Xəbər lenti
17/01/2019 [17:28]:
Ramil Usubov müşavirə keçirdi
17/01/2019 [17:24]:
Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin rəisi vətəndaşları qəbul edib
17/01/2019 [17:21]:
BMM-də “Fransada İnsan Hüquqlarına dair İçtimai dinləmələr” adlı içtimai dinləmələr keçirildi
17/01/2019 [17:18]:
Rəsulzadənin barelyefini oğurlayan şəxs tutuldu
17/01/2019 [17:06]:
Əhalinin sülhə hazırlanması nə deməkdir? - Xarici İşlər Nazirliyindən Qarabağ AÇIQLAMASI
17/01/2019 [16:49]:
Hacı Nuranın gizli sirri - Özü ilə gəzdirir
17/01/2019 [16:33]:
Güclü külək Goranboyda transformatoru dayağından aşırdı, partlayış baş verdi...
17/01/2019 [16:33]:
Gürcüstanda 5 yaşlı azərbaycanlı uşaq "donuz qripi"nə yoluxub
17/01/2019 [16:25]:
Rusiyada bəbir təlimçiyə hücum etdi
17/01/2019 [16:19]:
“Əsgər qucağımdakı yaralını başından avtomatın qundağı ilə vurub öldürdü...” - Qanlı Yanvarın həkimi
17/01/2019 [16:17]:
Azercell ilə rominqdə onlayn ol
17/01/2019 [16:15]:
Ekologiya Nazirliyi: Bakıda küləyin sürəti 30 m/s, Sumqayıtda 40 m/s-ə çatır
17/01/2019 [16:13]:
Avropa İttifaqı Nümayəndəliyinin müvəqqəti işlər vəkili Gəncədədir
17/01/2019 [16:08]:
Tarixçi-deputat: “Nəsiminin məzarının Hələbdə qalmasının tərəfdarıyam”
17/01/2019 [16:07]:
Ramil Usubovdan daha yeddi təyinat - SİYAHI
17/01/2019 [16:05]:
Qar Türkiyəni əsir aldı: 48 kəndlə əlaqə kəsildi - FOTO
17/01/2019 [15:51]:
Güclü küləyin əsməsi nəticəsində bu saata qədər xəsarət alan olmayıb - Səhiyyə Nazirliyi
17/01/2019 [15:50]:
Seksoloq: "60 yaşa kimi bakirəliyin qorunması qürur məsələsi deyil"
17/01/2019 [15:50]:
"Bu, ümumi bəladır və onunla istər media, istərsə də hər bir vətəndaş fəal mübarizə aparmalıdır"
17/01/2019 [15:32]:
4700,3 mln. manat profisit yaranıb – Maliyyə Nazirliyi
17/01/2019 [15:30]:
Altı yaşlı qızı ilə dünyanı gəzmək üçün işindən ayrıldı - FOTOLAR
17/01/2019 [15:28]:
Mirəliyev pişiyi 9-cu mərtəbədən atıb - “Bu kişi manyak imiş...”
17/01/2019 [15:20]:
Qurban Qurbanovdan sərt qərar - Onu əvəzedici heyətə göndərdi
17/01/2019 [15:15]:
Gürcüstanda “donuz qripi”ndən sonra qızılca yayıldı - 17 gündə 312 nəfər
17/01/2019 [15:12]:
Bakıda güclü külək TIR-ı aşırdı - VİDEO
17/01/2019 [15:09]:
20 Yanvarın “açılmayan gülləsi” - Primakov Allahşükür Paşazadəyə hakimiyyəti ələ almağı niyə təklif etmişdi? - TARİX
17/01/2019 [15:04]:
ABŞ-da qətlə yetirilən azərbaycanlının cənazəsi ölkəyə GƏTİRİLİR
17/01/2019 [15:02]:
Zakir Həsənov İranın Baş Qərargah rəisi ilə nədən DANIŞDI?
17/01/2019 [14:55]:
İki erməni əsgəri minaya düşdü
17/01/2019 [14:53]:
“Dünyanın heç bir musiqisi muğamlarımız qədər dərinliyə və duyğusallığa malik deyil”
17/01/2019 [14:51]:
Məhəmməd Əli: “Peyğəmbərim Həzrəti Məhəmmədin(s) adını ayaq altına qoydurmaram”
17/01/2019 [14:49]:
Tramadolun dövriyyəsi ilə bağlı qanunvericiliyə edilən dəyişiklik qüvvəyə mindi
17/01/2019 [14:48]:
Qorxulu siklon artıq Azərbaycandadır
17/01/2019 [14:23]:
20 Yanvarın Şəhidlər Günü elan olunması təklif edildi
17/01/2019 [14:21]:
Lion Universitetində partlayış baş verib - VİDEO
17/01/2019 [14:21]:
“Azərbaycan ordusu birinci müdafiə xəttini yarsa....” – Erməni politoloqdan XƏBƏRDARLIQ
17/01/2019 [14:18]:
Polkovnik Qəddafinin haqqı Liviyalıların burnundan gəlir -Ölkə qaçılmaz su fəlakəti qaqrşısındadır
17/01/2019 [14:17]:
Nazirlik rayon təhsil şöbələrinin ləğv edilməsi barədə məlumatlara münasibət bildirdi
17/01/2019 [14:10]:
Sergey Lavrov: “Bizim türk həmkarlarımızda suallar yaranıb”
17/01/2019 [14:09]:
Bakı Nəqliyyat Agentliyi bəzi yollarda sürət həddini aşağı saldı
17/01/2019 [14:07]:
Avtomobil nəhəngləri elektromobillərə 300 milyard dollar ayırır –Yeni texnologiyanın tətbiqi sürətlə genişləndirilir
17/01/2019 [14:03]:
Rusiya ilə Qərb arasında “Balkan savaşı” –Karnegi Fondu ziddiyyətlərin perspektivlərini təhlil edib
17/01/2019 [13:58]:
Yanvarın 17-də Gürcüstanda matəm günü elan olunub
17/01/2019 [13:55]:
Sabahın havası – yollar buz bağlayacaq
17/01/2019 [13:37]:
Ramil Usubov daha bir rəisin yerini dəyişdi
17/01/2019 [13:30]:
Prezident Administrasiyasının rəsmisi dini radikalizmə qarşı mübarizəyə səslədi
17/01/2019 [13:28]:
Beyons Bakıya gəlir?
17/01/2019 [13:14]:
Sabunçuda əməliyyat: Silahlı şəxs tutuldu - FOTOLAR
17/01/2019 [13:14]:
“Belə “kişi”nin boyunu yerə soxum”
17/01/2019 [13:10]:
Düşmən sərhədyanı ərazidə  raket-sursat anbarları inşa etdi-VİDEO
17/01/2019 [13:04]:
Trapmın keçmiş arvadı şəkilləri ilə meydan oxudu - FOTOLAR
17/01/2019 [12:59]:
Vilayət Quliyev Macarıstanda təhsil alan azərbaycanlıların sayını AÇIQLADI
17/01/2019 [12:56]:
Bakıda sulu qar yağır -Dənizdə dalğanın hündürlüyü 5.3 metrə çatdı
17/01/2019 [12:56]:
Küləklə Azərbaycana “donuz qripi” gəlib? - RƏSMİ
17/01/2019 [12:54]:
SOCAR 2500 neftçini təxliyə etdi - Ən son məlumat
17/01/2019 [12:52]:
Milli Məclis muğam sənəti ilə bağlı sənədi müzakirəyə çıxaracaq
17/01/2019 [12:49]:
Bakı Nəqliyyat Agentliyində TƏYİNAT
17/01/2019 [12:34]:
Ələtdə yükqaldırma əməliyyatları dayandırıldı - RƏSMİ
17/01/2019 [12:31]:
Aleksandr Lapşin əlini erməni ətəyindən üzmək istəmir
17/01/2019 [12:29]:
Əl çantasında bəyən olunmayan valyuta aşkarlandı
17/01/2019 [12:27]:
Siqaretləri avtomobildə gizlədərək keçirmək istədi
17/01/2019 [12:25]:
Narkotik vasitə və psixotrop maddə aşkarlandı
17/01/2019 [12:20]:
“Kitabların oxunması məcburiləşdirilməlidir” - Əflatun Amaşov
17/01/2019 [12:19]:
"Kənd kitabxanaları bağlanıb, nə var ki, işçiyə 120 manat maaş verilirdi" - Aqil Abbasdan etiraz
17/01/2019 [12:18]:
“Bu hadisə qərənfil obrazını tamamilə dəyişdirdi”
17/01/2019 [12:16]:
Alagöz dağında tank döyüşü başlandı-FOTOLAR
17/01/2019 [12:13]:
Ləğv edilən dövlət qurumlarına müsahibələr dayandırıldı - RƏSMİ
17/01/2019 [12:12]:
“Çap məhsulları ƏDV-dən azad edilsin”
17/01/2019 [12:06]:
Bakıda gözlənilən tornado Elman Rüstəmovla Əhməd Əhmədzadəni Londondan vurdu - FOTOLAR
17/01/2019 [12:01]:
“Ümumiyyətlə, köhnə kitabxanaların yenidən qurulması təqdir olunacaq bir addımdır...”
17/01/2019 [11:57]:
Aclıq və ölümlə döyüşən şagirdlər, bombalanan məktəblər, əlacsız müəllimlər –TƏSİRLİ VİDEO
17/01/2019 [11:55]:
Təbii fəlakətlərdən hər il Azərbaycana 250-300 milyon dollar zərər dəyir
17/01/2019 [11:54]:
Teatr, kino və efir məkanında tütün qadağası ilə bağlı dəqiq parametrlər müəyyənləşdirilə bilər
17/01/2019 [11:53]:
Müəllimlər məktəbli kitabçasını necə yazmalıdırlar? – Edilən xətalar, vacib qaydalar
17/01/2019 [11:50]:
“Bəziləri bunu kitabxanların ləğvi kimi izah etməyə çalışır” - Komitə sədri
17/01/2019 [11:48]:
Aqil Abbas kitabxana problemi HAQDA: “Ad çəkəndə küsürlər”
17/01/2019 [11:46]:
Vəkillər Kollegiyasının dəstəyi ilə beynəlxalq məhkəmə müsabiqəsinin Azərbaycan seçimləri keçirilir
17/01/2019 [11:42]:
Şamaxı və ətraf rayonların əhalisinin diqqətinə: Pulsuz hüquqi yardım
17/01/2019 [11:38]:
“Misir Mərdanov sona qədər ekspert institutunu nüfuzdan salmağa çalışdı” - İTTİHAM
17/01/2019 [11:33]:
Aİİ-də “Sən uğura layiqsən, uğur sənsən” mövzusunda seminar keçirildi
Bütün arxiv bir sırada
17/01/2018 [16:06] - Cəmiyyət - ( 1022 dəfə baxılıb)

"Yeni orfoqrafiya qaydaları yaratmağa ehtiyac yoxdur"



Milli Məclisin üzvü, "Yeni Azərbaycan" qəzetinin baş redaktoru Hikmət Babaoğlu son günlər gündəmdə olan məsələylə - orfoqrafiya qatdalarının dəyişdirilməsi ilə bağlı AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun direktoru Möhsün Nağısoya açıq məktub ünvanlayb. 

Musavat.com əməkdar jurnalistin sosial şəbəkədəki səhifəsində yaydığı məktubu olduğu kimi oxucuların diqqətini çatdırır:

Hörmətli Möhsün müəllim!

Bu günlərdə ictimaiyyətə təqdim olunan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi mətbuatda və sosial şəbəkələrdə geniş müzakirələrə səbəb oldu. Bir sıra məsələlər tədqir eilməklə bir sıra məsələlər də ciddi tənqidə məruz qaldı. Düşünürəm ki, hər iki mövqedə olanlar özlərinə görə haqlı idilər. Ancaq bəzi önəmli nüanslar var ki, onları doğurdan da qəbul etmək olmaz. Dil elə bir vasitədir ki, ondan təkcə alimlər deyil, bütün xalq istifadə edir. Elə dilin qaydalarını da, orfoqrafiyasını da xalq yaradır. Alimlərsə sadəcə bu qaydalara elmi qəlib düzəltməyə çalışırlar. Ancaq bu heç də həmişə uğurlu olmur. Nəzərə almaq lazımdır ki, dili yaradan xalq olduğu kimi elə onu mühafizə edən, qoruyan, inkişaf etdirən də xalqdır. Əlbəttə, dilin inkişafında ədəbiyyatın, publisistikanın, yazılı və şifahi nitq daşıyıcılarının rolunu danmaq mümükün deyil. Ancaq bütün bunlarla yanaşı, yenə də dilin zənginləşməsi, cilalanması, xarici təsirlərdən qorunması, yaxud başqa dillərlə mübadilə yaratması xalqla bağlıdır. Yəni istənilən halda dil məsələsində imperativ mövqe məhz xalqa məxsusdur . Əsrlər boyu Azərbaycan xalqı çox zəngin bir dil formalaşdırmağı bacarıb və bizə elə gözəl bir dil miras qoyub ki, bir azca bu dili, onun xüsusiyyətlərini dərindən mənimsəyə bilsək tam şəkildə bu dilin imkanları ilə həm özümüzü, hisslərimizi, düşüncələrimizi ifadə edə bilərik, həm də ən zəngin hesab edilən dillərdə yazılan həm nəsr, həm də nəzm nümunələrini dilimizə asanlıqla tərcümə edə bilərik. Yəni dilimiz bu qədər geniş imkanlara və potensiala sahibdir.

Ancaq elə məsələlər var ki, onu dilimizdən sadəcə məişət səviyyəsində istifadə edən və gündəlik leksikonunda cəmisi bir neçə yüz söz işlədən insanlar deyil, dildən daha zəngin mənbə kimi istifadə edən peşə sahibləri bilir. Belə peşələrdən biri də jurnalist peşəsidir. Düşünürəm ki, dilimizin inkişafında yazıçı və şairlərimizdən sonra ən çox rolu olan zümrələrdən biri, bəlkə də birincisi jurnalistlərdir. Xüsusilə hazırkı informasiya cəmiyyətində qlobal dil mübadiləsi prosesində dilimizi qorumaq və onun imkanlarını hətta bəzən zorlayaraq müasir inkişaf etmiş dillərin siyasi, analitik, diplomatik, elmi, bədii, texnoloji və s. üslublarının Azərbacan dilində qarşılığını tapmaqla ona pasport qazandıran peşə sahiblərindən biri yenə də jurnalistlərdir. Ona görə də mən bir alim, bir millət vəkili kimi deyil, bir jurnalist kimi sizə müraciət edərək doğru hesab etdiyim bəzi fikirlərimi sizinlə və rəhbərlik etdiyiniz Dilçilik İnstitutunun çox dəyərli alimlərilə bölüşmək istəyirəm. Düşünürəm ki, bu, dilimizin yeni orfoqrafiya qaydaları yaradılarkən ümumi işimizin xeyrinə ola bilər.

Beləliklə, təcrübə göstərir ki, orfoqrafiya qaydalarını tez-tez dəyişdikcə yazılı və şifahi özünüifadədə səhvlər çoxalır. Biz orfoqrafik qaydalarla əsasən orta məktəb illərində tanış olduğumuza görə, o dövürdəki qaydaları mənimsəyib yadda saxlayırıq. Sonrakı mərhələdə yeni qaydaları ya izləyə bilmirik, ya da yadda saxlaya bilmirik. Beləliklə, dildən istifadə zamanı səhf etmək ehtimalımız artır. Ona görə də zəruri ehtiyac olmadığı halda yeni orfoqrafiya qaydaları yaratmağa ehtiyac yoxdur. Əks təqdirdə, dil istifadəçilərinin səhvi o qədər çox olacaq ki, bu da orfoqrafiya xaosuna çevriləcək. Heç kim nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu bilməyəcək. Çap mediasında və kitab nəşrində çoxsaylı korrektorlar ordusuna ehtiyac yaranacaq. Eyni söz fərqli kitablarda fərqli yazılacaq. Bu isə yol verilməzdir. Başqa bir məsələ ondan ibarətdir ki, dil haqqında hamı akademik düşünə bilmir. Uzun illərin yazı və ifadə vərdişi və bu vaxta qədərki orfoqrafiya forması həm idraki yaddaşda, həm də qələm və əzələ yaddaşımızda sözün yazılış formasını qəlibləşdirib. Məsələn, biz alqı-satqı sözünü yeni təklif olunan alğı-satqı formasında uzun müddət yaza və ifadə edə bilməyəcəyik. Yeni formanın elmi əsasları nə qədər obyektiv olsa belə ən yaxşı halda bir müddət sonra alğı-satqı yox, alğı-satğı deyəcəyik. Çünki birinci al sözün əlavə edilmiş ğı forması imperativdir və diqtə edir ki, ondan sonrakı sat felindəki qı əlavəsi də ğı kimi tələffüz edilsin. Yəni hər iki şəkilçi ya boğazda ğ kimi səslənməlidir, ya da ağızda q kimi . Ona görə də elə alqı-satqı forması əvvəlki qaydada saxlanıla bilər. Bu misal digər başqa hallar üçün də nümunə ola bilər. Yox əgər biz həqiqətən ciddi şəkildə dil islahatları aparmaq niyyətindəyiksə, gəlin onda daha ciddi səhfləri düzəltməyə çalışaq. Məsələn, “müəllim” sözünün orfoqrafik formasını “muallim” kimi düzəldək. Çünki mü-əllim ərəb dilində ələm, kədər, əzab mənasını verir, onda müəllimi isə əzabverən kimi tərcümə edə bilərik. Mu-allim isə elm, öyrənmək kökündən yaranıb, mu önşəkilçisi qəbul edərək elm öyrədən mənasında işlədilir. İndi görək alğı-satqı məsələsi daha vacibdir, yoxsa müəllim, muallim məsələsi.

Bundan başqa, orfoqrafik formanın dəyişilməsinin çox zəruri olduğu bəzi sözləri diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm.

Məsələn, torpaq, yarpaq, kirpik, körpü və s. Torpaq sözünün kökü “tor” deyil, “top”dur. Topa-toprak mənşəyilə bağlıdır. Ona görə də tor-paq yox, top - raq kimi yazılmalıdır. Yarpaq sözünün kökü “yar” deyil, “yap”-dır. Yəni, yastı, yap-yastı. Göründüyü kimi, ilkin variantda yastı sözünün önündə ədat kimi işlənilir.Sonra isə müstəqil sözə yaxud müstəqil leksik vahidə çevrilir . Doğrudan da yarpaq yastıdır. Ona görə də yar- paq kimi yox, yap_- raq kimi yazılmalıdır. Körpü sözünün kökü “kör” deyil, “köp” dür. Köp şişmiş qabarmış mənasındadır. Körpü də daşların xüsusi ağırlıqpaylayan qabartma üsulu ilə tikildiyi üçün köprü kimi yazılmalıdır. Kirpik sözünün də kökü “kir” deyil, “kip”dir. Yəni, gözün qıyısına düzülmüş sıx, kip qoruyucu mənasındadır. Ona görə də kip - rik kimi yazılmalıdır və s.

Əgər doğurdan orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa, gəlin dilimizdə onlarca, yüzlərcə səhf yazılan bu qəbildən olan sözləri düzəldək. Düzəldək ki, həm dilimiz saflansın, həm də semantik məna ilə etimoloji məna düz olsun, məntiqli olsun.

Ancaq bunun üçün əvvəlcə bu tip sözləri yığıb siyahısını dərc etməli, sonra onu geniş müzakirə predmetinə çevirməli, ən nəhayət ümumi fikrə gələrək qəbul etməliyik. Belə olarsa, bu barədə ictimaiyyətin də geniş məlumatı olar və elə müzakirə prosesində də yeni variant yaxşıca mənimsənilər. Heç birimizin, o cümlədən Dilçilik İnstitutunun belə bir öhdəçiliyi yoxdur ki, təcili şəkildə alğı-satqı kimi orfoqrafiya qaydası müəyyənləşdirsin.

Hörmətli Möhsün müəllim, başda siz olmaqla, dilimizin elmi əsaslarda öyrənilməsində, onun inkişafında çox böyük rolu olan institutunuza, onun hər bir dəyərli əməkdaşına elm-ictimai fəaliyyətində uğurlar arzulayır, yeni orfoqrafiya qaydaları kimi çətin, amma gərəkli işin öhdəsindən layiqincə gəlmələrini diləyirəm.

Hörmətlə, Hikmət Babaoğlu 
Əməkdar jurnalist

Altı yaşlı qızı ilə dünyanı gəzmək üçün işindən ayrıldı - FOTOLAR
Polkovnik Qəddafinin haqqı Liviyalıların burnundan gəlir -Ölkə qaçılmaz su fəlakəti qaqrşısındadır
"Kənd kitabxanaları bağlanıb, nə var ki, işçiyə 120 manat maaş verilirdi" - Aqil Abbasdan etiraz
“Misir Mərdanov sona qədər ekspert institutunu nüfuzdan salmağa çalışdı” - İTTİHAM
"Qılıncla qadını qoruyan biz kişilər, o qədər acizik ki, indi onları videoyla şantaj edirik?!"
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Trapmın keçmiş arvadı şəkilləri ilə meydan oxudu - FOTOLAR
Köşə
Mərdimazar...
Cəmiyyət
Güneyli soydaşlarımız sovet rejiminə qarşı mücadilədə... - Nəsiman Yaqublu yazır...
Cəmiyyət
Qış mövsümünün yeni bəlası - Mədə qripi...
Gündəm
“Erməni probleminin araşdırılması üçün ayrıca institutlar yaradılmalıdır”
Həftənin ən çox oxunanları
ABŞ prezidentinin Stalinə verdiyi məxfi məktubda Azərbaycan haqda nə yazılmışdı?..
Qarşı cinsə marağı azalan, intim hissləri qaydasında olmayan cütlüklər onu çeynəsələr...
Putin Paşinyanı qucaqlayır, Lukaşenko İrəvan yolçuluğunda... - Bəs biz nəyi gözləyirik?
Bu ölkədən idxal olunan 7 ərzağı başınıza silah dirəsələr də YEMƏK OLMAZ!!!
"Bu ölkənin şeyxi hara baxır, Anar, Çingiz Abdullayev, Ramiz Rövşən və digərləri hara baxır?"
Azərbaycanda boşanma iddiası qaldıranların çoxu kişilərdir - Səbəb UTANCVERİCİDİR
Bakıda gözlənilən tornado Elman Rüstəmovla Əhməd Əhmədzadəni Londondan vurdu - FOTOLAR
Ucarda dəhşət: 16 yaşlı qız qaçırılıdı, zorlandı, sonra ailəsinə qaytarıldı - VİDEO
“102-ci baza ləğv edilsə, Qarabağda  genişmiqyaslı müharibə başlayacaq...”
Şəhər meri 30 il kirayədə yaşayan süpürgəçiyə ev verdi-İbrətamiz- FOTOLAR  
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə