Xəbər lenti
23/02/2018 [00:41]:
Niderland “erməni soyqırımı”nı tanıdı
23/02/2018 [00:07]:
Bürclər - 23 FEVRAL
22/02/2018 [23:58]:
"Bayıl yamacındakı sürüşmə Bakının Baş planının olmamasından qaynaqlanır"
22/02/2018 [23:35]:
Fələstin prezidenti ABŞ-da xəstəxanaya yerləşdirildi
22/02/2018 [23:35]:
Beyləqanda ağır yol qəzası - 2 ölü, 2 yaralı
22/02/2018 [22:59]:
Qadın paltarı geyinən radikal islamçı kişilər yaxalandı
22/02/2018 [22:44]:
Qarsdakı Baş Konsulluğumuz “Xocalıya Ədalət” adlı silsilə tədbirlərə başladı - FOTO
22/02/2018 [22:35]:
"Genesis G70" sport-sedan dizayna görə mükafat aldı - "Əsrin gözəli"...
22/02/2018 [22:33]:
Köçəryan Xankəndində “30 illiyə” qatıldı - Ter-Petrosyan isə dəvət olunsa da - gəlmədi...
22/02/2018 [22:29]:
"Niyə universitetlərin nə qədər tələbə qəbul etməsini Nazirlər Kabineti müəyyənləşdirir?"
22/02/2018 [22:27]:
Putin bir neçə ölkənin müdafiə naziri ilə görüşdü - YENİLƏNİB
22/02/2018 [22:21]:
İran hədələdi: "Nüvə razılaşmasını tərk edəcəyik"
22/02/2018 [22:17]:
Rusiya qızıl ehtiyatına görə dünyada beşinci yeri tutdu
22/02/2018 [22:00]:
“Əlini Cəbi adlı əsgəranlı erməni vurmuşdu”- Qarabağın ilk şəhidlərinin birinin qardaşı
22/02/2018 [21:55]:
Təyyarələrdə mobil operatorların xidmətləri niyə dayandırılıb?
22/02/2018 [21:47]:
“Torpaqlarımız heç vaxt geri qayıtmayacaq.... onu ancaq ala bilərik”
22/02/2018 [21:35]:
Ermənistanda gərginlik artır - Serj Sarkisyan hədəfdədir
22/02/2018 [21:31]:
İlin əvvəlindən Ermənistanın 9 hərbçisi Qarabağda məhv olub
22/02/2018 [21:22]:
Milli Məclis biganələr yığnağı, haqq deyənlər haqsızların danlağı...
22/02/2018 [21:12]:
Sankt Peterburqda terror aktının qarşısı alındı
22/02/2018 [21:05]:
Azərbaycan gimnastı qızıl medal qazandı
22/02/2018 [21:04]:
ABŞ dəniz piyadaları rus qışına hazırlaşır
22/02/2018 [20:35]:
"Erməni milliyətçiliyinin kökündə faşizm dayanır"
22/02/2018 [20:22]:
Bu gün "Fəlakət"in toyudur - FOTOLAR
22/02/2018 [20:08]:
Rusiya böyük faciədən döndü - Genişmiqyaslı əməliyyat
22/02/2018 [20:08]:
Misir prezidenti Şahin Mustafayevi qəbul etdi
22/02/2018 [20:05]:
Qadınları necə sevək? - KİŞİLƏRƏ MƏSLƏHƏT
22/02/2018 [20:04]:
Kristian Vigenin Minsk qrupu həmsədrlərini tənqid etdi
22/02/2018 [19:54]:
Elza Seyidcahanın şeirlər kitabı çap olundu
22/02/2018 [19:51]:
Kreml iki şərtə görə güzəştə gedəcək: “Böyük müharibəyə hazırlıq başlayıb"
22/02/2018 [19:47]:
Üç övladı gözünün qarşısında donub, ölən ana: “Soruşurdular ki, bəs atamız hanı?”
22/02/2018 [19:42]:
Xalq yazıçısı “Yeni Müsavat”a niyə danışmadı?
22/02/2018 [19:42]:
Afrində Əsədlə Öcalanın şəkilləri qaldırıldı - FOTOLAR
22/02/2018 [19:19]:
“Nar” “İlin mobil operatoru” mükafatına layiq görüldü
22/02/2018 [19:08]:
ADNSU-nun rektoru təhsillərini xaricdə davam etdirəcək tələbələrlə görüşdü
22/02/2018 [18:58]:
ADU-nun rektoru Kamal Abdulla Rumıniya səfiri ilə görüşdü
22/02/2018 [18:56]:
Naxçıvana 3 milyon manat ayrıldı
22/02/2018 [18:55]:
Prezidentin fərdi təqaüdü 1450 manat olacaq
22/02/2018 [18:54]:
Gənc istedadların təqaüdü 100 manat artırıldı
22/02/2018 [18:53]:
Bakının bu rayonlarında içməli su olmayacaq
22/02/2018 [18:52]:
Seçkiqabağı təşviqat üçün ödənişsiz efir və dərc yeri bu KİV-də olacaq
22/02/2018 [18:51]:
Fəxri adlara görə aylıq təqaüdlərin məbləği artırıldı
22/02/2018 [18:44]:
ADNSU-nun rektoru “METAK” şirkətinin nümayəndələri ilə görüşdü
22/02/2018 [18:33]:
Prezident Bruney sultanını təbrik edib
22/02/2018 [18:29]:
Sumqayıt sakini Şirvanda heroinlə tutuldu
22/02/2018 [18:27]:
Bakıda şagirdin açıq-saçıq şəklini yayan müəllimlə bağlı araşdırma başladı
22/02/2018 [18:25]:
Azərbaycan-Rusiya sərhəddində ilk demarkasiya nişanı quraşdırılıb
22/02/2018 [18:13]:
Afaq Bəşirqızından xanımlara 8 Mart hədiyyəsi
22/02/2018 [18:11]:
Azərbaycan ən çox Rusiyadan məhsul alıb
22/02/2018 [18:06]:
Dövlət hesabına göstərilən xidmət üçün vəkilərə ödəniş 3 dəfə artırılacaq
22/02/2018 [18:06]:
Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasına yeni baş həkim təyin olundu
22/02/2018 [17:59]:
Prezident vəkilliyin inkişafı ilə bağlı sərəncam imzaladı
22/02/2018 [17:55]:
Əhmədinejat İran xalqı üçün azad seçim istədi - Xameneinə məktub
22/02/2018 [17:53]:
Vəkillər Kollegiyası yeni bina ilə təmin olunacaq
22/02/2018 [17:51]:
“Afrinə girməyə qoymayacağıq” - Türkiyədən Əsədə xəbərdarlıq
22/02/2018 [17:43]:
Bağça müdirəsinə 8 il həbs verildi, amma azadlıqda qaldı
22/02/2018 [17:40]:
Anar bu dəfə Məleykəni dəyişdi - Video
22/02/2018 [17:38]:
General məhkəmə zalında qandallanacaq - Rütbələri alınır
22/02/2018 [17:24]:
Su ilə müalicənin möcüzəvi faydaları -Siz də sınayın
22/02/2018 [17:09]:
Kişilər sidiyə oturaraq getməlidir... - Prostat xəstəliklərinin ən asan və pulsuz profilaktikası
22/02/2018 [17:04]:
Səlim Müslümov İƏT-in əmək nazirlərinin dördüncü konfransında çıxış edib
22/02/2018 [17:01]:
İzmirdə Xocalı Soyqırımının qurbanları anılacaq
22/02/2018 [16:46]:
Radio aparıcısı canlı yayım zamanı doğdu - VİDEO
22/02/2018 [16:44]:
Oyun oynayan uşağın boğazına çubuq sancıldı - FOTO
22/02/2018 [16:42]:
Yumurtladığını iddia edən uşaq həkimləri çaş-baş saldı
22/02/2018 [16:41]:
Vəfalı it 12 il ölən sahibinin məzarı başında gözlədi - VİDEO
22/02/2018 [16:37]:
Prokuror MTN generalına 16 il iş istəyib
22/02/2018 [16:37]:
“Ermənistanın sabiq naziri millətinin həyasızlığını bir daha ortaya qoydu...”
22/02/2018 [16:35]:
“Təmizlənəcək suların bir hissəsi əkin sahələrinə, bir hissəsi isə dənizə axıdılacaq...”
22/02/2018 [16:29]:
Milli Məclisin 3 komitəsi “Ələt azad iqtisadi zonası”na görə toplandı
22/02/2018 [16:19]:
Qarabağda erməni hərbçi məhv edildi
22/02/2018 [16:10]:
Dünyanın ən zənginləri daha da varlanıb -YENİ SİYAHI
22/02/2018 [16:09]:
İş adamı Anar Əliyev Moskvada güllələndi - VİDEO
22/02/2018 [16:07]:
Azərbaycan Cümhuriyyətinin qəbul etdiyi ən vacib qərarlardan birinin FOTOSURƏTİ
22/02/2018 [16:07]:
Mehdi Hüseynzadənin uyuduğu məzarlıqdan FOTOREPORTAJ
22/02/2018 [16:04]:
Hər gün milyonlarla mahnılar smartfonunuzda
22/02/2018 [16:01]:
Peyğəmbərin vaxtında hamı lüt gəzirdi, çünki... - Tarixçi
22/02/2018 [15:56]:
Azay Quliyev erməni deputatı susdurdu - ATƏT PA-da QALMAQAL
22/02/2018 [15:42]:
Birinci vitse-prezidentliyin 1 İLİ - Deputatlar DANIŞDILAR
22/02/2018 [15:39]:
UNEC-in gənc müəllimləri Türkiyədə Xocalı soyqırımından bəhs ediblər - FOTOLAR
Bütün arxiv bir sırada
09/02/2018 [11:06] - Araşdırma - ( 1208 dəfə baxılıb)

Rəsulzadəni ölümdən qurtaran Stalin niyə onun ailəsini məhv etdi?



Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu illərdə dünyanın siyasi mənzərəsi kaleydoskopik sürətlə dəyişdiyi bir dönəm idi. 28 may 1919-cu ildə çox məşəqqət  və sərgüzəştlərdən sonra nəhayət Paris sülh konfransında “Böyük dördlər”in- Böyük Britaniya, ABŞ, Fransa və İtaliyanın- rəhbərləri ilə görüşə bilən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elçiləri onlardan umduqları qədər dəstək ala bilməmişdilər. O “Böyük dördlər”in başçıları bizimkilərə açıq-aşkar bildirmişdilər ki, xırda dövlətləri tanımaq, onlara dəstək vermək, onların dövlət mənafelərinə zidd gəlir,  Azərbaycan, Gürcüstan vəErmənistanın bir konfederasiya  halında birləşmələri daha məqbuldur. Həmin görüşdən tam bir ay sonra Versal sülh müqaviləsi imzalanmış, nəticədə,cümhuriyyətimizin   siyasi hamisi Osmanlı dövləti Almaniya ilə bərabər məğlub dövlət elan olunmuşdu. Osmanlı dövləti adından Bağdadlı Məhmət Hadi Paşa tərəfindən 1920-ci ilin avqust ayının 10-da imzalanan433 maddədən ibarət Sevr müqaviləsinəəsasən, türklərQafqazda, Balkanlarda və Orta Şərqdə daha nüfuz sahibi ola bilməyəcəkdilər, qoşunlarının ümumi sayı maksimum  50 min əsgərdən ibarət  olacaqdı, 88-93-cü maddələrəəsasən, ermənilərin siyasi müstəqilliyi tanınacaqdı, Van, Bitlis, Ərzurum və Trabzon ərazilərində türk-erməni  sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi Vudro Vilsonun ( 1913-1921-ci illərdə ABŞ-ın dövlət başçısı Woodrow Wilson ) münsifliyi ilə həll olunacaqdı, Batumi tərəfdən ermənilərin Qara dənizə çıxışına imkan yaradılacaqdı vs. Yeri gəlmişkən, Qazi Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyində Türkiyə Böyük Millət Məclisi bu alçaldıcıSevr  müqaviləsini ratifikasiya etməmişdir. ABŞ-ın o zamankı Prezidenti Vudro Vilson isə, 22 noyabr 1920-ci il qərarı ilə Van, Bitlis, Ərzurum vəTrabzonunermənilərə verilməsinə dair qərarı təsdiqləmişdi.  Belə bir təlatümlü dönəmdəbolşevik Rusiyasiiki dəfə — 02.01.1920 və 23.01.1920-ci ildə— Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinəcənub sərhədlərinin (A. Denikindən  )təhlükəsizliyini təmin etməsi haqqında Q. Çiçerinin imzası ilə nota göndərmişdi. Versal sülh konfransının Ali Şurası tərəfindən Kerzonun təklifi ilə Azərbaycanın müstəqilliyinin defakto tanınması ( 11.01.1920 ), görünür, şimal qonşumuzu çox qıcıqlandırmışdı. 17 mart 1920-ci ildə  V.İ. Leninin Qafqaz Cəbhəsi Hərbi İnqilab Şurasına Bakını işğal etmək barədə teleqram göndərməsi, xüsusən də16 mart 1920-ci ildə Osmanlı dövlətinin paytaxtı İstanbulun işğalçı müttəfiq dövlətlər tərəfindən ( Böyük Britaniya, Fransa və Yunanıstan ) işğalı, demək olar ki, cümhuriyyətimizin siyasi müqəddəratını həll etdi.

“Batuma, türklərə yardıma gedirik” bəhanəsilə müqavimətsiz şəkildə Bakıya daxil olmuş bolşeviklər Həmid Sultanovun vasitəsilə əvvəlcə, Azərbaycan Kommunist Partiyası adından, daha sonra isəÇingiz İldırımın adından  Azərbaycan Demokratik Respublikasının Parlamentinə ultimatum  vermişdi.

27 aprel 1920-ci il saat 20.45 dəqiqədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 145-ci -sonuncu iclasında – M. Rəsulzadə başda olmaqla  Məhəmməd Həsən Hacınski, Qara bəy Qarabəyov, Aslan bəy Səfikürdski və Aslan bəy Qardaşovdan ibarət fövqəladə səlahiyyətli xüsusi nümayəndə heyəti Əliheydər QarayevləHəmid Sultanovungündüz saat 12-dətəqdim etdikləri ultimatuma yeddi şərt daxilində iqtidardan getmək məsələsini müzakirəetməyə başladı. Əsas şərtləri Azərbaycanın suverenliyi vəmüstəqilliyinin  saxlanılması, milli hökumət və parlament üzvlərinin həyat və əmlaklarının toxunulmazlığının  tə'minat edilməsi idi. M. Rəsulzadə, əslində, hakimiyyətin bolşeviklərə təslim edilməsini  istəmirdi: "Bizim fraksiyamız təslim olmağın əleyhinədir. Fəqət firqələrin əksəriyyətinin tələbinə görə və camaatımızın arasında daxili müharibə salmamaq üçün və əlavə bu günkü kommunist fırqəsinin müstəqilliyimizi müdafiə edəcəklərini nəzərə alaraq, bütün ixtiyarın onlara verilməsinin tərəfdarıyam, bu şərtlə ki, kommunistlər istiqlaliyyəti, millət və məmləkətimizi layiqincə müdafiə etsinlər. Yox, əgər bunlara əməl olunmazsa, ixtiyarımızı geri alaraq haqqımızı özümüzdə saxlayacağıq".Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sonuncu iclası saat 23.25-də başa çatdı. Fövqəladə səlahiyyətli xüsusi nümayəndə heyəti AXC hökumətinin təhvil aktını imzalayıb salondan çıxanda Parlamentin “Hümmət” fraksiyasından olan Səmədağa Ağamalıoğlu “vəssalam, bazar bağlandı” deyə-deyəavtomobilə minib hökumətin təhvil aktını bolşeviklərin  Çəmbərəkənddəki qərargahına apararkən M. Rəsulzadəüçrəngli bayrağı eyforiyada olan bolşeviklər tərəfindən təhqir olunmaması üçün da özüylə götürmüşdü.

28 aprel 1920-ci ildən 31 dekabr 1922-ci ilədək  Ədliyyə komissarı, Əmək komissarı, “Kommunist” qəzetinin redaktoru, Bakı Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, Bakı quberniyasının Şamaxı qəzası üzrə fövqəladə komissarı, Hərbiyyə və Dəniz komissarıkimi fəaliyyət göstərmiş Əliheydər  Qarayev və28aprel 1920-ci ildən 1 iyun 1921-ci ilədək Daxili İşlər Komissarı olmuş Həmid Sultanov Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin elan olunmasının ilk anlarından M. Rəsulzadənin fiziki cəhətdən məhv edilməsinə çalışmışlar.

Bolşeviklər sözdə milli hökumət üzvlərinə toxunulmazlıq hüququ verəcəklərini vəd etsələr də, əsla öz sözlərini tutmamış, elə ilk andalardan etibarən onlara qarşı repressiyalara başladılar. Məsələn, 29  aprel 1920-ci ildə sabiq baş nazir Nəsib bəy Usubbəylini Bakı vağzalında həbs etilər, bir gün sonra Bakının qubernatoru general-mayor Murad Girey Tlexas, Bakı polismeysteri polkovnik Rüstəm bəy Mirzəyevi, Bakı istehkam  rəisi general-mayor İbrahim ağa Usubovu zindana salıb qısa müddətdən sonra güllələdilər.

Bolşeviklərin  özbaşınalığına qarşı  az sonra Azərbaycanda silahlı qarşıdurmanın artması da  bolşevikləri Milli hökumət üzvlərinəqarşı repressiv tədbirlər almağa tələsdirirdi.   Məsələn, 25-31 may 1920 –ci ildə  Gəncədə Cavad bəy Şıxlıniski, Mirzə Məhəmməd Qacar və Cahangir Bəy Kazımbəyovun başçılığı, 6-18 iyun 1920 -ci ildəZaqatalada  Əhmədiyəvin və Molla Nafiz Əfəndinin rəhbərliyi, həmin ilin iyulunda  Şəmkir qəzasının Müşkürlü kəndində Namazın başçılığı altında, avqust ayında  Quba qəzasının Dəvəçi və Quba dairələrində Həmdulla Əfəndinin və Qaçaq Mayılın başçılığı altında, 18 may- 4 iyun 1920-ci ildə  Göyçay qəzasının ( Kürdəmir rayonunun)  Şilyan kəndində Nuh əfəndinin rəhbərliyi iləsilahlı üsyan baş vermişdir. Şilyan üsyanı amansızlıqla yatırıldıqdan sonra  5 iyun 1920-ci ildə həmin kənddə qurulmuş “hərbi məhkəmə” 5 üsyançını həqarətlə “yovşan hökuməti” qurmaqda ittiham  edərək barələrində güllələnmə hökmü çıxarmış və hökm dərhal yerinə yetirilmişdi.

Gündən-günə artan təqiblərdən vəhəbsdən qurtulmaq məqsədilə M. Rəsulzadə gizli yollarla Azərbaycanı tərk etmək qərarına gəlir. Məlum səbəblərə görəşimala getmək olmazdı, 1911-ci ildə isəİrandan deportasiya edilmişdi, ermənilər tərəfinə getmək intihara bərabərdi, bircə, ümid Gürcüstan tərəfə çıxıb oradan Türkiyəyə keçə bilməyə qalmışdı. 28 aprel 1920-ci ildəAzərbaycanı sovetləşdirən bolşeviklər hələlik Gürcüstanı tutmamışdılar. Polyaklarla savaşda ağır durumda olan bolşeviklər Antantanın dəstəklədiyi Gürcüstan Demokratik Respublikası ilə Moskvada (7 may 1920-ci il) sülh müqaviləsi  bağlamaqla kifayətlənmişdilər. Yeri gəlmişkən, sonralar sovet Azərbaycanının rəhbəri olacaq “əziz Sergey Mironıç- S.M.Kirov- 1920-ci ilin yayında RSFSR-in Gürcüstandakı daimi nümayəndəsi vəzifəsinə gətirilmişdi. Bolşeviklər  özlərini  bir az möhkəmləndirən kimi, 25 fevral 1921-ci ildə Gürcüstanı da sovetləşdirdilər.

M.Rəsulzadə inandığı adamların köməyi ilə Sarı Ələkbər adında çox etibarlı bir çobanın bələdçiliyi sayəsində qaranlıq gecədə gizli şəkildə Novxanını tərk edib Xızının Gimçi kəndinə, Seyid Zəki ağanın evinə pənah gətirir. Burada ağa öz oğlu ilə bərabər M. Rəsulzadəni Lahıc kəndinə göndərir ( Rəsulzadənin kürəkəni Daməd hacı Müslümoğlu o kənddən idi). M. Rəsulzadəni həbs etmək üçün Novxanaıya gələnlər onu orada tapmadıqlarından bütün yol boyu, vağzallarda axtarışa başlamışdılar. Bolşeviklərə işləyən yerli sakinlərdən biri (lahıclı Nəsrulla oğluƏliabbas ) M. Rəsulzadənin Lahıcda olduğunu əlaqədar təşkilata bildirib. M. Rəsulzadə təqibdən qurtarmaq üçün 17 avqust 1920-ci il gecəsi Lahıcı tərk edib Aşıq Bayram kəndinə gedəndə( başqabir məlumata görə, Qaraməryəmə gedəndə) “sayıq” bolşeviklər tərəfindən həbs olunur və Bakıya gətirilir.

1920-ci ilin iyun ayında İranın Ənzəli şəhərində yaranan İran Kommunist Partiyasının siyasi fəaliyyəti rus bolşevikləri tərəfindən müəyyənləşdirilirdi. Həmin ilin avqust ayının sonlarındaM.Rəsulzadə ilə çox  səmimi dost olan Heydər xan Əmioğlu ( Tarıverdiyəv ) təlimat almaq üçün Bakıdaydı ( 1920-ci ilin sentyabr ayında Heydər xan Əmioğlu İran Kommunist Partiyasının baş katibi seçilmişdi ). Məhəmmədəmin Rəsulzadənin həbs olunduğu xəbərini eşidən Heydər xan Əmioğlu dərhal bu barədə İosif Vissarionoviç Stalinə teleqram vurur.  İ. V. Stalin vəziyyətin ciddiliyini dərk edərək Azərbaycan Respublikası İnqilab Komitəsinin Sədri N. Nərimanova təcili şifroqram göndərir: “До моего приезда  не трожьте  М.Расулзаде. Наркомнац, член Реввоенсовa И. Сталин. Владикавказ. 01.09.1920  (Mən gələnədək M.Rəsulzadəyə toxunmayın. Milli Məsələlər üzrə Xalq Komissarı, İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü İ. Stalin.Vladiqafqaz. 01.09.1920 ). Şifroqramı alan N. Nərimanov  Xüsusi Şöbənin rəisi Semyon Pankratova zəng edərək İ. Stalinin əmrini ona çatdırır. Səhəri gün mərkəzi “Kommunist” qəzetində M. Rəsulzadənin Bakı təcridxanasına gətirilməsinin səbəbləri barədə N. Nərimanovun açıqlaması   çap olunmuşdu, güya, M. Rəsulzadənin təcridxanada saxlanılması onun təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilədir.  M.Rəsulzadənin güllələnməsinə çalışanlar, ilk növbədə, Levon Mirzoyan,  Sarkis Danilyan, Baqdasar Ovsepyan kimilər uzun müddət dərk edə bilməmişlərdi ki, M. Rəsulzadənin tutulması barədə xəbəri bu tezlikləİ. Stalinə kim çatdırmışdır.

M.Rəsulzadə ilə İ. Stalin əsrin əvvəllərindən tanış idilər. M. Rəsulzadələr İ Stalini iki dəfə real ölümdən, bir dəfə də sürgündən  qurtarmışdılar. Birinci dəfə, 1904-cü ilin dekabr ayının 12-də( həmin ilin 13-31 dekabr günlərində Bakıda çarizmə qarşı güclü hərəkat olmuşdur) Koba ( İ. Stalin  1898-ci ildən özünə Koba təxəllüsü götürmüşdü.  Gürcü yazıcısı A. Kazbeqinin 1882-ci ildə yazmış olduğu “Ata qatili” povestindəki xeyirxah qaçaq Koba obrazı Stalinin sevdiyi ədəbi qəhrəman idi ) polis təqibindən qurtulmaq üçün qaçıb Novxanı məscidində gizlənmişdi. Bakıda böyük hörmət və nüfuz sahibi olan Axund Hacı Molla Ələkbər( M. Rəsulzadənin atası ) onu polisə təslim etməmiş, onun “buraya kənar şəxs gəlməmişdir” sözlərinə inan polislər ərazidən uzaqlaşıb getmişlər. İkinci dəfə isə, 1908-ci ildə Bayılda Məşədi Kazım adlı qoçu Kobanı bıçaqlamaq ( şoşqalamaq ) istəyəndə M. Rəsulzadə Kobanı ani ölümdən qurtarıb. Qoçu Məşədi Kazımın Rəsulzadələrə böyük sayqısı olduğundan M. Rəsulzadənin sözünü sındırmır vəKobadanəl çəkir. Bir dəfə də( 23 mart 1910-cu ildə ) Koba “Qudok” qəzetində çap olunmuş məqaləyə görə jandarmeriyaya gətiriləndə M.Rəsulzadənin atası ona zamin olmuş  və  Koba 30 mart 1910-cu ildəBakı Quberniyası jandarm idarəsinin poruçiki Podolskinin təqdimatına əsasən 6 aylıq şərti cəzayla yaxasını  qurtara bilmişdi.

Qafqazda Denikinin komandanlığı altında  hərəkətedən ağqvardiyaçıları məğlub edən İ. Stalin 2 noyabr 1920-ci ildəgözlənilmədən Bakıya gəlir. Dərhal da XI Ordunun Xüsusi Şöbəsinin təcridxanasına gedir. Az sonra Xüsusi Şöbənin rəisi S. Pankratovun kabinetində M. Rəsulzadə ilə İ. Stalinin tarixi qarşılaşması səhnəsi gerçəkləşir. Stalinin əmri ilə Pankratov kabinəti tərk edəndə Stalin M. Rəsulzadəyə tərəf gəlir, tanış gürcü şivəsində rusca “Tanımadın? Mənəm- Koba, yəni, Stalin.” M. Rəsulzadə: “Mən Kobanı tanıyıram, Stalini yox”- deyərək onunla qucaqlaşır. Təqribən bir saata qədər ikilikdə söhbət edirlər. Stalinin sözlərindən məlum olur ki, Bakı bolşeviklərinin bir hissəsi onun güllələnməsini, bir hissəsi isə ömürlük həbs olunmasını istəyir. Təkcə Stalin ( o özü haqqında həmişə 3-cü şəxsdə danışmağı xoşlayarmış ) düşünür ki, M. Rəsulzadə nə güllələnməyə, nə də ömürlük həbsə layiqdir. Rəsulzadə Stalinlə bərabər Kremldə işləməli, buradan bir yolluq getməlidir. Burada qalarsa, İ. Stalin gedən kimi onlar bir şey düşünüb M. Rəsulzadəni mütləq şərləyib tutacaq, sonra da “bədbəxt bir hadisənin qurbanı oldu” deyəəsas gətirəcəklər. M. Rəsulzadə düşünmək üçün vaxt istəyir və İ. Stalinin əmri ilə S. Pankratov  ona ayrıca bir otaq ayırır. M. Rəsulzadə  bu hissəni özünün məşhur “Stalinlə ixtilal xatirələri” əsərində təsvir etdiyi üçün məsələni təfərrüatı ilə yazmağı lazım bilmirik. 9 noyabr 1920-ci ildə  İ. Stalin və M. Rəsulzadə Bakını tərk edirlər.

M.Rəsulzadə 1922-ci ildə İ. Stalinlə məsləhətləşmədən, gizli şəkildə SSRİ-ni tərk edir və uzun sərgüzəştlərdən sonra 1922-ci ilin dekabr ayında İstanbula gəlir. Tərəddüd etmədən İstanbuldan onu rəsmən ölümün pəncəsindən qurtarmış İ. Stalinə məktub yazır. Qeyd etmək lazımdır ki, M.Rəsulzadənin  İ. Stalinə ünvanladığı məktubu eyni ilə23 yanvar 1923-cü ildə Türkiyədə “Yeni Kafkasya” dərgisin 5-ci  sayında nəşr etdirməsi İ. Stalini son dərəcə hiddətləndirmişdir. İ.V.Stalin16 sentyabr 1923-cü ildəAzərbaycanın siyasi rəhbəri S.M. Kirova (1921-1926 )- surətləriXalq Komissarları Şurasının Sədri Q. Musabəyova,Bakı Partiya Komitəsinin katibi R. Axundova, Bakı Partiya Komitəsinin təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri (1926-1929-cu illərdə  Azərbaycan Kommmunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olub )L. Mirzoyana, Zaqfederasiya Xalq Komissarları Şurasının Sədri M. Oraxelaşviliyə - M.Rəsulzadə ilə bağlı xüsusi teleqram göndərmişdi. Həmin teleqramda tələb olunurdu ki, adları qeyd olunan məsul şəxslər Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Milli Şurası Rəyasət Həyətinin sədri Məhəmmədəmin Rəsulzadəyə qarşı total ittiham və qaralama kampaniyası başlatsınlar, onu  “siyasi reneqatlıqda (xəyanətdə ), türklərin özlərinin milli mənafeyinə qarşı çıxmaqda, mülkədarların torpaqlarının yoxsullara paylanmasını gerçəkləşdirməməkdə, müsəlman şərqinin İngiltərənin müstəmləkəsində qalmasına şərait yaratmaqda, mart qırğınında Azərbaycan Purişkeviçi olmaqda, Şamxor talanına təşkilatçılatçılıqda günahlandırsınlar.”

Məhəmmədəmin Rəsulzadəni ölümdən qurtarmış İ. Stalinin hiddətinə səbəb M. Rəsulzadənin məktubda yazdığı son cümlələr olmuşdur: “Şərq millətləri kommunist həyatı ilə deyil, öz milli həyatları ilə yaşamaq istəyirlər. Bir zaman onlar Vilsonun prinsiplərinə inandılar; sizin şüarlarınız isə onlara daha cəlbedici göründü. Fəqət, heyhat, Vilson prinsipləri Versal, Trianon və Sevr müqavilələrinə müncər oldusa, sizin şüarlarınız da Ukrayna, Türküstan və Qafqazın yenidən istilası ilə nəticələndi. Buna görə də vətənim Azərbaycanın sizin işğal və əsarətinizə qarşı mübarizəyə qəhrəman Türkiyənin Antantaya qarşı yürütdüyü mücadilə qədər bir haqqı vardır.”


Ömründə heç nəyi və heç kimi unutmayan, çox şeyəqadir  kindar İ. Stalin öz rəqiblərini, hətta öz anasını belə bağışlamağı əsla bacarmırdı. Xəstə anasına son dəfə baş çəkmək üçün 1935-ci ilin 29 oktyabrında Tbilisiyə gəlmiş İ. Stalin ondan ayrılan məqamda “Keke, ( anası Yekaterina Geladzeyə belə müraciət edərmiş) məni o zamanlar niyə o qədər əzişdirirdin?”- deyə soruşanda anası da “Soso, ( anası yeganə övladını belə çağırarmış ) o zaman səni o qədər əzişdirməsəydim sən indi belə olmazdın”- söyləmişdi. Qeyd edək ki, İ. Stalin nə anası öləndə, nə  də dəfn olunanda  ( 4 - 8 iyun 1937-ci il ) Tbilisiyə getdi. İ. Stalin, anası haqqında təhqiramiz bir ifadə işlətmiş L. Trotskini bütün dünya boyu təqib etdirib, nəhayət uzaq Meksikada öldürtmüşdü( 21 avqust 1940 ).

M.Rəsulzadənin 1923-cü ildə “Yeni Kafkasya” dərgisində nəşr olunan məktubu ilə “Azerbaycan Cumhuriyeti Keyfiyet-i Teşekkülü veşimdiki Vaziyyeti” əsəri faktik olaraq , İ. Stalinin 1913-cü ildə nəşr olunmuş “Marksizm və milli məsələ” doktrinasınının cəfəng ideya olmasını sübut edirdi. Qeyd olunan əsərlə XX əsr marksistləri arasında şöhrət tapmış, dünya siyasəti zirvəsinə  yüksəlmiş İ. Stalin heç vəchlə M. Rəsulzadənin fikri ilə razılaşmadı, acığını onun ailəsindən aldı. M.Rəsulzadənin evində dəfələrlə duz-çörək kəsmiş “bığlı oğlanın” eqosu ona 13 noyabr 1920-ci ildə Temirxanşurada   “İncil”dən gətirdiyi sitatı da unutdurdu: “"Иделай справедливое и доброе пред очами Господа, дабы хорошо тебе было"- Rəbbin nəzərindəədalətli və xeyirli olanı et ki, sənə yaxşı olsun”. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Milli Şurası Rəyasət Heyətinin sədri Məhəmmədəmin Rəsulzadə də sabiq ruhani seminaristinin qarşısında borclu qalmamış, Qurani-Kərimlə cavab vermişdi: إِنْأَحْسَنتُمْأَحْسَنتُمْلأَنفُسِكُمْوَإِنْأَسَأْتُمْفَلَهَا-“Yaxşılıq və pislik edərsənizsə özünüzəedərsiniz.”فَإِنَّاللَّهَلاَيُضِيعُأَجْرَالْمُحْسِنِينَ-“Gerçəkdən də ALLAH yaxşı iş görənlərin əməyini boşa çıxarmaz.”

O hadisələrdən yüz ilə yaxın vaxt keçir. Kimin daha ədalətli və uzaqgörən olduğunu əlahəzrət zaman özü müəyyənləşdirmiş,"İNSANLARA HÜRRİYYƏT, MİLLƏTLƏRƏ İSTİQLAL" fikri bütün dünyanın qəbul etdiyi ideyaya çevrilmişdir.

Prof. Ramazan SİRACOĞLU

Qadın paltarı geyinən radikal islamçı kişilər yaxalandı
Qarsdakı Baş Konsulluğumuz “Xocalıya Ədalət” adlı silsilə tədbirlərə başladı - FOTO
"Niyə universitetlərin nə qədər tələbə qəbul etməsini Nazirlər Kabineti müəyyənləşdirir?"
Yumurtladığını iddia edən uşaq həkimləri çaş-baş saldı
Aygün Kazımova fərqli görnüşdə - FOTO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Şou-biznes
Bu gün "Fəlakət"in toyudur - FOTOLAR
Dünya
Radio aparıcısı canlı yayım zamanı doğdu - VİDEO
Dünya
Vəfalı it 12 il ölən sahibinin məzarı başında gözlədi - VİDEO
Maraqlı
Novruz bayramı ilə bağlı heç zaman eşitmədiyimiz əfsanə və miflər -TARİX
Hadisə
Ölkədə taxıl və un böhranı yaşandı: 1 kisə un alırsansa qeydiyyatını göstər...
Həftənin ən çox oxunanları
Lənkəranski Allahşükür Paşazadəyə yazdığı məktubunda nə istəyirdi?- İstintaq materialları...
Azərbaycan sərhədlərində MÜHARİBƏ BAŞLAYIR – Ağ Ev tarixini ELAN ETDİ
”Budur sizin Ağdam, budur sizin Ağdam! Ha haha ha...” - VİDEO
“Monte Melkonyan məni maşına mindirib bilmədiyim bir evə gətirdi...” - Səkkiz gün erməni əsirliyində...
İsrailin müdafiə naziri erməni deputatları NOKAUT ETDİ: "Qarabağı...”
Dəhşət: Müəllim və şagirdi maşında sevişərkən yaxalandı - VİDEO
Lənkəranskinin “Qara bloknot”unda nə yazılmışdı?- Kriminal avtoritetin şəxsi əşyalarından...
“Hər bir erməni qaçqın Azərbaycandan 110 min dollar tələb etməlidir” - Həyasızlığın son həddi...
Lütlənən qız-gəlinlərimizlə fəxr etməliyikmi?..
Bir qadın eyni vaxtda 3-4 kişi ilə yaşasa?...- Uşaqların atası kim olacaq?!.
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin