Xəbər lenti
24/02/2018 [15:42]:
Əhməd Zakayev: "Putin Ukraynanı buna görə cəzalandırdı"
24/02/2018 [15:41]:
Brent markalı neft 67 dollara satılır
24/02/2018 [15:36]:
"Leyli və Məcnun"a aid film çəkilsə, məmuniyyətlə, baş rolu ifa edərəm"- Mənsum İbrahimov
24/02/2018 [15:33]:
XİN və Baş Prokurorluq Xocalı soyqırımı ilə bağlı birgə bəyanat yaydı
24/02/2018 [15:27]:
Bakıda I sinfə gedəcək şagirdlərin çoxu sənədlərini təqdim edib
24/02/2018 [14:50]:
“Taliban” azı 25 hərbçini qətlə yetirdi
24/02/2018 [14:45]:
Yanğında meyitləri tapılmış ər-arvadın qətlə yetirildiyi məlum oldu
24/02/2018 [14:26]:
Emomali Rahmon Azərbaycana gələcək
24/02/2018 [14:23]:
“Köçəryanı, Ohanyanı məsuliyyətə cəlb etmək üçün kifayət qədər əsas var” - Erməni deputat
24/02/2018 [14:23]:
Ramil Usubov Şirvanda vətəndaşları qəbul etdi
24/02/2018 [14:19]:
Trampın yaxın adamı Rusiya barədə ittihamları qəbul etdi
24/02/2018 [14:17]:
“Dedim dərəbəyilikdir, döydülər” – 25 nəfər hamilə qadını xəstəxanalıq etdi – VİDEO
24/02/2018 [14:16]:
Şimali Koreyanın “Gözəllər ordusu” - Nəğmələr və təbəssümlər arxasında rejim təbliğatı...
24/02/2018 [14:07]:
Leyla Əliyeva oğlu ilə salat hazırladı - VİDEO
24/02/2018 [14:04]:
Nardaran sakini silahını təhvil verdi
24/02/2018 [14:03]:
Tələbələrə ŞAD XƏBƏR – Güzəştli kreditlər veriləcək
24/02/2018 [13:57]:
Xocalıda şəhid olan milli qəhrəmanın həyat yoldaşı: “Son gülləsi bitənə kimi döyüşüb, sonra əsir düşüb” (FOTO, VİDEO)
24/02/2018 [13:51]:
Azərbaycanlılar xaricdə mülk alır - Ölkələrin adı
24/02/2018 [13:32]:
Ümumilikdə 560 minə yaxın şəxsin müavinətləri artırılacaq
24/02/2018 [13:06]:
Jirinovski: "Vurulan hər təyyarəyə görə bir baza məhv edəcəm"
24/02/2018 [13:06]:
Əfv üçün müraciət edənlər ən çox bu cinayətləri törədib - SİYAHI
24/02/2018 [12:59]:
Qənirə Paşayeva Şanlıurfada Xocalı soyqırımı ilə bağlı konfrans verdi
24/02/2018 [12:55]:
“33 yaşımda ərə getdim, gecikmişəm” -Gülyanaq Məmmədova
24/02/2018 [12:46]:
"Biz belə cağırışlarla addımlar atsaydıq və neftimizi dollara yox, manata satsaydıq..."
24/02/2018 [12:45]:
Restoranın bacasından xilas edilən şəxs oğurluğa giribmiş
24/02/2018 [12:44]:
"Elə "zapravkalar" var ki, ordan alınan 10 manatlıq benzin 90 kilometr getməmiş qurtarır"
24/02/2018 [12:38]:
Mirzəyevlər ailəsində daha bir dəhşətli faciə
24/02/2018 [12:22]:
İstirahət günün hava PROQNOZU - Bakıda 10 dərəcə isti olacaq
24/02/2018 [12:18]:
Milli Məclisin deputatları Ərdoğanla görüşəcək
24/02/2018 [12:10]:
Türkiyə Afrində daha iki kəndi terrorçulardan təmizlədi
24/02/2018 [12:05]:
Kadırov Stalini lənətlədi
24/02/2018 [12:02]:
Ayaz Mütəllibov: “Amerikanların cibinə pul salsan, yəqin, hamısı Xocalını da tanıyar…”
24/02/2018 [12:01]:
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları Əfqan Hüseynov və İnqilab İsmayılovun doğum günüdür
24/02/2018 [11:40]:
Bakıda qanunsuz ağac kəsən şəxs saxlanıldı
24/02/2018 [11:32]:
Tovuzda dəhşətli yanğın: Ər-arvad həlak oldu
24/02/2018 [11:29]:
“Bizdə benzin niyə bahadır?” - Millət vəkili
24/02/2018 [11:20]:
Xocalı soyqırımının 26-cı ildönümü İğdırda da qeyd olundu - FOTOLAR
24/02/2018 [11:17]:
Böyük Britaniyadan İŞİD xəbərdarlığı
24/02/2018 [11:09]:
Məzahir Pənahova ağır itki üz verdi
24/02/2018 [11:08]:
İsrailli qadın Bakı aeroportunda saxlanıldı - Konsul hava limanına gəldi
24/02/2018 [11:06]:
Terrorçular 111 məktəblini oğurladılar
24/02/2018 [11:04]:
Qoyun oğruları həbs olundu
24/02/2018 [11:03]:
Elman Fəttahın qardaşı qəzada həlak oldu
24/02/2018 [11:01]:
Damla işçisini polisə verdi - "Bu oğurluq cavabsız qalmayacaq"
24/02/2018 [10:57]:
İsa Qəmbər yeni yaşını xəstəxanada qarşılayacaq - FOTOLAR
24/02/2018 [10:54]:
Deputat ATƏT PA-dan səsləndi: "Separatçıların “seçki şoularını” tanımırıq"
24/02/2018 [10:51]:
Norveç Olimpiadada tarixi rekorda imza atdı
24/02/2018 [10:50]:
Qadınların ərlərini aldatmalarının ən başlıca 10 səbəbi -İntiqam, qaçmaq, məhrum olma...
24/02/2018 [10:37]:
Lənkəranski Azərbaycan əsgərlərinə neçə min dollar yardım edib? -İstintaq materialları
24/02/2018 [10:27]:
MM-in komitə sədri prezidentin sərəncamını şərh etdi
24/02/2018 [10:13]:
Təqaüdlərin artırılması jurnalistlərə də şamil ediləcək
24/02/2018 [10:01]:
DİM-dən dövlət qulluğuna qəbul olmaq istəyənlərə XƏBƏRDARLIQ
24/02/2018 [10:00]:
Sabahdan seçicilərə səsvermə vəsiqəsinin verilməsinə başlanılacaq
24/02/2018 [09:57]:
Fabrik dəyəri 103 illik orta aylıq əmək haqqına bərabər olan avtomobil kimə məxsusdur?
24/02/2018 [09:52]:
Prezidentin kürəkəni vətəndaşları faiz borcuna görə zindana basdırır...
24/02/2018 [09:44]:
Cəbhədən son xəbər...
24/02/2018 [09:43]:
Ötən gün cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 32 nəfər saxlanıldı
24/02/2018 [09:39]:
“Qarın yağmamasına səbəb ekoloji silahlardan istifadədir” -Ekoloqdan ilginc iddia
24/02/2018 [09:34]:
“Azərbaycanı Moskvada müdafiə nazirinin deyil, nazirin müavininin təmsil eləməsi siyasi məna daşımır”
24/02/2018 [09:27]:
Bakıda keçmiş məhkumlar boğazlarını kəsərək intihara cəhd göstərdilər
24/02/2018 [09:25]:
Qarabağda yeni müharibə anonsu - “Putin Bakıdan möhlət istəyib...”
24/02/2018 [09:22]:
Ziya Bünyadovun qətlinin üstü baş prokurorun kabinetində açılıb - sensasion təfərrüat
24/02/2018 [09:17]:
“Radioda eşitdim ki, mənə Milli Qəhrəman adı verilib” 14 erməni tankını vuran Vahid Quliyev
24/02/2018 [09:16]:
Yeni Samsung smartfonlarının qiymətləri açıqlandı
24/02/2018 [09:11]:
“Sürünən müharibə”: Ermənistanın canlı və maddi itkiləri artır
24/02/2018 [09:07]:
Qırmızı ordunun Azərbaycandan aldıqları -İşğalçı ordunun 100 illiyi barədə iki rəy
24/02/2018 [08:57]:
Lavaş ermənilərin boğazında belə qaldı - Qalmaqal
24/02/2018 [08:53]:
Bolqarıstanın energetika naziri istefa verdi
24/02/2018 [08:48]:
USM müayinəsi autizm yaradır
24/02/2018 [08:47]:
Televizor alüdəçiliyi ölümə səbəb ola bilər
24/02/2018 [08:43]:
Meksikada universitet yaxınlığında silahlı insident - Ölənlər var
24/02/2018 [08:42]:
ABŞ səfirliyinin Qüdsə köçürüləcəyi tarix açıqlanıb - Rəsmi
24/02/2018 [08:40]:
Təhlükəsizlik xidməti Ağ Evə girişi bağladı
24/02/2018 [01:39]:
Şimali Koreyada "JEANS" geyinmək ölkəyə xəyanət kimi qiymətləndirilir..."
24/02/2018 [01:25]:
Səudiyyə Ərəbistanı qadınlarına öz arzusu ilə boşanmağa icazə verildi - Ədliyyə Nazirliyi
24/02/2018 [01:23]:
Azərbaycanlı Türkiyə - Bolqarıstan sərhədində saxlanıldı - Kriptovalyuta əməliyyatı
24/02/2018 [01:18]:
"Zina ilə bağlı cəza tətbiq olunarsa, o zaman cəmiyyətimizin elə eybəcərlikləri üzə çıxar ki..."
24/02/2018 [01:15]:
Nəsimidə köməksiz qalan 1 nəfər xilas edildi
24/02/2018 [00:56]:
"Məktəblərdə müəllim çoxdur, pedaqoq azdır, ona görə də..."
24/02/2018 [00:48]:
Ankara və Bakı dollardan imtina edə bilər - Türkiyəli nazirdən ŞOK AÇIQLAMA...
Bütün arxiv bir sırada
18/01/2018 [15:24] - Müsahibə - ( 916 dəfə baxılıb)

Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri yeni orfoqrafiya təkliflərini YIXIB-SÜRÜDÜ



Son günlər orfoqrafiya qaydalarına təklif edilən dəyişikliklər cəmiyyətin əsas müzakirə mövzusudur. Orfoqrafiya Komissiyası və AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən hazırlanan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” bir aylıq müzakirə üçün ictimaiyyətə təqdim edilib. Müzakirə əsnasında ortaya çıxacaq məqbul təkliflərə yaşıl işıq da yandırlıb.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Nəzəri dilçilik şöbəsinin müdiri İdris Abbasov yeni qaydalar ətrafında yaranan mübahisələrlə bağlı bəzi məsələlərə aydınlıq gətirib.

“Orfoqrafiya lüğətinin tez-tez dəyişdirilməsi dilə vurulan zərbədir”

- İdris müəllim, orfoqrafiya qaydalarına təklif olunan dəyişikliklər son günlər ən çox müzakirə edilən mövzudur. Necə düşünürsünüz, bu gün orfoqrafiya qaydalarının dəyişməsinə ehtiyac varmı?

- Orfoqrafiya lüğətinin tez-tez dəyişdirilməsi dilə vurulan zərbədir. Bir neçə ildən bir lüğətdə bir sıra sözlərin yazılışını dəyişmək doğru deyil. Təəssüf ki, bəzən eyni söz hər nəşrdə fərqli formada təqdim edilir ki, bu da kobud yanlışlıqdır. Məsələn, əsginas sözü atıq 3 variantda təqdim edilir: 2004-cü ildə əsginaz, 2013-cü ildə əsginas, 2018-ci ildə isə əskinas kimi. Bu yanaşma qeyri-ciddilikdən xəbər verir. Orfoqrafiya lüğətini dilin, yazı qaydalarının müqəddəs kitabı sayıram. Elmi-texnikanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq dilə yeni daxil olan sözləri dilin qayda-qanunlarına uyğunlaşdırmaq norma sayıla bilər. Amma uzun onilliklər ərzində dildə kök salmış, pasportlaşmış sözləri vahid prinsipə əməl etmədən və qayda gözləmədən dəyişdirmək yolverilməzdir. Çünki bunun böyük fəsadları ola bilər. İlk olaraq mənəvi və psixoloji zərbələri olacaq. Bu dəyişikliklər istifadəçilərə çətinlik yaradır. Tez-tez dəyişmələr nəticəsində sözlər daha tez arxaikləşir ki, bu qəbuledilməzdir. Mən də bu təkliflərin hazırlandığı institutun əməkdaşıyam. Lakin bu, yanlış gördüyüm məqamlara münasibət bildirməyimə mane olmamalıdır. Biz dövlət büdcəsindən maliyyələşən qurumuq. Dövlətə xidmət etmək hər birimizin borcudur.

- Bayaq siz “əsginas” sözünü missal gətirdiniz. Eyni zamanda “İskəndər”, “əskər”, “işkəncə” sözlərinin də yazılışının bu cür qəbul edilməsi təklif olunur. Bu qayda sözün götürüldüyü dilə uyğunlaşdırılması kimi izah edilir. Bu məsələyə münasibətiniz necədir?

- Bu sözlərin müzakirəsində mən də iştirak etmişəm. Əsgər sözünün mənbə dildə necə yazıldığı soruşulanda, bunun ərəb dilindən alınma söz olduğunu və “askər” kimi yazıldığını bildirmişəm. Əslində tələffüz mənbə dildə bir az fərqlidir, sadəcə ilk səsini ifadə edən hərf bizim dilimizdə olmadığından “a” kimi səsləndirilir. Amma mənbə dil əsas götürülürsə, söz “asker” kimi yazılmalıdır. Üstəlik, bu məqamda mənbə dilin əsas götürülməsini də qəbul etmirəm. Çünki bu söz illərdir dilimizdə “əsgər” kimi qəbul edilib, dildə heç bir pis məna da vermir. Bu sözü dəyişmək əlavə problem yaratmaqdır. Bu qəbildən olan digər sözlərin dəyişməsinə də münasibətim eynidir, qəbul etmirəm.

- Əsgər, işgəncə, əsginas sözlərində hansı variant daha doğrudur?

- Əsgər olduğu kimi qalmalıdır. Çünki mənbə dilə əsaslansaq, dediyim kimi, asker kimi yazmalıyıq. Türkiyə türkcəsində də “asker” kimi yazılır, bizim dildə də yazılışı ona uyğunlaşdırmaq istəyirlər. Qeyd edim ki, Ukrayna, Belarus, Rus dillləri eyni dil qrupuna aiddir, bu dillər arasında bir hərfin yazılışı belə bir sözü digərindən fərqləndirir. Amma bu, o demək deyil ki, bu dilləri bir-birinə uyğunlaşdırmalıdırlar. Hər dilin öz yazı qaydası olmalıdır. Eləcə də, bizdə sözlərin Türk dilinə uyğunlaşdırılmasına ehtiyac yoxdur. “Arşın mal alan” əsərində də əsgər kimi işlədilir. Yəni dilimizdə sözün bu cür yazılışının əsrdən çox yaşı var. İndi bunu dəyişməyə nə ehtiyac var? Bu dəyişiklikliyin nə dilə, nə üslubiyyətə heç bir əhəmiyyəti var, əksinə istifadəçiləri çaşdırır və əlavə problemlər yaradır.

“Üç-beş nəfərin bir yerə toplaşması ilə məsələ həll edilmir”

- Qaydalarla bağlı Dilçilik İnstitutundan verilən izahlarda maraqlı bir məqam diqqət çəkir. Bu vaxta qədər Dilçilik İnstitutu alınma sözlərin dilimizdə tələffüz qaydalarına uyğunlaşdıraraq yazılmasının tərəfdarı olub. Buna görə “feysbuk”, “əpl” yazılması daha doğru hesab edilib. İndi isə əsgər, əsginas kimi sözləri dəyişilməsinin mənbə dilə uyğunlaşdırılması ilə izah edirlər. Elə yeni qaydaların da bəzilərinin fonetik prinsiplərə əsaslanaraq dəyişdirildiyi bildirilir. Biz hansı yanaşmanı doğru hesab edək?

- Bu məsələlərin çaşqınlıq yaratdığının fərqindəyəm. Məncə, bu məsələdə bir az intizamsızlıq olub. Orfoqrafiya qaydalarına münasibətdə tələskənliyə yol verilib, düşündüyüm qədər ciddi şəkildə yanaşılmayıb. Bir işə ciddi yanaşılması üçün konkret mütəxəssislər ayrılmalı və onlara ciddi şəkildə iş tapşırılmalıdır. Bu qaydaları özümüzdən, havadan deməməliyik, tədqiqat işi aparmalıyıq. Nəticədə, ümumi məxrəcə gəlməliyik. Bu qaydalara nəzər salanda primitiv yanaşma olduğu hiss edilir. Biri təklif edir ki, söz “əskər” kimi yazılsın, amma mahiyyətə varılmır. Bir sözü dəyişməklə yüzlərlə sözün yazılış qaydasının dəyişməli olduğuna, prinsiplərin pozulduğuna diqqət edilmir. Orfoqrafiya şəxsi zövq məsələsi olmamalıdır. Bu dəyişikliklər üçün ciddi mütəxəssislər iş aparmalıdır. Qaydaların hazırlanmasında latın dili, ərəb dili bilən mütəxəssisləri cəlb edilməyib. Əgər yazı qaydaları dəyişirsə, bu dilləri bilənlərin prosesdə iştirakı mütləqdir. Üç-beş nəfərin bir yerə toplaşmağı ilə məsələ həll edilmir. Ona görə də qaydalar ictimaiyyətin müzakirəsinə verilib, yəqin ki, ziyalılar da fikirlərini bildirəcəklər.
“Onlara töhmət verilməlidir”

- Bir çox sözün yazılışınin dəyişdirilərək 2004-cü il lüğətindəki kimi verilməsi tövsiyə edilib. Məsələn, 2013-cü ildə metafor, profilaktori, sanatori şəklində verilmiş sözlərin metafora, profilak­to­riya, sana­to­ri­ya kimi yazılması təklif olunur. Bu sözlər də tez-tez dəyişikliklərə məruz qalır. Dəqiq xatırlayıram ki, metafor 2013-cü ildə qədər metafora kimi yazılırdı...

- Bəli, 2004-cü ildə ildəki lüğətdə metafora kimi yazılıb. Söz yunan dilindən alınıb və həmin dildi metaforadır. Demirəm ki, sözlər mənbə dildə olduğu kimi yazılmalıdır. Söz dilimizə rus dilindən metafora şəklində keçib və bu da normal idi. İllərdir metafora kimi işlətmişik və qəbul edilib. 2013-cü ildə sözün metafor edilməsinə ehtiyac yox idi. İndi yenidən 2004-cü ilə variantına qayıdırıq. Bu, istənilən oxucuda, dil daşıyıcılarında Dilçilik İnstitutu, lüğəti tərtib edənlərlə bağlı qeyri-ciddi obraz yaradır. Sanki bu şəxslər söz oyunu ilə məşğuldur. Yaxud düşünə bilərlər ki, bu işdə məsuliyyət yoxdur, onlara heç kim xəbərdarlıq etmir. Çünki məsuliyyətsizlik edənlərə qarşı bir töhmət verilməlidir ki, onlar yoldan geri çəksinlər. Əks halda, özbaşınalıq, tənbəllik əmələ gəlir. Nəticədə, metafora sözü hər lüğətdə bir cür yazılır.

- Bu sözlərdə hansı variantı daha doğru hesab edə bilərik?

- Həmin sözlər metafora, profilak­to­riya, sana­to­ri­ya kimi yazılmalıdır. Qeyd etdiyimiz sözlər dilimizə bu formada keçib və qəbul edilib.

“Dövlət büdcəsindən bu qədər vəsait ayrıldığı halda ictimaiyyət üçün lazımlı nə hazırlandı?”

- Bəs nə üçün tez-tez dəyişirlər?

- Yəqin ki, lüğət kiminsə zövqü ilə hazırlanıb. Amma bu lüğətin xərcləri dövlət büdcəsindən ödənilir. Yeni lüğətin çap olunması üçün də vəsait ayrılacaq, lakin ortaya nə qoyulacaq. Yeni lüğət bu qaydalar əsasında hazırlanacaqsa, onun məsuliyətini daşıyacağıqmı? Dövlət büdcəsindən bu qədər vəsait ayrıldığı halda ictimaiyyət üçün lazımlı nə hazırlandı? Bu suallar ətrafında düşünməliyik. Əsas problem budur. Bunu həll etməsək, hər kəs orfoqrafiya hazırlamaq, adının lüğətdə yer alması sevdasına düşəcək.

“O zaman “münaqişə” sözünü “munaqaşa” kimi, “qələbə”ni “aləbə” kimi yazmalıyıq”

- Hikmət Babaoğlu sözlərin yazılışının mənbə dilə uyğunlaşdırılmasını əsas gətirərək, müəllim sözünün muallim kimi yazılmasını təklif edib...

- O zaman biz “münaqişə” sözünü “munaqaşa” kimi, “qələbə”ni “aləbə” kimi yazmalıyıq. Bu cür əsaslanmaq tamamilə yanlışdır. Üstəlik, mənbə dil, yəni ərəb dilində olan səslərin çoxu nəinki bizim, heç dünya dillərinin əksəriyyətində yoxdur.
“Dilimizə ilk zərbə apastrofu ləğv edərkən vuruldu”

- Yeni təkliflərdə bir vaxtlar apastrofla yazılan sözlərin sətirdən-sətrə keçirilmə qaydaları da verilib. Buna münasibətiniz necədir?

- Hər zaman demişəm ki, dilə ilk zərbə apastrofu ləğv edərkən vuruldu. Bunu da dilin sadələşdirilməsi ilə əsaslandırdılar. Halbuki, dünyanın bütün dillərində işarələr var. İngilis dilində bu işarə saxlanılır, fransız dilində nə qədər belə işarələr var. Necə olar ki, dünyanın digər xalqları bu dilləri öyrənir? Azərbaycanlı bu cür işarələrlə zəngin fransız dilini öyrənəndə çətindir, demir, amma öz dilində bir apastrof ona problem yaradır? Ən asan bizim orfoqrafiyamızdır. Apastrofla yazılmış sözlərin sətirdən-sətrə keçirilməsi qaydasında “Quran”la bağlı məsələnin istisna olması lazımdır. Çünki “Quran” sözü “qurmaq” sözündən deyil. Bu söz Qur-an kimi saxlanılmalıdır. Bu cür qayda ilə ev quranla, “Quran” kitabı arasında fərq olmur. Məsud sözündə də apastrof ləğv ediləndən sonra onun tələffüz qaydası da pozulur. Söz deyilişdə məs-ud kimi bölünməlidir, indi isə mə-sud kimi deyilir. Bu sözdə “ə” saiti uzanmamalıdır.

- “İyyat,- iyyət, iyyə” şəkilçiləri ilə yazılan sözlərdə yazı qaydasının dəyişməsi barədə nə deyə bilərsiniz?

- Bu təkliflə də razı deyiləm. Onsuz da bu sözlərə tarixən uyğunlaşmışıq, artıq deyilişdə hansı sözün bir, hansının iki “yy” ilə yazılması anlaşılır. “İyyat”, “iyyət” şəkilçisi yoxdur, bunun dilimizə hansı dildən gəlməsi bəlli deyil. Ərəb dilində iyyun şəkilçi var, biz bunu “i, vi” şəkilçisi kimi qəbul etmişik. “Bəşəri” sözünü onlar “bəşəriyyun” kimi yazırlar. “Bəşəriyun” sözündən “bəşəriyyətun” sözü düzəlir, biz də onu bəşəriyyət sözü ilə uğunlaşdırırıq. Ərəb dilində də “ət, at” şəkilçisi var, amma “iyyat” necə yaranıb onu bilmirəm. “Bəşəriyyətun” sözündə -“bəşər” sözün kökü, “iyyun” nisbi sifət şəkilçisidir, “ətun” isə nisbi sifətdən yenidən isim düzəldən şəkilçidir. Ərəb dilində belə söz düzəltmə var. Ümumiyyətlə, ərəb dilində iyyat şəkilçisi yoxdur, çünki y-dan sonra “ə” heç zaman “a” ola bilməz. Bu da yeni təkliflərdə mütəxəssis yox, səthi yanaşmanın olduğunu göstərir. Bəzən qalibiyyət sözünü qələbə sözünü, əbədiyyətin ”“ ölümsüzlüyü əvəz etdiyi deyilir, ancaq bu fikirlərlə razı deyiləm. Poeziya dilində Mikayıl Müşfiq, Cəfər Cabbarlı şeirlərini tələffüz edəndə nəinki “y” hərfinin birini ixtisar edir, hətta birini də artırırıq. Bu psixolinqivistik aktık fonetik səviyyədə gerçəkləşməsidir. “İyyat”, “iyyət” şəkilçilərində ixtisara heç bir ehtiyac yoxdur. Ola bilər ki, dilimizi Türkiyə türkcəsinə uyğunlaşdırmaq, ortaq dil yaratmaq məqsədilə bu addım atılır. Lakin belə bir düşüncə ilə yanaşılırsa, bu, yanlış addımdır. Çünki hər bir dilin öz quruluşu, qaydaları olmalıdır. Türkiyə türkcəsinə ərəb dilindən elə şəkilçilər daxil olub ki, onlar bizim dil qaydalarımıza uyğun gəlmir.

“Bu cür dəyişiklər nəsillərarası bağları qırır”

- Orfoqrafiya lüğətləri yeniləndikcə hər dəfə “vari” şəkilçisi də dəyişir, gah son saiti “i”, gah da “ı” kimi yazılır. Bunun səbəbi nədir?

- Bu dəyişiklik heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Sadəcə problemlərin sayını artırmağa xidmət edir. İllərdir “yüngülvari” kimi işlədirik, indi bunu dəyişməyin nə mənası olacaq? Bir əsaslanma olmalıdır. Orfoqrafiyada dəyişikliyin az olması ancaq dilin xeyrinə ola bilər. Fransızlar 12 hərf yazır, 6 səs ifadə edir. Onlar nə üçün dəyişmirlər? Çünki bilirlər ki, bu cür dəyişiklər nəsillərarası bağları qırır, sanki dildə bir uçurum yaradır. Görüləsi o qədər işlər var ki... Milli maraqlara toxunmayan sözləri dəyişməyə ehtiyac yoxdur. Hər hansı yer adında mübahisələr ola bilər və bu zaman onun yazılışının dəyişməsi qəbul olunanadır.

- Diqqət çəkən növbəti məqam “anti, audio, super, post, neo” kimi hissəciklərin sözlərə bitişik, “eks, əks, veb”in isə defislə yazılması təklifidir. Bu iki qrup birləşmələr arasında fərq nədir ki, onların yazılışında fərq olsun? Bəlkə də, bir izahı var, etirazımız yoxdur. Lakin fərq izah edilmədiyindən qaranlıq qalır. Çünki insanlar hansı əsasla birləşmələri belə yazdıqlarını dərk etməlidirlər.

- Mən bu müzakirələrdə iştirak etməmişəm, nə üçün belə qərar verildiyini deyə bilməyəcəm. Bu qrup sözlərin fərqli yazılış formalarının seçilməsini izah da edə bilmirəm. Düşünürəm ki, bir qayda tətbiq edilməlidir. Çünki bu sözlərin fərqli yazılışının izahı yoxdur.

- Baş nazir birləşməsində hər iki söz böyük, Təhsil nazirində isə ikincinin kiçik hərflə yazılması məqbul hesab edilir. Burada fərq nədir?

- Bu məsələ mənim üçün də qaranlıqdır. Burada da hər hansı qayda yoxdur. Birini böyük, qalanlarını kiçik yazmaqla nə demək istədiklərini anlamıram.

“Dilçilik İnstitutunun adını dəyişib “Orfoqrafiya və lüğətçilik” institutu qoymaqmı lazımdır?”

- İdris müəllim, təklif edilən qaydalardan bir neçə maddə üzərində danışdıq. Bir çoxunun izahı olmadığı ortaya çıxdı. Bu məsələ günlərdir müzakirə olunur, digər saytları da izləyirik heç kim qaydalara konkret izah verə bilmir. Bir neçəsinin izahı verilir, onun da birində sözün alındığı dilə, digərində milli qaydalara uyğun olaraq dəyişdiyi deyilir. Elə təəssürat yaranır ki, sanki qaydalar dəyişiklik xatirinə edilib...

- Tamamilə doğrudur. Həqiqətən də, belə bir mənzərə yaranıb ki, sanki bunlar dəyişiklik xatirinə edilib. Ya da “mən bu dəyişikliyi etdim” demək üçün təklif olunub. Hər bir sahəyə ciddi mütəxəssis rəyi lazımdır. Mən özüm ərəbşünas və nəzəri dilçiliklə məşğulam, bu işlə birbaşa məşğul olanlar məsuliyyətlə yanaşmalıdır. Səbr sözünü gah səbir, gah da səbr kimi yazmaq heç kimə xoş deyil. Belə davam etsə, Dilçilik İnstitutunun adını dəyişib “Orfoqrafiya və lüğətçilik” institutu qoymaqmı lazımdır? Dilçilik İnstitutu yeni-yeni əsərlər ortaya qoymalıdır. Dünya dilçiliyindəki yeni proseslər Azərbaycan dilinə tərcümə edilmir. Biz ancaq səbir sözünün necə yazılması ilə məşğuluq. Bu proseslər bizi xeyli gerilədir. Bu qaydalar məktəblilər üçün nə qədər çətinlik yaradacaq, əlavə xərcdir. Bir sözlə, heç bir xeyir görmürəm, ziyandan başqa. (publika.az)

Yüz yaşlı alim yardıcılığının çiçəklənmə dövrünü yaşayır...
Erməni ordu başçısı Hamazas: "Üzümü bir də Qarabağa tərəf çevirsəm, atama lənət!.." - VİDEO
Məşhur marketdən aldığı paltarın içindən siçan çıxdı - FOTO+VİDEO
3-cü mərtəbədən düşən uşağı havada tutdu - VİDEO
Metro stansiyasında faciəvi qəza - Qadağan olunan yerə keçdi, qatarın altında qaldı (VİDEO)
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
"Elə "zapravkalar" var ki, ordan alınan 10 manatlıq benzin 90 kilometr getməmiş qurtarır"
Maraqlı
Səudiyyə Ərəbistanı qadınlarına öz arzusu ilə boşanmağa icazə verildi - Ədliyyə Nazirliyi
Hadisə
Qorxunc ölüm: İtlər məktəbdən evə qayıdan qızı parçaladı
Hadisə
Amerika şirkəti Qarabağdakı erməni səngərlərində günəş panelləri quraşdırır-FOTO
Müsahibə
"Uzun illərdi ki, Azərbaycan iqtidarı da xalqa məhz hakim Manuel de Sousa kimi yanaşır"
Həftənin ən çox oxunanları
”Budur sizin Ağdam, budur sizin Ağdam! Ha haha ha...” - VİDEO
Azərbaycan sərhədlərində MÜHARİBƏ BAŞLAYIR – Ağ Ev tarixini ELAN ETDİ
Lənkəranski Allahşükür Paşazadəyə yazdığı məktubunda nə istəyirdi?- İstintaq materialları...
“Monte Melkonyan məni maşına mindirib bilmədiyim bir evə gətirdi...” - Səkkiz gün erməni əsirliyində...
İsrailin müdafiə naziri erməni deputatları NOKAUT ETDİ: "Qarabağı...”
Amerikalı konkisürən qızların intim geyimləri hamını çaşbaş saldı - FOTOLAR
Dəhşət: Müəllim və şagirdi maşında sevişərkən yaxalandı - VİDEO
“Hər bir erməni qaçqın Azərbaycandan 110 min dollar tələb etməlidir” - Həyasızlığın son həddi...
Lənkəranskinin “Qara bloknot”unda nə yazılmışdı?- Kriminal avtoritetin şəxsi əşyalarından...
Prostat xəstəliklərinin ən asan və pulsuz profilaktikası...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin