzabla öləcəklər - HESABAT
21/09/2018 [19:26]:
Bakıda daha bir ilk: bacı-qardaş dünya çempionu oldu
21/09/2018 [19:26]:
12 yaşında hamilə qalan qız qorxunc ənənədən danışdı - FOTOLAR
21/09/2018 [19:22]:
Rza Zərrabın Nyu-Yorkdakı lüks həyatı - FOTO
21/09/2018 [19:18]:
Çılpaq qadın şəhərin mərkəzində hərəkəti dayandırdı- Foto
21/09/2018 [19:02]:
Rüşvət alan polisə ibrətamiz cəza - VİDEO
21/09/2018 [18:34]:
Dövlət Turizm Agentliyi Aparatının işçilərinin say həddi müəyyənləşdi
21/09/2018 [18:26]:
Batumi 43-cü Ümumdünya Şahmat Olimpiadasına hazırdır
21/09/2018 [18:25]:
Rezidenturaya boş qalan yerlərə qəbulun nəticələri açıqlandı
21/09/2018 [18:23]:
Xarici valyuta ilə götürülən kreditlərlə bağlı - QƏRAR
21/09/2018 [18:20]:
UNEC-in rektoru prezident təqaüdçüləri ilə görüşdü -FOTOLAR
21/09/2018 [18:18]:
Kalaşnikov: "Qarabağ münaqişəsini yalnız Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan rəhbərləri həll edə bilər"
21/09/2018 [18:17]:
Ərdoğan Putinlə görüşdə öz istəklərinə nail oldu
21/09/2018 [18:16]:
I sinifdə summativ qiymətləndirmə ləğv olunur
21/09/2018 [18:10]:
"Azərbaycansız bölgədə heç bir layihə həyata keçirilə bilməz" -Prezident
21/09/2018 [18:08]:
Arzu Rəhimov Qaxda vətəndaşları qəbul edib
21/09/2018 [18:05]:
Putin Əsədin telefonlarına cavab vermir - İsraildən iddia
21/09/2018 [18:00]:
İlham Əliyev: "Ermənistan getdikcə daha da zəifləyir"
21/09/2018 [17:55]:
Ali Baş Komandan: "Paradlarda nümayiş etdirilən imkanlarımız çox təsirlidir"
21/09/2018 [17:49]:
Belçikadan Azərbaycana deportu gözlənilən ailə ilə bağlı detallar məlum olub
21/09/2018 [17:36]:
"Nikol Paşinyan kilsənin dəstəyini almağa çalışır..."
21/09/2018 [17:28]:
İstirahət günləri səyahətə çıxanlar üçün hava PROQNOZU
21/09/2018 [17:27]:
Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
21/09/2018 [17:25]:
Kamal Abdulladan I kurs tələbələrinə maraqlı jest
21/09/2018 [17:22]:
İqtisadiyyat naziri Gəncədə vətəndaşları qəbul edib
21/09/2018 [17:20]:
“Bir neçə gün sonra 3-cü süni peykimiz orbitə çıxarılacaq” -İlham Əliyev
21/09/2018 [17:15]:
“İgidim, məni gözlə...” - Sevil Nuriyeva
21/09/2018 [17:14]:
Xaçmazda taxta sexinin icarədarı cərimələndi -FOTOLAR
21/09/2018 [16:48]:
Çinin Xuçjou Universitetinin nümayəndə heyəti ADU-da oldu
21/09/2018 [16:37]:
Azərbaycanınən sürətli mobil şəbəkəsinin adı açıqlandı -FOTOLAR
21/09/2018 [16:35]:
“Nar”-dan tələbələrə ŞAD XƏBƏR
21/09/2018 [16:30]:
ADAU-nun rektoru 1-ci kursa qəbul olan magistr tələbələrlə görüşdü
21/09/2018 [16:25]:
Binəli Yıldırım Bakıda hədik payladı -VİDEO
21/09/2018 [16:23]:
Qətər-Azərbaycan mədəniyyət əlaqələri müzakirə edilib
21/09/2018 [16:23]:
Qanuna əməl etməyən şadlıq saraylarına XƏBƏRDARLIQ
21/09/2018 [16:21]:
“Əgər cinayətkar kitab oxumaqla adam ola bilsəydi...”
Bütün arxiv bir sırada
10/01/2018 [11:13] - Araşdırma - ( 2512 dəfə baxılıb)

Cümhuriyyətin ilk tədqiqatçısının faciəli ölümü- Nəsiman Yaqublunun yazısı






Moderator.az Nəsiman Yaqublunun yeni nəşrə hazırlanan “Azərbaycan Milli - Azadlıq Hərəkatı Ensiklopediyası” (sovet dövrü:1920-1991) kitabından Azərbaycan Cümhuriyyəti tarixini ilk tədqiq etmiş Mövsüm Əliyev haqqındakı  yazını oxuculara təqdim edir:

Cümhuriyyətin 100 illik yubileyi yaxınlaşdıqca ilk yada düşən insanlar − onun qurucularıdır. Sanki Allah bu insanları göydən mələklər olaraq yerə endirmiş, bu xalqa xilaskar göndərmişdi. Həmin insanlar da o missiyanı şərəflə yerinə yetirib, bu dünyadan köçüb getdilər.
Bəs Cümhuriyyəti yaradanları ilk dəfə kim araşdırıb, tədqiq edib?

Cümhuriyyətimizin tarixini ilk araşdırıb tədqiq edən, ictimaiyyətə çatdıran tədqiqatçı Mövsüm Əliyev olub. İlk dəfə məhz M.Əliyev 1988-ci ilin sentyabrında “Vətən” Cəmiyyətinin “Odlar Yurdu” qəzetində M.Ə.Rəsulzadə haqqında yazısını çap etdirib (Bax: “Odlar Yurdu”, â„–17, sentyabr, 1988). Sonradan həmin qəzetdə M.Əliyevin F.X.Xoyski, N.Yusifbəyli, M.Y.Cəfərov, C.Hacıbəyli, M.Vəkilov, X.Rəfibəyov və digərləri haqqında biblioqrafik məqalələri çap edildi. 1990-cı ilə qədər M.Əliyevin həmin qəzetdə 24 Cümhuriyyət qurucusu ilə bağlı məlumat xarakterli yazıları dərc edilmişdi. 24-cü yazısı Həmid bəy Şahtaxtinski haqqında idi (Bax: “Odlar Yurdu”, â„–16 (447) avqust 1989).

M.Əliyev bu yazıları çap etdirəndə hələ Sovetlər Birliyi mövcud idi və Azərbaycan müstəqil deyildi (təəssüflər ki, sonradan müstəqil Azərbaycan dövründə asanlıqla gedib məqalə və kitab yazanlar kiçik  nöqsanlara görə az qala M.Əliyevi təftiş edirdilər. Halbuki, M.Əliyev sovet rejimi dövründə böyük cəsarət və fədakarlıqla həmin sənədləri köçürüb faydalanırdı.Həmin alimlər isə sovet rejimini tərifləyirdi).
M.Əliyev danışırdı ki, xəlvəti olaraq arxivlərdən Cümhuriyyət qurucuları ilə bağlı məlumatları köçürüb, köynəyimin, pencəyimin altına qoyub çıxarırdım ki, tutmasınlar.
O, qeyd edirdi ki, ikinci məlumatları Bakıda o dövrdə sağ qalan, Cümhuriyyət dövrünü yaşamış qocalardan toplayırdım.

Üçüncüsü, o, qeyd edirdi ki, bu işdə ona rəhmətlik akademik Ziya Bünyadov kömək edirdi. Yəni, Z.Bünyadov bəzən DTK arxivlərindəki mühüm sənədləri gizli olaraq ona çatdırırdı. Və qeyd edim ki, onunla Z.Bünyadov arasında möhkəm dostluq münasibətləri var idi.
M.Əliyev danışırdı ki, Cümhuriyyət nazirlərinin bütün fotolarını əldə edib, yalnız bir neçəsi qalıb.
Onun çox zəngin arxivinin olduğu hiss edilsə də, kimsəyə göstərməz və bağışlamazdı. Yadımdadır ki, Azərbaycan legionerlərinə aid “Azərbaycan” qəzetinin bir nüxəsini ondan  çox çətinliklə ala bilmişdim.

M.Əliyevin qəhvəyi rəngli bir foto-aparatı var idi. Bütün sənədləri o aparatla çəkib toplayırdı.
M.Əliyev kasıb yaşayırdı. Geyimindən də hiss olunurdu ki, imkansız insandır. Əldə etdiyi az miqdarda maliyyəni isə Cümhuriyyət tarixinə aid sənədləri toplamağa sərf edirdi.
M.Əliyev köhnə görkəmli boz rəngli kostyumda, qışda isə mavi rəngi tam solğunlaşmış plaşda, bəzən də köhnə boz paltoda gəzirdi. Maraqlı idi ki, ilin yalnız bir günündə onun geyimində bir təzəlik görmək mümkün idi − o da 28 May İstiqlal günündə. Həmin günü o, özünün təzə qırmızı qalstukunu taxıb fəxrlə, qürurla şəhərdə gəzişərdi. Sonrakı günlərdə isə o qalstuku bir də taxmazdı, saxlayardı növbəti 28 May gününə.
M.Əliyevin iki yaxın dostu vardı: akademik Ziya Bünyadov, Hacı Hacıyev (Jurnalistlər Birliyinin keçmiş sədri).

1993-cü ildə noyabrın 23-25-də “Azadlıq”  qəzetində M.Əliyevin M.Ə.Rəsulzadə ilə bağlı “Tarixi saxtalaşdıranlara cavab” yazıları çap edildi. O, bu yazılarında müəyyən adamların əleyhinə kəskin ifadələr işlətmişdi. Bu yazıdan sonra Mövsümü həbs etdilər. O, ilyarıma qədər həbsxanada qaldı. Həbsxanada şəraiti yaxşı deyildi, şikayətlənirdi ki, bit-birə məni yeyir burda. 
Həbsxanadan çıxdıqdan sonra vəziyyəti pisləşdi. O, infarkt keçirdi. Ağzı əyilməyə, başı əsməyə başladı, ayağını isə çəkərək gəzir, axsayırdı.

Bir müddət M.Əliyev yoxa çıxdı. Çoxlarından soruşdum, “gördüm” deyən olmadı. Qaldığı yeri isə, demək olar ki, heç kim bilmirdi. Deyilənə görə, İçərişəhərdə iş otağı kimi balaca mənzili, bir də Poluxin küçəsində yaşadığı evi vardı. Əslən Bakının Zirə kəndindən olduğunu, bir bacısının N.Nərimanov rayonu ərazisində yaşadığını öyrənsəm də, heç kimi tapa bilmədim.
Mövsümü axtarmağa başladım. Poluxin küçəsi boyunca soraqlayıb axtardım. Axır ki, Poluxin-44 ünvanında sorağını aldım. Həyətə daxil oldum. Bir qadın paltar sərirdi. Ondan burada Mövsüm adlı şəxsin yaşadığını soruşdum. O dedi ki, Mövsüm dünyasını dəyişib və gəlib onu “Morq”a apardılar. Qadın davam etdi: “Bilirsiniz, o, baxın orada − balaca bir evdə tənha yaşayırdı və bu həyətdən oraya taxta pilləkənlərlə qalxırdı. Son günlərdə onu görmürdük. Bir müddət sonra onun qaldığı otaqdan pis iy gəlməyə başladı. Biz dözə bilmədik. Çıxıb evə baxanda gördük ki, o, içəridə ölüb. Tez polis çağırdıq, təcili yardım çağırdıq, burda akt bağladılar və meyidi apardılar “Morq”a.
Qadından soruşdum ki, bəs onun evindəki sənədlər necə oldu? O, dedi ki, iki kisəyə yaxın sənədləri mənzil-istismar sahəsinin işçiləri apardılar.
Təcili olaraq bir dostumun maşını ilə Mərkəzi Xəstəxananın “Morq”una gəldim. Şöbə müdiri Fuad (səhv etmirəmsə adı belə idi) həkim dedi ki, o meyidə əl vurmaq və yaxınlaşmaq mümkün deyil. İmkan varsa 250-300 manat tapıb gətirin, biz onu aparıb bir yerdə dəfn edək.
Yenə təcili pul axtarışına başladıq. Müsavat Başqanı İ.Qəmbər həmin maliyyəni həll edib mənə verdi və həkimə çatdırdım. Həkim bildirdi ki, sabah gəlib dəfn yerini və nömrəsini götürərsiniz.
M.Əliyevi “Volçiy Vorota”dakı (Qurd Qapısı) qəbirstanlıqda torpağa basdırmışdılar. Dəfn nömrəsini alıb oraya getdik. Qəbrin üstündə nə başdaşı, nə də bir yazı vardı. Yalnız dəmir halqadan asılmış nömrə sallanırdı. Düşündüm ki, M.Əliyev bu ölümü ilə elə Cümhuriyyət qurucularının taleyini yaşayır.

Sonra Mərkəzi Univermağın yanındakı Mənzil İstismar Sahəsinə getdim. Orada Mövsümün şəxsi sənədini verdilər mənə, baxdım. 1939-cu il doğum təvəllüdü yazılmışdı. 1997-ci ildə rəhmətə getmişdi. Cəmi 58 il il yaşamışdı. Bir də onu öyrəndim ki, Mövsümün anası rus millətindəndir, atası isə azərbaycanlıdır. 
Sonrakı axtarışlarım nəticə vermədi. Onun bütün ömrünü həsr edib topladığı sənədləri tapmaq mümkün olmadı.





Şəlalə küləyin təsirindən tərs axdı - VİDEO
Dilənçinin üstündən çıxan pul hamını şoka saldı...
Mehriban Əliyevaya səslənən ana: "Ürəyimin yarısı qızımla birlikdə dəfn edilib"
Azərbaycanda xüsusi təyinatlıları belə hazırlayırlar - İLK DƏFƏ
“Bu yolun açılışı Azərbaycanın iqtisadiyyatına da öz müsbət təsirini göstərəcək”
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Araşdırma
Bertelsin Nizami Gəncəvi ilə bağlı hazırladığı nadir arayış - Arxiv sənədi...
Dünya
Rüşvət alan polisə ibrətamiz cəza - VİDEO
Cəmiyyət
“Rayonlarda işsizlik probleminin həlli Bakıdakı tıxac müşkülünün həllinə təsir göstərən amillərdəndir…”- Ekspert
Cəmiyyət
“Mənə deyirlər ki, falçı Bayramın arxasında xüsusi adamlar durub...”- Tanınmış astroloq...
Siyasət
“Rusiya Qafqazda yeni siyasətə başlayacaq” – PROQNOZ
Həftənin ən çox oxunanları
Şəxsi silahlı mühafizəsi olan baş həkim Məcid Əliyev həbs edildi... - FOTO+VİDEO
Ata İmam Hüseyn üçün oğlunun başını kəsdi - ŞOK VİDEO (+18)
Puldan “divar” yaradan məmur həm də 256 məşuqə saxlayırmış - HEYRƏTAMİZ+VİDEO
Bakıda satılan 5 otaqlı evin qiymətinə Braziliyada ada almaq olar - Fantastik qiymət (FOTOLAR)
Düşmən baş nazir Azərbaycanın uca dağlarından birinə belə qalxdı... - VİDEO
Bakıda dəhşətli qəza: Ölənlərdən 3-nün kimliyi bilindi - VİDEO (+18)
"Sabah Qarabağda savaş başlasa bizim Bakıda Nuru Paşalara ehtiyacımız olmayacaq, çünki..."
Paşinyanın arvadı Qarabağda ölən erməni əsgərlərinin analarını topladı - azərbaycanlı analara müraciət olundu
Türkiyə və İsrail barışır, səfirlər geri qayıdır - Bakının da bu barışıqda rolu var...
“5 ildən çoxdur ki, şəhid övladlarına ödənişsiz hazırlıq keçirəm...” - Tanınmış tarix müəllimi
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə