Xəbər lenti
28/05/2018 [13:19]:
"Bülbülədəki 3 mərtəbəli villan, bağ evin..." - Zaur meyxanaçı Pərvizin mülklərini saydı
28/05/2018 [13:05]:
“Xalqımız 100 il bundan qabaqkı bu mühüm hadisəni ruhuna hopdurub”
28/05/2018 [13:03]:
Aprel şəhidimizin Rəsulzadənin məzarı önündəki fotosu ürəkləri dağladı- FOTO
28/05/2018 [13:00]:
“Bu tarixi ürəkdən gələn sözlərlə ifadə etmək lazımdır”
28/05/2018 [12:42]:
Elmar Məmmədyarov ABŞ-a yola düşdü
28/05/2018 [12:40]:
Dubay şahzadəsi belə yaşayır - FOTOLAR
28/05/2018 [12:36]:
Daşaltında erməni (!) məktəbliləri son zəng keçirdi...- Fotolar+Video
28/05/2018 [12:32]:
Ramil Şeydayev Avstriya klubunda
28/05/2018 [12:22]:
3740 metrlik zirvəyə “Cümhuriyyətin 100 illik zirvəsi” adı verildi
28/05/2018 [12:18]:
Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri: "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qürur yerimizdir"
28/05/2018 [12:09]:
Bakıda avtomobil piyadanı öldürdü, sürücü hadisə yerindən qaçdı
28/05/2018 [11:47]:
Keçəl kişilərə bəd xəbər: Saç tökülməsi ürəklə əlaqəlidir...
28/05/2018 [11:33]:
“Bayramın bu şəkildə keçirilməsi mənim ürəyimi açmır”
28/05/2018 [11:22]:
“Media artıq cümhuriyyət dövrünün ayrı-ayrı məsələlərinin araşdırılmasına girişməlidir”
28/05/2018 [11:21]:
"Ağ ölüm": Narkotik belə məhv edir - FOTOLAR
28/05/2018 [11:10]:
İstanbul boğazındakı körpü dövlət bayrağımızın rənglərində işıqlandırıldı
28/05/2018 [10:43]:
Polis 12 borclunu SAXLADI
28/05/2018 [10:42]:
Prezident Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şərəfinə ucaldılmış abidəni ziyarət etdi
28/05/2018 [10:38]:
“Dosyenizi gördüm, vəziyyətiniz çox pisdir...” - Rəsulzadənin Stalinlə bağlı xatirələri
28/05/2018 [10:36]:
Kəlbəcərli məktəblilər İstiqlal Muzeyiniziyarət ediblər
28/05/2018 [10:30]:
"Keçirdiyim avtoqəza həyatımın istiqamətini dəyişdi, aktyorluğu oxudum, meyxanaçı oldum"
28/05/2018 [10:26]:
Generallar AXC-nin yubileyinə həsr olunan veloyürüşdə - Fotolar
28/05/2018 [10:16]:
İstanbulda körpü Azərbaycan bayrağına büründü
28/05/2018 [10:12]:
Ata Corc Buş xəstəxanaya düşdü
28/05/2018 [10:11]:
“Cümhuriyyətin 100 illik zirvəsi” fəth olundu - FOTO + VİDEO
28/05/2018 [10:07]:
Avtomobil "xəstə"lərinin nəzərinə: Dünyanın ən problemsiz "inomarka"ları...
28/05/2018 [09:44]:
Çaylarda sululuq səviyyəsi azaldı
28/05/2018 [09:42]:
Cəbhədə şiddətli atışma oldu
28/05/2018 [09:39]:
Yeni ordu yaradıldı: 3 koalisiya, 20 qruplaşma - Əsədə şok
28/05/2018 [09:38]:
İşğalçı ordunun kapitanı yatağında güllələndi...
28/05/2018 [09:36]:
Türkiyənin yeni planı: ABŞ-ın F-35 qadağasına qarşı...
28/05/2018 [09:20]:
Merilend ştatında fövqəladə vəziyyət rejimi elan edilib
28/05/2018 [09:18]:
Türkiyənin şərtləri qəbul olunur – Menbiç razılaşması
28/05/2018 [09:15]:
Melaniya Tramp 15 gündür ortalıqda niyə görünmür?
28/05/2018 [09:11]:
Ordumuzun 100 illiyi ilə bağlı fantastik pullar hazırlandı - Fotolar
28/05/2018 [09:08]:
23 aydan ƏBƏDİYYƏT düzəldənlər - AXC qəhrəmanları, kimlikləri, məzarları
28/05/2018 [09:05]:
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin məzarından eşidilən İNİLTİ
28/05/2018 [09:02]:
Azərbaycan Cümhuriyyətinin 100 yaşı tamam oldu - ŞANLI YUBİLEY
27/05/2018 [23:32]:
"Bu cümhuriyyəti Məhəmməd Əmin bəylər elə dəyərlər üzərində qurmuşlar ki..."
27/05/2018 [23:18]:
Çin ABŞ-ı beynəlxalq hüququ pozmaqda ittiham etdi
27/05/2018 [23:17]:
Çay ilə "yola getməyən" 3 məhsul - Limon, süd və şəkər...
27/05/2018 [23:08]:
"Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini Rusiya tanımayıb, onda hər şey aydın olar"
27/05/2018 [22:41]:
ABŞ və Şimali Koreya sammiti üçün növbəti addım
27/05/2018 [21:39]:
Əsəddən ölüm mesajı: “Bu, sənin son şansındır”
27/05/2018 [21:04]:
Fransanın xarici işlər naziri Şəhidlər xiyabanında - Fotolar
27/05/2018 [21:03]:
“Həqiqi addımlar atmağın vaxtı çatıb” - Polad Bülbüloğlu
27/05/2018 [20:29]:
"Bizim hər birimiz bu dövləti qorumağa, onun dəyərini, qədrini bilməyə borcluyuq"
27/05/2018 [20:24]:
Həkimlərin iyirmi dəqiqə vaxt verdiyi qız ölmədi- FOTOLAR
27/05/2018 [19:58]:
Bülbüloğlu Rusiyadan əsas gözləntisini açıqladı: “Qarabağ...”
27/05/2018 [19:57]:
UFAZ-da Fransanın Avropa və XİN fondunun arxiv sərgisinin açılış mərasimi keçirildi
27/05/2018 [19:48]:
Tarixçi alim etiraz etdi: "Simvolları bu günə qoymaq olmaz!" (FOTO)
27/05/2018 [19:42]:
Səfir: "Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün həqiqi addımlar atmağın vaxtı çoxdan çatıb"
27/05/2018 [19:39]:
Emin “Xalq artisti” adını almasını belə qeyd etdi - Video
27/05/2018 [19:36]:
Sərxoş sərnişin pivə üçün təyyarəni bir-birinə vurdu – VİDEO
27/05/2018 [19:35]:
UFAZ tələbələri ActİnSpace beynəlxalq yarışının qalibi olub
27/05/2018 [19:28]:
Azay Quliyevin Cümhuriyyət haqqında məqaləsi dünyaca məşhur portalda dərc edildi
27/05/2018 [19:27]:
4 ayda Azərbaycanda 505 traktor, 130 avtomobil istehsal olunub
27/05/2018 [19:22]:
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində yeni – TƏYİNAT
27/05/2018 [19:20]:
Əlixan Səmədov: "Çox sevincliyəm"
27/05/2018 [19:19]:
Azərbaycan və Fransa iqtisadi toplantı keçirəcək
27/05/2018 [19:18]:
Miri Yusifin fəxri ad sevinci – VİDEO
27/05/2018 [18:14]:
Rusiya İngiltərədən üzr tələb etdi
27/05/2018 [18:11]:
Mohammed Salah Dünya Çempionatında oynayacaq
27/05/2018 [18:08]:
Ziyad Səmədzadə qızına görə Prezidentə minnətdarlıq etdi
27/05/2018 [17:58]:
Ağır atletika üzrə yeniyetmələrin birinciliyi başa çatdı
27/05/2018 [17:57]:
Xərçəng xəstələrinin yeni ümidi “Propolis” - TƏBİƏTİN BƏXŞİŞİ...
27/05/2018 [17:49]:
Avtomobil ikiyə bölündü, sürücünü görən donub qaldı... - İnanılmaz görüntü
27/05/2018 [17:45]:
Gündə 6 litr kola içdi, bu hala gəldi - FOTOLAR
27/05/2018 [16:24]:
İsmayıllıda 7 kənd qazsız qaldı, mal-qaranı sel apardı
27/05/2018 [16:22]:
Biləsuvarda 16 yaşlı qız intihar etdi
27/05/2018 [16:20]:
XİN-dən Paşinyanın oğlunun Qarabağda əsgərlik çəkməsi xəbərinə reaksiya...
27/05/2018 [16:16]:
Türkiyənin məşhur aktyoru yol qəzasında öldü
27/05/2018 [16:15]:
Rəsmi Parisdən Ermənistana ÇAĞIRIŞ: “Qoşunlarınızı dərhal Qarabağdan çıxarın!”
27/05/2018 [16:14]:
Sabahın havası - Bakıda 27 dərəcə isti olacaq
27/05/2018 [16:11]:
Fəxri ad alan Könül Kərimova ağladı
27/05/2018 [16:09]:
Ehtiram Hüseynov Riqada “Sarı Gəlin” və “Laçın”ı ifa etdi... - Möhtəşəm (VİDEO)
27/05/2018 [16:06]:
Avronest rəhbərliyindən Diaspor Komitəsinin sədrinə məktub gəldi
27/05/2018 [15:54]:
6 minə yaxın məmur cəzalandırıldı...
27/05/2018 [15:46]:
Suriyada 4 rus hərbçi öldürüldü, 3-ü yaralandı
27/05/2018 [15:44]:
Polisin reydi zamanı sərxoş sürücü: "Pivə içmişəm ki, ağzım qurumasın" - VİDEO
Bütün arxiv bir sırada
18/01/2018 [15:24] - Müsahibə - ( 1020 dəfə baxılıb)

Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri yeni orfoqrafiya təkliflərini YIXIB-SÜRÜDÜ



Son günlər orfoqrafiya qaydalarına təklif edilən dəyişikliklər cəmiyyətin əsas müzakirə mövzusudur. Orfoqrafiya Komissiyası və AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən hazırlanan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” bir aylıq müzakirə üçün ictimaiyyətə təqdim edilib. Müzakirə əsnasında ortaya çıxacaq məqbul təkliflərə yaşıl işıq da yandırlıb.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Nəzəri dilçilik şöbəsinin müdiri İdris Abbasov yeni qaydalar ətrafında yaranan mübahisələrlə bağlı bəzi məsələlərə aydınlıq gətirib.

“Orfoqrafiya lüğətinin tez-tez dəyişdirilməsi dilə vurulan zərbədir”

- İdris müəllim, orfoqrafiya qaydalarına təklif olunan dəyişikliklər son günlər ən çox müzakirə edilən mövzudur. Necə düşünürsünüz, bu gün orfoqrafiya qaydalarının dəyişməsinə ehtiyac varmı?

- Orfoqrafiya lüğətinin tez-tez dəyişdirilməsi dilə vurulan zərbədir. Bir neçə ildən bir lüğətdə bir sıra sözlərin yazılışını dəyişmək doğru deyil. Təəssüf ki, bəzən eyni söz hər nəşrdə fərqli formada təqdim edilir ki, bu da kobud yanlışlıqdır. Məsələn, əsginas sözü atıq 3 variantda təqdim edilir: 2004-cü ildə əsginaz, 2013-cü ildə əsginas, 2018-ci ildə isə əskinas kimi. Bu yanaşma qeyri-ciddilikdən xəbər verir. Orfoqrafiya lüğətini dilin, yazı qaydalarının müqəddəs kitabı sayıram. Elmi-texnikanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq dilə yeni daxil olan sözləri dilin qayda-qanunlarına uyğunlaşdırmaq norma sayıla bilər. Amma uzun onilliklər ərzində dildə kök salmış, pasportlaşmış sözləri vahid prinsipə əməl etmədən və qayda gözləmədən dəyişdirmək yolverilməzdir. Çünki bunun böyük fəsadları ola bilər. İlk olaraq mənəvi və psixoloji zərbələri olacaq. Bu dəyişikliklər istifadəçilərə çətinlik yaradır. Tez-tez dəyişmələr nəticəsində sözlər daha tez arxaikləşir ki, bu qəbuledilməzdir. Mən də bu təkliflərin hazırlandığı institutun əməkdaşıyam. Lakin bu, yanlış gördüyüm məqamlara münasibət bildirməyimə mane olmamalıdır. Biz dövlət büdcəsindən maliyyələşən qurumuq. Dövlətə xidmət etmək hər birimizin borcudur.

- Bayaq siz “əsginas” sözünü missal gətirdiniz. Eyni zamanda “İskəndər”, “əskər”, “işkəncə” sözlərinin də yazılışının bu cür qəbul edilməsi təklif olunur. Bu qayda sözün götürüldüyü dilə uyğunlaşdırılması kimi izah edilir. Bu məsələyə münasibətiniz necədir?

- Bu sözlərin müzakirəsində mən də iştirak etmişəm. Əsgər sözünün mənbə dildə necə yazıldığı soruşulanda, bunun ərəb dilindən alınma söz olduğunu və “askər” kimi yazıldığını bildirmişəm. Əslində tələffüz mənbə dildə bir az fərqlidir, sadəcə ilk səsini ifadə edən hərf bizim dilimizdə olmadığından “a” kimi səsləndirilir. Amma mənbə dil əsas götürülürsə, söz “asker” kimi yazılmalıdır. Üstəlik, bu məqamda mənbə dilin əsas götürülməsini də qəbul etmirəm. Çünki bu söz illərdir dilimizdə “əsgər” kimi qəbul edilib, dildə heç bir pis məna da vermir. Bu sözü dəyişmək əlavə problem yaratmaqdır. Bu qəbildən olan digər sözlərin dəyişməsinə də münasibətim eynidir, qəbul etmirəm.

- Əsgər, işgəncə, əsginas sözlərində hansı variant daha doğrudur?

- Əsgər olduğu kimi qalmalıdır. Çünki mənbə dilə əsaslansaq, dediyim kimi, asker kimi yazmalıyıq. Türkiyə türkcəsində də “asker” kimi yazılır, bizim dildə də yazılışı ona uyğunlaşdırmaq istəyirlər. Qeyd edim ki, Ukrayna, Belarus, Rus dillləri eyni dil qrupuna aiddir, bu dillər arasında bir hərfin yazılışı belə bir sözü digərindən fərqləndirir. Amma bu, o demək deyil ki, bu dilləri bir-birinə uyğunlaşdırmalıdırlar. Hər dilin öz yazı qaydası olmalıdır. Eləcə də, bizdə sözlərin Türk dilinə uyğunlaşdırılmasına ehtiyac yoxdur. “Arşın mal alan” əsərində də əsgər kimi işlədilir. Yəni dilimizdə sözün bu cür yazılışının əsrdən çox yaşı var. İndi bunu dəyişməyə nə ehtiyac var? Bu dəyişiklikliyin nə dilə, nə üslubiyyətə heç bir əhəmiyyəti var, əksinə istifadəçiləri çaşdırır və əlavə problemlər yaradır.

“Üç-beş nəfərin bir yerə toplaşması ilə məsələ həll edilmir”

- Qaydalarla bağlı Dilçilik İnstitutundan verilən izahlarda maraqlı bir məqam diqqət çəkir. Bu vaxta qədər Dilçilik İnstitutu alınma sözlərin dilimizdə tələffüz qaydalarına uyğunlaşdıraraq yazılmasının tərəfdarı olub. Buna görə “feysbuk”, “əpl” yazılması daha doğru hesab edilib. İndi isə əsgər, əsginas kimi sözləri dəyişilməsinin mənbə dilə uyğunlaşdırılması ilə izah edirlər. Elə yeni qaydaların da bəzilərinin fonetik prinsiplərə əsaslanaraq dəyişdirildiyi bildirilir. Biz hansı yanaşmanı doğru hesab edək?

- Bu məsələlərin çaşqınlıq yaratdığının fərqindəyəm. Məncə, bu məsələdə bir az intizamsızlıq olub. Orfoqrafiya qaydalarına münasibətdə tələskənliyə yol verilib, düşündüyüm qədər ciddi şəkildə yanaşılmayıb. Bir işə ciddi yanaşılması üçün konkret mütəxəssislər ayrılmalı və onlara ciddi şəkildə iş tapşırılmalıdır. Bu qaydaları özümüzdən, havadan deməməliyik, tədqiqat işi aparmalıyıq. Nəticədə, ümumi məxrəcə gəlməliyik. Bu qaydalara nəzər salanda primitiv yanaşma olduğu hiss edilir. Biri təklif edir ki, söz “əskər” kimi yazılsın, amma mahiyyətə varılmır. Bir sözü dəyişməklə yüzlərlə sözün yazılış qaydasının dəyişməli olduğuna, prinsiplərin pozulduğuna diqqət edilmir. Orfoqrafiya şəxsi zövq məsələsi olmamalıdır. Bu dəyişikliklər üçün ciddi mütəxəssislər iş aparmalıdır. Qaydaların hazırlanmasında latın dili, ərəb dili bilən mütəxəssisləri cəlb edilməyib. Əgər yazı qaydaları dəyişirsə, bu dilləri bilənlərin prosesdə iştirakı mütləqdir. Üç-beş nəfərin bir yerə toplaşmağı ilə məsələ həll edilmir. Ona görə də qaydalar ictimaiyyətin müzakirəsinə verilib, yəqin ki, ziyalılar da fikirlərini bildirəcəklər.
“Onlara töhmət verilməlidir”

- Bir çox sözün yazılışınin dəyişdirilərək 2004-cü il lüğətindəki kimi verilməsi tövsiyə edilib. Məsələn, 2013-cü ildə metafor, profilaktori, sanatori şəklində verilmiş sözlərin metafora, profilak­to­riya, sana­to­ri­ya kimi yazılması təklif olunur. Bu sözlər də tez-tez dəyişikliklərə məruz qalır. Dəqiq xatırlayıram ki, metafor 2013-cü ildə qədər metafora kimi yazılırdı...

- Bəli, 2004-cü ildə ildəki lüğətdə metafora kimi yazılıb. Söz yunan dilindən alınıb və həmin dildi metaforadır. Demirəm ki, sözlər mənbə dildə olduğu kimi yazılmalıdır. Söz dilimizə rus dilindən metafora şəklində keçib və bu da normal idi. İllərdir metafora kimi işlətmişik və qəbul edilib. 2013-cü ildə sözün metafor edilməsinə ehtiyac yox idi. İndi yenidən 2004-cü ilə variantına qayıdırıq. Bu, istənilən oxucuda, dil daşıyıcılarında Dilçilik İnstitutu, lüğəti tərtib edənlərlə bağlı qeyri-ciddi obraz yaradır. Sanki bu şəxslər söz oyunu ilə məşğuldur. Yaxud düşünə bilərlər ki, bu işdə məsuliyyət yoxdur, onlara heç kim xəbərdarlıq etmir. Çünki məsuliyyətsizlik edənlərə qarşı bir töhmət verilməlidir ki, onlar yoldan geri çəksinlər. Əks halda, özbaşınalıq, tənbəllik əmələ gəlir. Nəticədə, metafora sözü hər lüğətdə bir cür yazılır.

- Bu sözlərdə hansı variantı daha doğru hesab edə bilərik?

- Həmin sözlər metafora, profilak­to­riya, sana­to­ri­ya kimi yazılmalıdır. Qeyd etdiyimiz sözlər dilimizə bu formada keçib və qəbul edilib.

“Dövlət büdcəsindən bu qədər vəsait ayrıldığı halda ictimaiyyət üçün lazımlı nə hazırlandı?”

- Bəs nə üçün tez-tez dəyişirlər?

- Yəqin ki, lüğət kiminsə zövqü ilə hazırlanıb. Amma bu lüğətin xərcləri dövlət büdcəsindən ödənilir. Yeni lüğətin çap olunması üçün də vəsait ayrılacaq, lakin ortaya nə qoyulacaq. Yeni lüğət bu qaydalar əsasında hazırlanacaqsa, onun məsuliyətini daşıyacağıqmı? Dövlət büdcəsindən bu qədər vəsait ayrıldığı halda ictimaiyyət üçün lazımlı nə hazırlandı? Bu suallar ətrafında düşünməliyik. Əsas problem budur. Bunu həll etməsək, hər kəs orfoqrafiya hazırlamaq, adının lüğətdə yer alması sevdasına düşəcək.

“O zaman “münaqişə” sözünü “munaqaşa” kimi, “qələbə”ni “aləbə” kimi yazmalıyıq”

- Hikmət Babaoğlu sözlərin yazılışının mənbə dilə uyğunlaşdırılmasını əsas gətirərək, müəllim sözünün muallim kimi yazılmasını təklif edib...

- O zaman biz “münaqişə” sözünü “munaqaşa” kimi, “qələbə”ni “aləbə” kimi yazmalıyıq. Bu cür əsaslanmaq tamamilə yanlışdır. Üstəlik, mənbə dil, yəni ərəb dilində olan səslərin çoxu nəinki bizim, heç dünya dillərinin əksəriyyətində yoxdur.
“Dilimizə ilk zərbə apastrofu ləğv edərkən vuruldu”

- Yeni təkliflərdə bir vaxtlar apastrofla yazılan sözlərin sətirdən-sətrə keçirilmə qaydaları da verilib. Buna münasibətiniz necədir?

- Hər zaman demişəm ki, dilə ilk zərbə apastrofu ləğv edərkən vuruldu. Bunu da dilin sadələşdirilməsi ilə əsaslandırdılar. Halbuki, dünyanın bütün dillərində işarələr var. İngilis dilində bu işarə saxlanılır, fransız dilində nə qədər belə işarələr var. Necə olar ki, dünyanın digər xalqları bu dilləri öyrənir? Azərbaycanlı bu cür işarələrlə zəngin fransız dilini öyrənəndə çətindir, demir, amma öz dilində bir apastrof ona problem yaradır? Ən asan bizim orfoqrafiyamızdır. Apastrofla yazılmış sözlərin sətirdən-sətrə keçirilməsi qaydasında “Quran”la bağlı məsələnin istisna olması lazımdır. Çünki “Quran” sözü “qurmaq” sözündən deyil. Bu söz Qur-an kimi saxlanılmalıdır. Bu cür qayda ilə ev quranla, “Quran” kitabı arasında fərq olmur. Məsud sözündə də apastrof ləğv ediləndən sonra onun tələffüz qaydası da pozulur. Söz deyilişdə məs-ud kimi bölünməlidir, indi isə mə-sud kimi deyilir. Bu sözdə “ə” saiti uzanmamalıdır.

- “İyyat,- iyyət, iyyə” şəkilçiləri ilə yazılan sözlərdə yazı qaydasının dəyişməsi barədə nə deyə bilərsiniz?

- Bu təkliflə də razı deyiləm. Onsuz da bu sözlərə tarixən uyğunlaşmışıq, artıq deyilişdə hansı sözün bir, hansının iki “yy” ilə yazılması anlaşılır. “İyyat”, “iyyət” şəkilçisi yoxdur, bunun dilimizə hansı dildən gəlməsi bəlli deyil. Ərəb dilində iyyun şəkilçi var, biz bunu “i, vi” şəkilçisi kimi qəbul etmişik. “Bəşəri” sözünü onlar “bəşəriyyun” kimi yazırlar. “Bəşəriyun” sözündən “bəşəriyyətun” sözü düzəlir, biz də onu bəşəriyyət sözü ilə uğunlaşdırırıq. Ərəb dilində də “ət, at” şəkilçisi var, amma “iyyat” necə yaranıb onu bilmirəm. “Bəşəriyyətun” sözündə -“bəşər” sözün kökü, “iyyun” nisbi sifət şəkilçisidir, “ətun” isə nisbi sifətdən yenidən isim düzəldən şəkilçidir. Ərəb dilində belə söz düzəltmə var. Ümumiyyətlə, ərəb dilində iyyat şəkilçisi yoxdur, çünki y-dan sonra “ə” heç zaman “a” ola bilməz. Bu da yeni təkliflərdə mütəxəssis yox, səthi yanaşmanın olduğunu göstərir. Bəzən qalibiyyət sözünü qələbə sözünü, əbədiyyətin ”“ ölümsüzlüyü əvəz etdiyi deyilir, ancaq bu fikirlərlə razı deyiləm. Poeziya dilində Mikayıl Müşfiq, Cəfər Cabbarlı şeirlərini tələffüz edəndə nəinki “y” hərfinin birini ixtisar edir, hətta birini də artırırıq. Bu psixolinqivistik aktık fonetik səviyyədə gerçəkləşməsidir. “İyyat”, “iyyət” şəkilçilərində ixtisara heç bir ehtiyac yoxdur. Ola bilər ki, dilimizi Türkiyə türkcəsinə uyğunlaşdırmaq, ortaq dil yaratmaq məqsədilə bu addım atılır. Lakin belə bir düşüncə ilə yanaşılırsa, bu, yanlış addımdır. Çünki hər bir dilin öz quruluşu, qaydaları olmalıdır. Türkiyə türkcəsinə ərəb dilindən elə şəkilçilər daxil olub ki, onlar bizim dil qaydalarımıza uyğun gəlmir.

“Bu cür dəyişiklər nəsillərarası bağları qırır”

- Orfoqrafiya lüğətləri yeniləndikcə hər dəfə “vari” şəkilçisi də dəyişir, gah son saiti “i”, gah da “ı” kimi yazılır. Bunun səbəbi nədir?

- Bu dəyişiklik heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Sadəcə problemlərin sayını artırmağa xidmət edir. İllərdir “yüngülvari” kimi işlədirik, indi bunu dəyişməyin nə mənası olacaq? Bir əsaslanma olmalıdır. Orfoqrafiyada dəyişikliyin az olması ancaq dilin xeyrinə ola bilər. Fransızlar 12 hərf yazır, 6 səs ifadə edir. Onlar nə üçün dəyişmirlər? Çünki bilirlər ki, bu cür dəyişiklər nəsillərarası bağları qırır, sanki dildə bir uçurum yaradır. Görüləsi o qədər işlər var ki... Milli maraqlara toxunmayan sözləri dəyişməyə ehtiyac yoxdur. Hər hansı yer adında mübahisələr ola bilər və bu zaman onun yazılışının dəyişməsi qəbul olunanadır.

- Diqqət çəkən növbəti məqam “anti, audio, super, post, neo” kimi hissəciklərin sözlərə bitişik, “eks, əks, veb”in isə defislə yazılması təklifidir. Bu iki qrup birləşmələr arasında fərq nədir ki, onların yazılışında fərq olsun? Bəlkə də, bir izahı var, etirazımız yoxdur. Lakin fərq izah edilmədiyindən qaranlıq qalır. Çünki insanlar hansı əsasla birləşmələri belə yazdıqlarını dərk etməlidirlər.

- Mən bu müzakirələrdə iştirak etməmişəm, nə üçün belə qərar verildiyini deyə bilməyəcəm. Bu qrup sözlərin fərqli yazılış formalarının seçilməsini izah da edə bilmirəm. Düşünürəm ki, bir qayda tətbiq edilməlidir. Çünki bu sözlərin fərqli yazılışının izahı yoxdur.

- Baş nazir birləşməsində hər iki söz böyük, Təhsil nazirində isə ikincinin kiçik hərflə yazılması məqbul hesab edilir. Burada fərq nədir?

- Bu məsələ mənim üçün də qaranlıqdır. Burada da hər hansı qayda yoxdur. Birini böyük, qalanlarını kiçik yazmaqla nə demək istədiklərini anlamıram.

“Dilçilik İnstitutunun adını dəyişib “Orfoqrafiya və lüğətçilik” institutu qoymaqmı lazımdır?”

- İdris müəllim, təklif edilən qaydalardan bir neçə maddə üzərində danışdıq. Bir çoxunun izahı olmadığı ortaya çıxdı. Bu məsələ günlərdir müzakirə olunur, digər saytları da izləyirik heç kim qaydalara konkret izah verə bilmir. Bir neçəsinin izahı verilir, onun da birində sözün alındığı dilə, digərində milli qaydalara uyğun olaraq dəyişdiyi deyilir. Elə təəssürat yaranır ki, sanki qaydalar dəyişiklik xatirinə edilib...

- Tamamilə doğrudur. Həqiqətən də, belə bir mənzərə yaranıb ki, sanki bunlar dəyişiklik xatirinə edilib. Ya da “mən bu dəyişikliyi etdim” demək üçün təklif olunub. Hər bir sahəyə ciddi mütəxəssis rəyi lazımdır. Mən özüm ərəbşünas və nəzəri dilçiliklə məşğulam, bu işlə birbaşa məşğul olanlar məsuliyyətlə yanaşmalıdır. Səbr sözünü gah səbir, gah da səbr kimi yazmaq heç kimə xoş deyil. Belə davam etsə, Dilçilik İnstitutunun adını dəyişib “Orfoqrafiya və lüğətçilik” institutu qoymaqmı lazımdır? Dilçilik İnstitutu yeni-yeni əsərlər ortaya qoymalıdır. Dünya dilçiliyindəki yeni proseslər Azərbaycan dilinə tərcümə edilmir. Biz ancaq səbir sözünün necə yazılması ilə məşğuluq. Bu proseslər bizi xeyli gerilədir. Bu qaydalar məktəblilər üçün nə qədər çətinlik yaradacaq, əlavə xərcdir. Bir sözlə, heç bir xeyir görmürəm, ziyandan başqa. (publika.az)

Aprel şəhidimizin Rəsulzadənin məzarı önündəki fotosu ürəkləri dağladı- FOTO
Dubay şahzadəsi belə yaşayır - FOTOLAR
Keçəl kişilərə bəd xəbər: Saç tökülməsi ürəklə əlaqəlidir...
"Ağ ölüm": Narkotik belə məhv edir - FOTOLAR
Telefondakı bu proqramlar sizi çox əyləndirəcək - FOTOLAR
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Bu tarixi ürəkdən gələn sözlərlə ifadə etmək lazımdır”
Cəmiyyət
“Media artıq cümhuriyyət dövrünün ayrı-ayrı məsələlərinin araşdırılmasına girişməlidir”
Dünya
Sərxoş sərnişin pivə üçün təyyarəni bir-birinə vurdu – VİDEO
Cəmiyyət
Azay Quliyevin Cümhuriyyət haqqında məqaləsi dünyaca məşhur portalda dərc edildi
Maraqlı
Xərçəng xəstələrinin yeni ümidi “Propolis” - TƏBİƏTİN BƏXŞİŞİ...
Həftənin ən çox oxunanları
Azərbaycan ordusu Naxçıvan istiqamətində irəlilədi- Böyük ərazini nəzarətə götürdü
Ərinin dostu tərəfindən aldadılan, həbsxanada uşaq dünyaya gətirən və nəhayət, əfv edilən qadının HƏYAT DRAMI
"Bu adam görün nə qədər ləyaqətsizdir ki, öz xalqını erməninin ayağına verir"
Bundan sonra manqaldan kənar gəzəcəksiniz: Alimlər kababın yeni təhlükəsini aşkarladılar...
Qarabağda neytral zona daralır, təmas xəttində istehkamlar tikilir – Hədəflər raketlə VURULACAQ
Korrupsionerin evindən çıxan pullar hamını heyrətləndirdi...- FOTO
"Bu xəyanətinin arxasında köynəyinin altında məharətlə gizlətdiyi paqonlarının "ağırlığı" durur"
“Mən gərək Şuşada qalaydım, orada da öləydim...”- Rəhim Qazıyev
"Ermənistanda Naxçıvan daha populyardır, çünki…" -Ehtiyatda olan polkovnik
Oleq Kuznetsov: "Paşinyan ABŞ-ın istəyilə Naxçıvana atəş açdı"
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin