Xəbər lenti
16/10/2018 [00:50]:
Sumqayıtda aprel şəhidi Əbdülməcid Axundovun 25 illiyinə həsr edilmiş tədbir keçirildi
16/10/2018 [00:19]:
“Yayda mənə məlumat verildi ki, yol artıq sıradan çıxıb…” - Prezident
16/10/2018 [00:18]:
Kardaşyanla əri prezidentə verdikləri hədiyyə ilə gündəm oldular -FOTOLAR
15/10/2018 [23:36]:
ABŞ xarici işlər naziri Türkiyəyə gedir
15/10/2018 [23:03]:
Bərdədə 24 yaşlı gəncin meyiti su arxından tapılıb - FOTO
15/10/2018 [22:47]:
Cahangir Hacıyevlə birgə sabiq deputat barəsində də cinayət işi başlanılıb
15/10/2018 [22:29]:
Kadırov Makronla Paşinyanı rəqs festivalına dəvət etdi
15/10/2018 [22:21]:
Ramil Şeydayev Rusiyada yol hərəkəti qaydalarını pozduğu üçün cərimələnib
15/10/2018 [22:05]:
Meyvezer Həbibin çağırışına cavab verdi
15/10/2018 [21:24]:
Domen adları sisteminin təhlükəsizliyini qoruyan kriptoqrafiya açarları dəyişdirildi
15/10/2018 [21:04]:
Maştağa və Suraxanıda heyvan oğruları saxlanıldı
15/10/2018 [20:48]:
Bilqeyis Nəbiyevadan qeyri-adi ifa - VİDEO
15/10/2018 [20:38]:
MN: Düşənbədə Azərbaycan və Ermənistan müdafiə nazirlərinin görüşü olmayıb
15/10/2018 [20:33]:
Lerikdə yaşayış binası və yeni məktəb tikiləcək - Sərəncam
15/10/2018 [20:28]:
İlham Əliyev Lənkəranla bağlı daha 2 sərəncam imzaladı
15/10/2018 [20:27]:
Dədə Şəmşirə uzanan yaman dil "kəsildi"...
15/10/2018 [20:23]:
Prezident təbii fəlakətlərlə mübarizəyə dair sərəncam imzaladı
15/10/2018 [20:20]:
Prezident büdcədən 7 milyon manat ayırdı
15/10/2018 [20:19]:
“Təhsil Avtobusu-2018” yay məktəbinin təşkilatçıları “Bakcell”i mükafatlandırdı
15/10/2018 [20:16]:
Ortağı 60 illik iqtidarını itirdi - Merkelin siyasi sonu olacaq?
15/10/2018 [20:15]:
Astaraçay çayı üzərində körpünün tikintisinə pul ayrıldı
15/10/2018 [20:13]:
Lənkəran-Lerik avtomobil yolu yenidən qurulacaq - 9,2 milyon manat ayrıldı
15/10/2018 [20:12]:
İlham Əliyev yol və körpü tikintisinə pul ayırdı
15/10/2018 [20:11]:
Telman İsmayılov müğənninin oğurlanmasında təqsirli bilindi - Qərar
15/10/2018 [20:10]:
ABŞ İranla yeni sazişin şərtlərini açıqladı
15/10/2018 [20:10]:
“Türkiyəyə qarşı hisslərim dəyişdi” - Tramp
15/10/2018 [20:09]:
Ermənistan prezidenti Azərbaycan torpaqlarında -FOTOLAR
15/10/2018 [19:18]:
"Bu gün müxalifət lideri də İlham Əliyevin alternativsizliyini etiraf edir"
15/10/2018 [18:38]:
"Son 15 ildə İlham Əliyev Azərbaycanı regionun ən güclü və münbit ölkəsinə çevirdi"
15/10/2018 [18:33]:
“Həbib Axundova qarşı ifadə verməyə mənə təzyiq ediblər” – Təqsirləndirilən şəxs
15/10/2018 [18:19]:
“İsveçrədə diaspor işinin qurulması, inanıram ki, başqa ölkələrdə olduğu kimi çox çətin bir işdir”
15/10/2018 [18:19]:
ADAU-da İlham Əliyevin fəaliyyətinin 15 illiyi ilə əlaqədar ağacəkmə kompaniyası keçirildi
15/10/2018 [17:34]:
"Cavan oğlanı nə edirsən, pul xərcləməyəcək" - Rövşanədən müğənniyə
15/10/2018 [17:31]:
2 yaşlı uşağı zorlayıb öldürən kişiyə edam cəzası: "Hansı üzlə Allahın hüzuruna çıxacaqsan?"
15/10/2018 [17:28]:
“Elçibəy dedi ki, Xudu Məmmədov mənəvi müəllimim olub... - O, sağ qalsaydı...”
15/10/2018 [17:20]:
"Sevgilisinə nəsihət etmişdi ki, mən öləndən sonra..." - Anar Nağılbazın atası sirləri açdı
15/10/2018 [17:14]:
Xudu Məmmədovun anım günüdür - HƏYAT HEKAYƏSİ
15/10/2018 [17:04]:
Ərəb jurnalistin yoxa çıxması ilə bağlı daha bir iddia: "Öldürüb, sonra da əridiblər"
15/10/2018 [17:00]:
Yetmiş üç dövlət obyekti satışa çıxarılır
15/10/2018 [16:58]:
Navalnı Kreml qarşısında etirazların davam edəcəyi mesajını verdi -Putinin rəqibi həbsdən çıxdı
15/10/2018 [16:55]:
Badamdardakı sürüşmə evin hasarını uçurdu
15/10/2018 [16:54]:
Deputatdan Diaspor Komitəsinin çağırışlarına reaksiya – SƏS VERİN
15/10/2018 [16:35]:
“Bizim Mahatma Qandimiz yox idi…” - Azərbaycanın ilk prezidenti belə deyir…
15/10/2018 [16:30]:
Prezident Lerikdədir...
15/10/2018 [16:24]:
Bu gün konsulluqda jurnalistlə bağlı araşdırma aparılacaq
15/10/2018 [16:18]:
Prezident Astarada sakinlərlə görüşdü
15/10/2018 [15:53]:
ADPU-nun əməkdaşları EQAC layihəsi çərçivəsində keçirilmiş görüşdə iştirak ediblər
15/10/2018 [15:49]:
Frankofoniya təşkilatının üz qarası: Ermənistan
15/10/2018 [15:45]:
ADP İdarə Heyəti növbəti toplantısını keçirdi
15/10/2018 [15:40]:
Bank razılıq verməsə, bunu edə bilməzsiniz!
15/10/2018 [15:32]:
Yaşlı adam altmış ildir ağzında gül gəzdirir: SƏBƏBİ...
15/10/2018 [15:29]:
“Bu poeziya evini biz yaratmışdıq...” -Tanınmış şair
15/10/2018 [15:21]:
“Bu cür təmtəraqlı yas mərasimlərinin keçirilməsi sosial bəladır”
15/10/2018 [15:19]:
Lənkəranda 7 kəndi birləşdirən yolun açılışı oldu
15/10/2018 [15:14]:
Telman İsmayılovun qardaşı oğlu azadlığa buraxıldı
15/10/2018 [15:12]:
İlham Əliyev Lənkərandan Astaraya getdi
15/10/2018 [15:12]:
Stüardessa təyyarədən yıxıldı - FOTO
15/10/2018 [15:10]:
UNEC ABŞ-ın Linkoln Universitetilə ikili diplom proqramına başlayır
15/10/2018 [15:05]:
“Bu serialın mənə, əsərimə heç bir dəxli yoxdur” - Anar
15/10/2018 [14:59]:
Prezident və xanımı “Azərxalça” ASC-nin Lənkəran filialının açılışında
15/10/2018 [14:56]:
Atatürkün təhqir olunduğu video yayıldı, sosial media ayağa qalxdı - VİDEO
15/10/2018 [14:43]:
ADU-da ənənəvi Çin bayramı qeyd olundu
15/10/2018 [14:42]:
Saç şampununu su kimi içdi - İNANILMAZ...+VİDEO
15/10/2018 [14:37]:
Günə 41 min qazanır - Milyonçu olan Adele
15/10/2018 [14:19]:
Mütəxəssislərdən xəbərdarlıq: ”Ət yeməkdən imtina etsəniz..."
15/10/2018 [14:07]:
"Ermənistan həmişəki kimi yenə də nə qədər riyakar və ikiüzlü davrandı"
15/10/2018 [14:03]:
“Aprel döyüşləri göstərdi ki, erməni bizim əsgərimizin qarşısında dayana bilməz”
15/10/2018 [14:00]:
Paşayeva Oksford Universitetinin bu komitəsinə üzv seçildi -FOTOLAR
15/10/2018 [13:55]:
Türkiyə Suriya ilə çiyin-çiyinə döyüşə başlayır – Şok iddia
15/10/2018 [13:51]:
Təbrizin imam cüməsindən Qarabağ dəstəyi -FOTOLAR
15/10/2018 [13:47]:
"Dini mərasimlər dini siyasiləşdirmək üçün alətə çevrilməməlidir" -PA rəsmisi
15/10/2018 [13:36]:
Tarixi ada satışa çıxarıldı - 7,8 milyon dollar
15/10/2018 [13:31]:
Dini Komitənin sədri :“Gənclər adi salavat çevirə bilmirlər...”
15/10/2018 [13:24]:
“Bəzən deyirik ki, indi kitab oxumurlar, amma uşaqdan tutmuş böyüyə kimi hamının...”
15/10/2018 [12:56]:
Ukrayna erməniləri Tərtərin kəndinə yardım gətirdi... -FOTOLAR
15/10/2018 [12:50]:
UNEC stendi mükafata layiq görüldü - FOTO
15/10/2018 [12:49]:
Milli Məclis sabah 17 məsələyə görə TOPLANIR
15/10/2018 [12:48]:
Fazil Məmmədov reanimasiyaya düşüb -Xanımı onu tək buraxmır...
15/10/2018 [12:39]:
Prezident və birinci xanım Lənkəranda yeni oteldə -FOTOLAR
15/10/2018 [12:37]:
Lerikdə qadın 2 kişi ilə birləşib ərini öldürdü - Rəsmi açıqlama
Bütün arxiv bir sırada
20/01/2018 [14:39] - Gündəm - ( 2772 dəfə baxılıb)

Dilçilik institutunun direktoru orfoqrafiya lüğətinə təklif olunan dəyişikliklərə aydınlıq gətirdi- MÜSAHİBƏ



Orfoqrafiya lüğətinə təklif olunan dəyişikliklər barədə müzakirələrin aktuallığını nəzərə alaraq Dilçilik İnstitutunun direktoru, akademik Möhsün Nağsoylu məsələyə aydınlıq gətirib. 

Moderator.az sözügedən müsahibəni təqdim edir:

 - Möhsün müəllim, orfoqrafiya lüğətinə təklif edilən dəyişikliklər hansı zərurətdən yarandı?

- İndiyədək heç bir orfoqrafiya lüğətimizdə əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışı ilə bağlı maddə olmayıb. İlk dəfədir ki, əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışı ilə bağlı 7 maddə hazırlanıb. Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənmiş, 2004-cü ilə hazırlanan orfoqrafiya lüğətində 36 maddə var. Biz bu maddələrin sayını 69-a qaldırmışıq. Bu zərurət bir neçə məsələdən irəli gəlir. Biz istəyirik ki, sözlərin yazılışı, sətirdən-sətrə keçirilməsi məsələləri daha aydın olsun. Məsələn, bildiyiniz kimi bu günə qədər apastrofla yazılan sözlər ki var idi, onların sətirdən-sətrə keçirilməsi apastrofa görə təyin edilirdi. İndi biz təklif edirik bu sözlər də sətirdən-sətrə hecaya görə keçirilsin. Misal üçün, məşəl sözü məş-əl kimi yox, mə-şəl kimi bölünsün.

Digər önəmli dəyişiklik təklifimiz isə qoşa "y" ilə yazılan sözlərlə bağlıdır. Daha doğrusu, söhbət "iyyat", "iyyət", "iyyə" sonluqları ilə bitən sözlərdən gedir. Bunlar ərəb dilində şəkilçilərdir və bu sözlərin hamısı ərəb mənşəli sözlərdir.

- Bu sözlərin bir "y" hərfi ilə yazılması təklifini irəli sürərəkən hansı prinsipləri nəzərə almısız?

- İlk olaraq fonetik prinsipi nəzərə alırıq. Yəni sözün deyildiyi kimi yazılması məsələsi. Türklər 99 faiz sözlərin yazılmasında bu qaydanı üstün tutur. Biz də danışıq zamanı bu tip sözlərdə dilin bir "y"-ni tələffüz etmədiyi üçün fonetik prinsipi nəzərə alırıq. Yəni bu söz necə səslənirsə, elə də yazılmasını tövsiyə edirik. Təbii ki, bu təkliflər, tövsiyələr bir daha müzakirə ediləcək, orfoqrafiya komissiyası bu məsələyə bir də baxacaq, əgər qəbul olunsa, Nazirlər Kabinetinə təqdim olunacaq. Nazirlər Kabinetinin təsdiqindən sonra bu yeniliklər qüvvəyə minəcək.

- Orfoqrafiya komissiyasına kimlər daxildir?

- Komissiyanın sədri AMEA-nın prezidenti akademik Akif Əlizadədir. Müavin İsa Həbibbəylidir. Komissiyanın məsul katibi isə mənəm. Komissiyaya Anar, Əflatun Amaşov, Nizami Cəfərov, Kamal Abdulla, Vaqif Əliyev, Ceyhun Bayramov, Mübariz Yusifov, Əbülfəz Quliyev, Elbrus Əzizov, Buludxan Xəlilov daxildir. Yəni üzdə olan dilçi alimləri komissiyaya daxil etmişik. Həm də düşünürük ki, bu prosesə məşhur orta məktəb müəllimlərini də dəvət edək. Eyni zamanda, istərdik başqa dilçi alimlər də sıralarımıza qoşulsun və son qərar geniş müzakirədən sonra qəbul edilsin.

Yeni təkliflərdən bəziləri elə komissiya üzvlərindən gəlib. Məsələn, üzvlərdən biri dilimizdəki "İsgəndər", "əsgər", "işgəncə" sözlərindəki "g" samitinin "k" samitilə əvəzlənməsini təklif edib. Baxın, bu tip sözlərin demək olar ki, hamısı "g" hərfi ilə yazılır, amma yalnız "iskənə" sözü "k" ilə. Belə məqamlar insanlarda çaşqınlıq yaradır. Az öncə toxunduğumuz "iyyat" sonluğu ilə bağlı da belə çaşdırıcı məqamlar var. Məsələn, "iyyat" sonluğu ilə bitən bütün sözlər qoşa "y" ilə yazıldığı halda, bircə "cəfəngiyat" sözü bir "y" ilə yazılır. Niyə? Axı bunlar eyni mənşəli və eyni şəkilçi ilə düzələn sözlərdir. Niyə "mənəviyyat" qoşa "y" ilə, "cəfəngiyat" tək "y" ilə yazılmalıdır? Yenilikləri həm də belə çaşqınlıqları aradan qaldırmaq üçün təklif edirik.

Məsələn, təkliflərimizdən biri sonu iki "s" ilə bitən Avropa mənşəli alınma sözlərin bir "s" ilə yazılması ilə bağlıdır. Burada əsasən fonetik prinsip rəhbər tutulur. Qoşa "s" ilə bitən sözlərin sonundakı "s" səslərindən biri tələffüz çətinləşdirir. Məsələn, "sterss", "ekspress" və s.

Məsələn, bu dəyişikliklə bağlı bir az əvvəl bir xanım zəng etmişdi. O deyir ki, bəs "press" sözü necə olacaq? Çünki dilimizdə "pres" sözü də var, "press" sözündəki "s"-lərdən birini də ixtisar etsək, bu sözlər eyni cür yazılmış olacaq. Baxın, bu məsələyə də yenidən baxıla, istisna hal nəzərə alına bilər. Yəni yalnız "press" sözünü olduğu kimi saxlamaq olar. Amma hələ ki, təkliflərimizə bu məqamı əlavə etməmişik.

- Söhbətimizin əvvəlində dəyişiklikərə, yeniliklərə rəvac yaradan bir neçə səbəb olduğunu demişdiniz. Bunlardan biri barədə, yəni fonetik prinsip barədə danışdıq. Bəs digər səbəblər hansılardır?

- Bu yeniliklərin təklifilə böyük bir prosesə öz töhfəmizi vermək istəyirik. Bildiyiniz kimi, Qazaxıstanda Beynəlxalq Türk Akademiyası var. Akademiyanın prezidenti Darxan Kıdırəli bu yaxınlarda Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Dostluq" ordeni ilə təltif edildi.

Bu akademiya ilə Ədəbiyyat İnstitutu, Tarix İnstitutu, Coğrafiya İnstitutu birgə layihələr üstündə çalışır. Bu layihələrə orta məktəblər üçün ortaq türk ədəbiyyatı, ortaq türk tarixi, ortaq türk coğrafiyası dərsliklərinin hazırlanması daxildir. Biz istəmirik Azərbaycanda insanlar Sultan Səlimə, Türkiyədəkilər Şah İsmayıla xor baxsın. Biz dərsliyimizdə Orxan Kamalı tədris etməliyik, onlar Sabiri. Biz Yunus İmrəni öyrənməliyik, onlar İmadəddin Nəsimini. Eləcə də qarşılıqlı olaraq özbəkləri, qazaxları öyrənməliyik. Artıq bu layihə çərçivəsində ortaq türk ədəbiyyatı hazırlanıb. Ortaq türk coğrafiyası və tarixi də hazırlanır.

Məsələn, türklər "iyyat" sonluğunu bir "y" ilə yazırlar, "əsgər" sözünü "k" hərfi ilə yazırlar.

Bəli, orfoqrafiya lüğətinə dəyişikliklər təklif etməkdə əsas  məqsədlərimizdən biri ortaq türk imlasının, dilinin formalaşmasına töhfə verməkdir.

Niyə biz iqtisadiyyat, mədəniyyət sahəsində inteqrasiya edirik, amma ortaq əlifba barədə düşünmürük?

Halbuki, 1926-cı ildə Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsində əsas məqsəd məhz bu idi: ortaq əlifba yaratmaq. Biz XX əsrin əvəllərində dil baxımından daha yaxın idik, indi uzaqlaşmışıq. Niyə? Çünki o zaman "Molla Nəsrəddin"i hamı oxuya bilirdi. Çünki dərgi ərəb əlifbası ilə dərc edilirdi, o ortaq əlifba bizi birləşdirirdi. 1926-cı ildəki qurultaydan sonra yuxarılar gördü ki, biz bir-birimizi daha yaxşı başa düşəcəyik, yaxınlaşacağıq, dərhal Kiril əlifbasına keçidlə bağlı əmr verildi. Kiril əlifbasını da elə tənzimlədilər ki, türkmən, qazax, özbək, qırğız, Azərbaycan əlifbası bir-birindən fərqlənsin. Beləcə bu mədəniyyəti parçaladılar.

İndi bizim hədəflərimizdən biri də bu yöndə inteqrasiya etməkdir.

- Loqotip və bu tip rəmzi simvolların üzərində yazılışı dəyişdirilmiş sözlər olarsa, loqolar dəyişməsinə ehtiyac olacaqmı? Yoxsa bu dəyişikliklər zamanı loqoların olduğu kimi qalması istisna hal kimi qəbul edilə bilərmi?

- Bəli. Düşünürəm ki, loqoların istisna hal kimi saxlana bilər. Yəni loqoların dəyişməməsinin mümkün olduğunu, bu istisnanın nəzərə alına biləcəyini düşünürəm.

- Dəyişikliklərlə bağlı təklifləriniz artıq mediada işıqlandırıldı. Hansı sözlərə dəyişiklik edilməsini təklif edirsinizsə, artıq əksər insanlara bəllidir. Yeniliklərlə bağlı narazılıqlar eşidirsinizmi?

- Bəli. Narazılıqlar var. Bu, təbii haldır. İstənilən yenilik birmənalı qarşılanmır. Eyni zamanda belə məsələlərə mütəxəssislər də qarışır, mütəxəssis olmayanlar da. Məsələn, o qədər qeyri-peşəkar iradlar alırıq ki... Sualı eşidən kimi hiss edirəm ki, bunu deyən adam mahiyyətdən xəbərsizdir, işin içində deyil. Təbii ki, peşəkar insanların rəyləri, eyni zamanda, haqlı iradları nəzərə almağa hazırıq. Yenə deyirəm, təkliflər müzakirəyə açıqdır.

"Ədəbiyyat qəzeti"

"Bu gün müxalifət lideri də İlham Əliyevin alternativsizliyini etiraf edir"
"Cavan oğlanı nə edirsən, pul xərcləməyəcək" - Rövşanədən müğənniyə
Stüardessa təyyarədən yıxıldı - FOTO
Atatürkün təhqir olunduğu video yayıldı, sosial media ayağa qalxdı - VİDEO
Saç şampununu su kimi içdi - İNANILMAZ...+VİDEO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Yayda mənə məlumat verildi ki, yol artıq sıradan çıxıb…” - Prezident
Cəmiyyət
“Bu poeziya evini biz yaratmışdıq...” -Tanınmış şair
Cəmiyyət
“Bu cür təmtəraqlı yas mərasimlərinin keçirilməsi sosial bəladır”
Cəmiyyət
“Bəzən deyirik ki, indi kitab oxumurlar, amma uşaqdan tutmuş böyüyə kimi hamının...”
Cəmiyyət
Ermənilər Azərbaycanda Məhsul bayramı keçirdi - Bizim ümidimiz hələ “Məhsul” stadionunda...
Həftənin ən çox oxunanları
Cahangir Hacıyevin xanımı hər gün 2500 dollarlıq şərab içirmiş -Dünya belə pul xərcləyən qadın görməyib
"Şöhrət" ordenli icra başçısının rayonundan Heydər Əliyevə qarşı hörmətsizlik - FOTOLAR
"Tikintidəki özbaşınalığa Abid Şərifovla Hacıbala Abutalıbov cavab verməlidir"
Lələtəpədən qaçmış ermənilər ordumuzun tutduğu mövqelərə baxır... -Yeni görüntülər
İstanbulda küçəyə erməninin adı verildi
“Bütün ölkə müharibəyə köklənməlidir”
“Erməni-rus qruplaşması hansı halda Azərbaycanla döyüşə girə bilər?”- General cavab verir (Video)
Bakıda bu restorana parolsuz daxil olmaq mümkün deyil - VİDEO
"Bunun üçün ölkə başçısına müraciət etmişəm, İqtisadiyyat Nazirliyi ilə söhbətimiz olub"
Dünyanın ən sərt diplomatının arvadı... - "Onlar tanış olanda Sergey Lavrov hələ tələbə idi"
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə