Xəbər lenti
16/01/2019 [17:35]:
“Əgər Hacı Allahşükür Paşazadə olmasaydı, bu cür fotoları çəkə bilməzdim...”
16/01/2019 [17:34]:
ABŞ-ın Miçiqan Universitetinin alimləri “Facebook”dan psixoloji asılılığı qiymətləndiriblər
16/01/2019 [17:24]:
“7000 min məqalə və müsahibələrimin heç birində özümü ekspert kimi təqdim etməmişəm” –Nadir İsrafilov
16/01/2019 [17:21]:
Mübariz İbrahimovun sinif yoldaşı: “Onu, yalvara-yalvara şənliyə gətirdə bildik, çünki...”
16/01/2019 [17:19]:
Alimlər qışda dondurma yeməyi məsləhət görürlər – Çünki…
16/01/2019 [17:18]:
Erkən ölümün qarşısını almağın yolu tapıldı
16/01/2019 [17:17]:
Canavar vasitəsilə yetişdirilən məktəblilər – Qeyri-adi metodun fotoları
16/01/2019 [17:13]:
Zakir Həsənov Milli Orduya göstəriş verdi
16/01/2019 [17:08]:
Zakir Həsənov İran ordusunun Baş Qərargah rəisi ilə protokol imzaladı
16/01/2019 [17:07]:
“Azərsu” da gücləndirilmiş rejimə keçdi
16/01/2019 [17:04]:
Nazirlk: "Pensiya, müavinət və təqaüdlərdə artım tempi davam edib"
16/01/2019 [17:03]:
Bakıdakı sosial sığınacaqlar da gücləndirilmiş iş rejiminə keçdi
16/01/2019 [17:01]:
Nazirlik pensiyalarla bağlı narazılığa son qoydu
16/01/2019 [16:57]:
Ayaq izləri aşkar edildi - Sərhəddi keçmək istəyən silahlı şəxs saxlanıldı
16/01/2019 [16:51]:
“UNEC-100” İnkişaf Strategiyası: əsas hədəflər
16/01/2019 [16:34]:
Əflatun Amaşov: "Media mahiyyətcə dağıdıcılıqdan uzaq durmalı, birləşdirici olmalıdır"
16/01/2019 [16:28]:
Hava şəraiti ilə əlaqədar Dövlət Turizm Agentliyinin müraciəti
16/01/2019 [16:21]:
“Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirdi
16/01/2019 [16:19]:
Havaların soyuq keçəcəyi günlərdə təbii qaza olan tələbat artırılacaq - “Azəriqaz” əmin edir...
16/01/2019 [16:15]:
Nazir tapşırıq verib, hava şəraiti ilə əlaqədar xəstəxanalar tam hazır vəziyyətə gətirilib
16/01/2019 [16:05]:
"Kadr islahatları zamanı Qərb idarəetmə dəyərlərini mənimsəyən insanları irəli çəkmək lazımdır"
16/01/2019 [15:59]:
Gömrük Akademiyası xaricdə təhsil alan magistrlara müraciət edib
16/01/2019 [15:56]:
Sürücülərə müraciət edildi: Kəskin hava şəraiti ilə bağlı
16/01/2019 [15:50]:
MTRŞ: "Televiziya kanalları daha çox ucuz yollara əl atır"
16/01/2019 [15:48]:
Azercell-in yeni konseptli xidmət mərkəzi indi Bakı Beynəlxalq Avtovağzalında
16/01/2019 [15:44]:
Məşhur model 2 ildir yaşadığı zorakılığı göz yaşları ilə paylaşdı - DƏHŞƏT...+ FOTOLAR
16/01/2019 [15:37]:
Küləkli havada sosial sığınacaqlar gücləndirilmiş iş rejimində işləyəcək
16/01/2019 [15:35]:
Dərman qəbulunun yeni üsulu icad edilib
16/01/2019 [15:34]:
"Kiminsə arvadının qohumuna, qardaşına vəzifə verməkdən ötrü bu qədər qurum yaratmaq nə məqsəd daşıyırdı?
16/01/2019 [15:33]:
Sergey Lavrov: "Rusiya 2019-cu ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə dəstək verməyə davam edəcək"
16/01/2019 [15:28]:
“Bizim maliyyə resurslarımız, ehtiyatlarımız xarici borcumuzdan 4,5 dəfə çoxdur” - Prezident
16/01/2019 [15:21]:
Sabah universitetlərdə də dərs olmayacaq - İmtahanlar təxirə salındı
16/01/2019 [15:04]:
“Arzum odur ki, Allah məni Qarabağa həsrət öldürməsin...”- Yubiley təəssüratı...
16/01/2019 [14:42]:
Nazirlikdən güclü küləklə bağlı işəgötürənlərə MÜRACİƏT
16/01/2019 [14:41]:
Rotşildlərin Azərbaycana  qohumluğu varsa? - Qarabağın azadlığına dəstək versinlər...
16/01/2019 [14:34]:
Selfi çəkən şeytan heykəli bir ölkəni ayağa qaldırdı - MARAQLI
16/01/2019 [14:21]:
Təhsil müəssisələrində iki gün tətil elan olundu - ƏMR VERİLDİ
16/01/2019 [14:12]:
“Bu əməlləri törədənlərin günahına onlara inananlar da şərikdir...”
16/01/2019 [14:05]:
Bakıdakı küçələrdən birinə Fərman Salmanovun adı verildi
16/01/2019 [14:05]:
Ermənistan parlamentində deputatlar arasında dava düşüb - VİDEO
16/01/2019 [13:59]:
Putinə qarşı sui-qəsdin qarşısı alındı
16/01/2019 [13:45]:
Rusiyada 15 yaşında ana olan azərbaycanlı qız uşağını bacısına verdi - Bacı isə deportasiya olundu
16/01/2019 [13:41]:
Küçədə tapılan çılpaq cəsəd fahişəyə aid imiş - FOTO
16/01/2019 [13:30]:
Tanınmış jurnalistə vəzifə verildi
16/01/2019 [13:28]:
Bəlkə də ailəsi qəhrəman olacağını bildiyi üçün onun adını Rövşən qoymuşdu- Milli Qəhrəman...
16/01/2019 [13:27]:
35 ildir sarı rəngə “boyanan” adam: Eşq simvolu, yoxsa şifrəli mesaj?
16/01/2019 [13:22]:
Ermənistan XİN rəhbəri ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri ilə görüşüb
16/01/2019 [13:12]:
Azərbaycanda 2020-ci ilə qədər tütündən istifadə 10 faiz azaldıla bilər
16/01/2019 [13:06]:
İlham Əliyev iranlı Baş Qərargah rəisini qəbul etdi
16/01/2019 [12:50]:
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi bəyanat yaydı
16/01/2019 [12:49]:
“Hər bir vətəndaşımızın tarixi faciələrimizə öz münasibəti olmalıdır”
16/01/2019 [12:47]:
Gəncənin məşhur polis rəisinin işdən çıxarılması xəbəri yayıldı- Faiq Şabanovu Sumqayıtın rəisinin əvəz edəcəyi deyilir
16/01/2019 [12:40]:
ADU-da Şərq dilləri müəllimləri üçün seminar keçirilib
16/01/2019 [12:39]:
Yol polisi sürücülərə XƏBƏRDARLIQ etdi
16/01/2019 [12:27]:
Ağacları qanunsuz kəsənlər saxlanıldı
16/01/2019 [12:24]:
“Qarabağın azadlığına gedən yol şəhidlikdən keçir” adlı Dəyirmi Masa keçiriləcək
16/01/2019 [12:22]:
“Rəsulzadə ilə bağlı bu addım prezidentin siyasi iradəsinə qarşı olan davranışdır” - ETİRAZ
16/01/2019 [12:21]:
İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Bakıya gəlib
16/01/2019 [12:21]:
ADPU-nun müəllimləri LDU-da payız semestrinin imtahan sessiyasının gedişini izlədi
16/01/2019 [12:20]:
Hüquqşünas: “Zina” maddəsinə görə, ərinə xəyanət edən qadın cinayət məsuliyyəti daşıyırdı...”
16/01/2019 [12:13]:
Rüfət Aslanlı üçün “qəfəs” hazırlığı - istintaq gedir, ifadəsi alınır
16/01/2019 [12:08]:
Polis İdarəsi: “Rəsulzadənin barelyefini Novxanı bələdiyyəsi çıxarıb”
16/01/2019 [12:05]:
“Azərenerji” də hava şəraiti ilə bağlı xüsusi rejimə keçdi
16/01/2019 [11:51]:
Taksi sürücülərinə qənim kəsilən Nəsimiyə hökm oxundu- 11 il
16/01/2019 [11:49]:
Dövlət qulluğuna qəbul üçün keçirilmiş müsahibələrin nəticələri açıqlandı
16/01/2019 [11:38]:
Kənd təsərrüfatı texnikasının yeni qaydalarla satışına başlanıldı -FOTOLAR
16/01/2019 [11:36]:
Aqrar Xidmətlər Agentliyinə sədr təyinatı oldu
16/01/2019 [11:34]:
Ötən gün narkotiklərlə əlaqədar 11 nəfər tutuldu
16/01/2019 [11:27]:
Dünya daşnakları Qarabağa toplaşacaq
16/01/2019 [11:22]:
Media məkanında dil və mədəniyyət...
16/01/2019 [11:19]:
İşğal edilmiş torpaqlarımızda toy sədaları çoxalır : SOS
16/01/2019 [11:18]:
"Ərinə xəyanət edir, kişi də videosunu paylaşır"
16/01/2019 [11:04]:
İlham Əliyev “SOCAR karbamid” zavodunu işə saldı
16/01/2019 [10:54]:
Dünya siyasətçilərinin cangüdən seçimi - bilinməyən detallar
16/01/2019 [10:49]:
“Jurnalistlər bu cür videolar üzərindən reytinq və izləyici toplamağa cəhd etməməlidirlər”
16/01/2019 [10:44]:
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı: "Azərbaycanda siqaret çox ucuzdur və qiyməti artırılmalıdır"
16/01/2019 [10:35]:
Rusiyada dəhşət: ana 8 aylıq körpəyə araq verib öldürdü
16/01/2019 [10:24]:
Ruslar bu hərəkətləri ilə hamını şoka salır - Onlar hesab edirlər ki, bununla körpələr daha sağlam böyüyür - VİDEO
16/01/2019 [10:16]:
Ermənistan atəşkəsi 26 dəfə pozdu
16/01/2019 [10:08]:
"Qəbələ"nin Almaniya klubu ilə 3 hissəlik oyunu
Bütün arxiv bir sırada
09/02/2018 [11:06] - Araşdırma - ( 2263 dəfə baxılıb)

Rəsulzadəni ölümdən qurtaran Stalin niyə onun ailəsini məhv etdi?



Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu illərdə dünyanın siyasi mənzərəsi kaleydoskopik sürətlə dəyişdiyi bir dönəm idi. 28 may 1919-cu ildə çox məşəqqət  və sərgüzəştlərdən sonra nəhayət Paris sülh konfransında “Böyük dördlər”in- Böyük Britaniya, ABŞ, Fransa və İtaliyanın- rəhbərləri ilə görüşə bilən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elçiləri onlardan umduqları qədər dəstək ala bilməmişdilər. O “Böyük dördlər”in başçıları bizimkilərə açıq-aşkar bildirmişdilər ki, xırda dövlətləri tanımaq, onlara dəstək vermək, onların dövlət mənafelərinə zidd gəlir,  Azərbaycan, Gürcüstan vəErmənistanın bir konfederasiya  halında birləşmələri daha məqbuldur. Həmin görüşdən tam bir ay sonra Versal sülh müqaviləsi imzalanmış, nəticədə,cümhuriyyətimizin   siyasi hamisi Osmanlı dövləti Almaniya ilə bərabər məğlub dövlət elan olunmuşdu. Osmanlı dövləti adından Bağdadlı Məhmət Hadi Paşa tərəfindən 1920-ci ilin avqust ayının 10-da imzalanan433 maddədən ibarət Sevr müqaviləsinəəsasən, türklərQafqazda, Balkanlarda və Orta Şərqdə daha nüfuz sahibi ola bilməyəcəkdilər, qoşunlarının ümumi sayı maksimum  50 min əsgərdən ibarət  olacaqdı, 88-93-cü maddələrəəsasən, ermənilərin siyasi müstəqilliyi tanınacaqdı, Van, Bitlis, Ərzurum və Trabzon ərazilərində türk-erməni  sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi Vudro Vilsonun ( 1913-1921-ci illərdə ABŞ-ın dövlət başçısı Woodrow Wilson ) münsifliyi ilə həll olunacaqdı, Batumi tərəfdən ermənilərin Qara dənizə çıxışına imkan yaradılacaqdı vs. Yeri gəlmişkən, Qazi Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyində Türkiyə Böyük Millət Məclisi bu alçaldıcıSevr  müqaviləsini ratifikasiya etməmişdir. ABŞ-ın o zamankı Prezidenti Vudro Vilson isə, 22 noyabr 1920-ci il qərarı ilə Van, Bitlis, Ərzurum vəTrabzonunermənilərə verilməsinə dair qərarı təsdiqləmişdi.  Belə bir təlatümlü dönəmdəbolşevik Rusiyasiiki dəfə — 02.01.1920 və 23.01.1920-ci ildə— Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinəcənub sərhədlərinin (A. Denikindən  )təhlükəsizliyini təmin etməsi haqqında Q. Çiçerinin imzası ilə nota göndərmişdi. Versal sülh konfransının Ali Şurası tərəfindən Kerzonun təklifi ilə Azərbaycanın müstəqilliyinin defakto tanınması ( 11.01.1920 ), görünür, şimal qonşumuzu çox qıcıqlandırmışdı. 17 mart 1920-ci ildə  V.İ. Leninin Qafqaz Cəbhəsi Hərbi İnqilab Şurasına Bakını işğal etmək barədə teleqram göndərməsi, xüsusən də16 mart 1920-ci ildə Osmanlı dövlətinin paytaxtı İstanbulun işğalçı müttəfiq dövlətlər tərəfindən ( Böyük Britaniya, Fransa və Yunanıstan ) işğalı, demək olar ki, cümhuriyyətimizin siyasi müqəddəratını həll etdi.

“Batuma, türklərə yardıma gedirik” bəhanəsilə müqavimətsiz şəkildə Bakıya daxil olmuş bolşeviklər Həmid Sultanovun vasitəsilə əvvəlcə, Azərbaycan Kommunist Partiyası adından, daha sonra isəÇingiz İldırımın adından  Azərbaycan Demokratik Respublikasının Parlamentinə ultimatum  vermişdi.

27 aprel 1920-ci il saat 20.45 dəqiqədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 145-ci -sonuncu iclasında – M. Rəsulzadə başda olmaqla  Məhəmməd Həsən Hacınski, Qara bəy Qarabəyov, Aslan bəy Səfikürdski və Aslan bəy Qardaşovdan ibarət fövqəladə səlahiyyətli xüsusi nümayəndə heyəti Əliheydər QarayevləHəmid Sultanovungündüz saat 12-dətəqdim etdikləri ultimatuma yeddi şərt daxilində iqtidardan getmək məsələsini müzakirəetməyə başladı. Əsas şərtləri Azərbaycanın suverenliyi vəmüstəqilliyinin  saxlanılması, milli hökumət və parlament üzvlərinin həyat və əmlaklarının toxunulmazlığının  tə'minat edilməsi idi. M. Rəsulzadə, əslində, hakimiyyətin bolşeviklərə təslim edilməsini  istəmirdi: "Bizim fraksiyamız təslim olmağın əleyhinədir. Fəqət firqələrin əksəriyyətinin tələbinə görə və camaatımızın arasında daxili müharibə salmamaq üçün və əlavə bu günkü kommunist fırqəsinin müstəqilliyimizi müdafiə edəcəklərini nəzərə alaraq, bütün ixtiyarın onlara verilməsinin tərəfdarıyam, bu şərtlə ki, kommunistlər istiqlaliyyəti, millət və məmləkətimizi layiqincə müdafiə etsinlər. Yox, əgər bunlara əməl olunmazsa, ixtiyarımızı geri alaraq haqqımızı özümüzdə saxlayacağıq".Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sonuncu iclası saat 23.25-də başa çatdı. Fövqəladə səlahiyyətli xüsusi nümayəndə heyəti AXC hökumətinin təhvil aktını imzalayıb salondan çıxanda Parlamentin “Hümmət” fraksiyasından olan Səmədağa Ağamalıoğlu “vəssalam, bazar bağlandı” deyə-deyəavtomobilə minib hökumətin təhvil aktını bolşeviklərin  Çəmbərəkənddəki qərargahına apararkən M. Rəsulzadəüçrəngli bayrağı eyforiyada olan bolşeviklər tərəfindən təhqir olunmaması üçün da özüylə götürmüşdü.

28 aprel 1920-ci ildən 31 dekabr 1922-ci ilədək  Ədliyyə komissarı, Əmək komissarı, “Kommunist” qəzetinin redaktoru, Bakı Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, Bakı quberniyasının Şamaxı qəzası üzrə fövqəladə komissarı, Hərbiyyə və Dəniz komissarıkimi fəaliyyət göstərmiş Əliheydər  Qarayev və28aprel 1920-ci ildən 1 iyun 1921-ci ilədək Daxili İşlər Komissarı olmuş Həmid Sultanov Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin elan olunmasının ilk anlarından M. Rəsulzadənin fiziki cəhətdən məhv edilməsinə çalışmışlar.

Bolşeviklər sözdə milli hökumət üzvlərinə toxunulmazlıq hüququ verəcəklərini vəd etsələr də, əsla öz sözlərini tutmamış, elə ilk andalardan etibarən onlara qarşı repressiyalara başladılar. Məsələn, 29  aprel 1920-ci ildə sabiq baş nazir Nəsib bəy Usubbəylini Bakı vağzalında həbs etilər, bir gün sonra Bakının qubernatoru general-mayor Murad Girey Tlexas, Bakı polismeysteri polkovnik Rüstəm bəy Mirzəyevi, Bakı istehkam  rəisi general-mayor İbrahim ağa Usubovu zindana salıb qısa müddətdən sonra güllələdilər.

Bolşeviklərin  özbaşınalığına qarşı  az sonra Azərbaycanda silahlı qarşıdurmanın artması da  bolşevikləri Milli hökumət üzvlərinəqarşı repressiv tədbirlər almağa tələsdirirdi.   Məsələn, 25-31 may 1920 –ci ildə  Gəncədə Cavad bəy Şıxlıniski, Mirzə Məhəmməd Qacar və Cahangir Bəy Kazımbəyovun başçılığı, 6-18 iyun 1920 -ci ildəZaqatalada  Əhmədiyəvin və Molla Nafiz Əfəndinin rəhbərliyi, həmin ilin iyulunda  Şəmkir qəzasının Müşkürlü kəndində Namazın başçılığı altında, avqust ayında  Quba qəzasının Dəvəçi və Quba dairələrində Həmdulla Əfəndinin və Qaçaq Mayılın başçılığı altında, 18 may- 4 iyun 1920-ci ildə  Göyçay qəzasının ( Kürdəmir rayonunun)  Şilyan kəndində Nuh əfəndinin rəhbərliyi iləsilahlı üsyan baş vermişdir. Şilyan üsyanı amansızlıqla yatırıldıqdan sonra  5 iyun 1920-ci ildə həmin kənddə qurulmuş “hərbi məhkəmə” 5 üsyançını həqarətlə “yovşan hökuməti” qurmaqda ittiham  edərək barələrində güllələnmə hökmü çıxarmış və hökm dərhal yerinə yetirilmişdi.

Gündən-günə artan təqiblərdən vəhəbsdən qurtulmaq məqsədilə M. Rəsulzadə gizli yollarla Azərbaycanı tərk etmək qərarına gəlir. Məlum səbəblərə görəşimala getmək olmazdı, 1911-ci ildə isəİrandan deportasiya edilmişdi, ermənilər tərəfinə getmək intihara bərabərdi, bircə, ümid Gürcüstan tərəfə çıxıb oradan Türkiyəyə keçə bilməyə qalmışdı. 28 aprel 1920-ci ildəAzərbaycanı sovetləşdirən bolşeviklər hələlik Gürcüstanı tutmamışdılar. Polyaklarla savaşda ağır durumda olan bolşeviklər Antantanın dəstəklədiyi Gürcüstan Demokratik Respublikası ilə Moskvada (7 may 1920-ci il) sülh müqaviləsi  bağlamaqla kifayətlənmişdilər. Yeri gəlmişkən, sonralar sovet Azərbaycanının rəhbəri olacaq “əziz Sergey Mironıç- S.M.Kirov- 1920-ci ilin yayında RSFSR-in Gürcüstandakı daimi nümayəndəsi vəzifəsinə gətirilmişdi. Bolşeviklər  özlərini  bir az möhkəmləndirən kimi, 25 fevral 1921-ci ildə Gürcüstanı da sovetləşdirdilər.

M.Rəsulzadə inandığı adamların köməyi ilə Sarı Ələkbər adında çox etibarlı bir çobanın bələdçiliyi sayəsində qaranlıq gecədə gizli şəkildə Novxanını tərk edib Xızının Gimçi kəndinə, Seyid Zəki ağanın evinə pənah gətirir. Burada ağa öz oğlu ilə bərabər M. Rəsulzadəni Lahıc kəndinə göndərir ( Rəsulzadənin kürəkəni Daməd hacı Müslümoğlu o kənddən idi). M. Rəsulzadəni həbs etmək üçün Novxanaıya gələnlər onu orada tapmadıqlarından bütün yol boyu, vağzallarda axtarışa başlamışdılar. Bolşeviklərə işləyən yerli sakinlərdən biri (lahıclı Nəsrulla oğluƏliabbas ) M. Rəsulzadənin Lahıcda olduğunu əlaqədar təşkilata bildirib. M. Rəsulzadə təqibdən qurtarmaq üçün 17 avqust 1920-ci il gecəsi Lahıcı tərk edib Aşıq Bayram kəndinə gedəndə( başqabir məlumata görə, Qaraməryəmə gedəndə) “sayıq” bolşeviklər tərəfindən həbs olunur və Bakıya gətirilir.

1920-ci ilin iyun ayında İranın Ənzəli şəhərində yaranan İran Kommunist Partiyasının siyasi fəaliyyəti rus bolşevikləri tərəfindən müəyyənləşdirilirdi. Həmin ilin avqust ayının sonlarındaM.Rəsulzadə ilə çox  səmimi dost olan Heydər xan Əmioğlu ( Tarıverdiyəv ) təlimat almaq üçün Bakıdaydı ( 1920-ci ilin sentyabr ayında Heydər xan Əmioğlu İran Kommunist Partiyasının baş katibi seçilmişdi ). Məhəmmədəmin Rəsulzadənin həbs olunduğu xəbərini eşidən Heydər xan Əmioğlu dərhal bu barədə İosif Vissarionoviç Stalinə teleqram vurur.  İ. V. Stalin vəziyyətin ciddiliyini dərk edərək Azərbaycan Respublikası İnqilab Komitəsinin Sədri N. Nərimanova təcili şifroqram göndərir: “До моего приезда  не трожьте  М.Расулзаде. Наркомнац, член Реввоенсовa И. Сталин. Владикавказ. 01.09.1920  (Mən gələnədək M.Rəsulzadəyə toxunmayın. Milli Məsələlər üzrə Xalq Komissarı, İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü İ. Stalin.Vladiqafqaz. 01.09.1920 ). Şifroqramı alan N. Nərimanov  Xüsusi Şöbənin rəisi Semyon Pankratova zəng edərək İ. Stalinin əmrini ona çatdırır. Səhəri gün mərkəzi “Kommunist” qəzetində M. Rəsulzadənin Bakı təcridxanasına gətirilməsinin səbəbləri barədə N. Nərimanovun açıqlaması   çap olunmuşdu, güya, M. Rəsulzadənin təcridxanada saxlanılması onun təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilədir.  M.Rəsulzadənin güllələnməsinə çalışanlar, ilk növbədə, Levon Mirzoyan,  Sarkis Danilyan, Baqdasar Ovsepyan kimilər uzun müddət dərk edə bilməmişlərdi ki, M. Rəsulzadənin tutulması barədə xəbəri bu tezlikləİ. Stalinə kim çatdırmışdır.

M.Rəsulzadə ilə İ. Stalin əsrin əvvəllərindən tanış idilər. M. Rəsulzadələr İ Stalini iki dəfə real ölümdən, bir dəfə də sürgündən  qurtarmışdılar. Birinci dəfə, 1904-cü ilin dekabr ayının 12-də( həmin ilin 13-31 dekabr günlərində Bakıda çarizmə qarşı güclü hərəkat olmuşdur) Koba ( İ. Stalin  1898-ci ildən özünə Koba təxəllüsü götürmüşdü.  Gürcü yazıcısı A. Kazbeqinin 1882-ci ildə yazmış olduğu “Ata qatili” povestindəki xeyirxah qaçaq Koba obrazı Stalinin sevdiyi ədəbi qəhrəman idi ) polis təqibindən qurtulmaq üçün qaçıb Novxanı məscidində gizlənmişdi. Bakıda böyük hörmət və nüfuz sahibi olan Axund Hacı Molla Ələkbər( M. Rəsulzadənin atası ) onu polisə təslim etməmiş, onun “buraya kənar şəxs gəlməmişdir” sözlərinə inan polislər ərazidən uzaqlaşıb getmişlər. İkinci dəfə isə, 1908-ci ildə Bayılda Məşədi Kazım adlı qoçu Kobanı bıçaqlamaq ( şoşqalamaq ) istəyəndə M. Rəsulzadə Kobanı ani ölümdən qurtarıb. Qoçu Məşədi Kazımın Rəsulzadələrə böyük sayqısı olduğundan M. Rəsulzadənin sözünü sındırmır vəKobadanəl çəkir. Bir dəfə də( 23 mart 1910-cu ildə ) Koba “Qudok” qəzetində çap olunmuş məqaləyə görə jandarmeriyaya gətiriləndə M.Rəsulzadənin atası ona zamin olmuş  və  Koba 30 mart 1910-cu ildəBakı Quberniyası jandarm idarəsinin poruçiki Podolskinin təqdimatına əsasən 6 aylıq şərti cəzayla yaxasını  qurtara bilmişdi.

Qafqazda Denikinin komandanlığı altında  hərəkətedən ağqvardiyaçıları məğlub edən İ. Stalin 2 noyabr 1920-ci ildəgözlənilmədən Bakıya gəlir. Dərhal da XI Ordunun Xüsusi Şöbəsinin təcridxanasına gedir. Az sonra Xüsusi Şöbənin rəisi S. Pankratovun kabinetində M. Rəsulzadə ilə İ. Stalinin tarixi qarşılaşması səhnəsi gerçəkləşir. Stalinin əmri ilə Pankratov kabinəti tərk edəndə Stalin M. Rəsulzadəyə tərəf gəlir, tanış gürcü şivəsində rusca “Tanımadın? Mənəm- Koba, yəni, Stalin.” M. Rəsulzadə: “Mən Kobanı tanıyıram, Stalini yox”- deyərək onunla qucaqlaşır. Təqribən bir saata qədər ikilikdə söhbət edirlər. Stalinin sözlərindən məlum olur ki, Bakı bolşeviklərinin bir hissəsi onun güllələnməsini, bir hissəsi isə ömürlük həbs olunmasını istəyir. Təkcə Stalin ( o özü haqqında həmişə 3-cü şəxsdə danışmağı xoşlayarmış ) düşünür ki, M. Rəsulzadə nə güllələnməyə, nə də ömürlük həbsə layiqdir. Rəsulzadə Stalinlə bərabər Kremldə işləməli, buradan bir yolluq getməlidir. Burada qalarsa, İ. Stalin gedən kimi onlar bir şey düşünüb M. Rəsulzadəni mütləq şərləyib tutacaq, sonra da “bədbəxt bir hadisənin qurbanı oldu” deyəəsas gətirəcəklər. M. Rəsulzadə düşünmək üçün vaxt istəyir və İ. Stalinin əmri ilə S. Pankratov  ona ayrıca bir otaq ayırır. M. Rəsulzadə  bu hissəni özünün məşhur “Stalinlə ixtilal xatirələri” əsərində təsvir etdiyi üçün məsələni təfərrüatı ilə yazmağı lazım bilmirik. 9 noyabr 1920-ci ildə  İ. Stalin və M. Rəsulzadə Bakını tərk edirlər.

M.Rəsulzadə 1922-ci ildə İ. Stalinlə məsləhətləşmədən, gizli şəkildə SSRİ-ni tərk edir və uzun sərgüzəştlərdən sonra 1922-ci ilin dekabr ayında İstanbula gəlir. Tərəddüd etmədən İstanbuldan onu rəsmən ölümün pəncəsindən qurtarmış İ. Stalinə məktub yazır. Qeyd etmək lazımdır ki, M.Rəsulzadənin  İ. Stalinə ünvanladığı məktubu eyni ilə23 yanvar 1923-cü ildə Türkiyədə “Yeni Kafkasya” dərgisin 5-ci  sayında nəşr etdirməsi İ. Stalini son dərəcə hiddətləndirmişdir. İ.V.Stalin16 sentyabr 1923-cü ildəAzərbaycanın siyasi rəhbəri S.M. Kirova (1921-1926 )- surətləriXalq Komissarları Şurasının Sədri Q. Musabəyova,Bakı Partiya Komitəsinin katibi R. Axundova, Bakı Partiya Komitəsinin təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri (1926-1929-cu illərdə  Azərbaycan Kommmunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olub )L. Mirzoyana, Zaqfederasiya Xalq Komissarları Şurasının Sədri M. Oraxelaşviliyə - M.Rəsulzadə ilə bağlı xüsusi teleqram göndərmişdi. Həmin teleqramda tələb olunurdu ki, adları qeyd olunan məsul şəxslər Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Milli Şurası Rəyasət Həyətinin sədri Məhəmmədəmin Rəsulzadəyə qarşı total ittiham və qaralama kampaniyası başlatsınlar, onu  “siyasi reneqatlıqda (xəyanətdə ), türklərin özlərinin milli mənafeyinə qarşı çıxmaqda, mülkədarların torpaqlarının yoxsullara paylanmasını gerçəkləşdirməməkdə, müsəlman şərqinin İngiltərənin müstəmləkəsində qalmasına şərait yaratmaqda, mart qırğınında Azərbaycan Purişkeviçi olmaqda, Şamxor talanına təşkilatçılatçılıqda günahlandırsınlar.”

Məhəmmədəmin Rəsulzadəni ölümdən qurtarmış İ. Stalinin hiddətinə səbəb M. Rəsulzadənin məktubda yazdığı son cümlələr olmuşdur: “Şərq millətləri kommunist həyatı ilə deyil, öz milli həyatları ilə yaşamaq istəyirlər. Bir zaman onlar Vilsonun prinsiplərinə inandılar; sizin şüarlarınız isə onlara daha cəlbedici göründü. Fəqət, heyhat, Vilson prinsipləri Versal, Trianon və Sevr müqavilələrinə müncər oldusa, sizin şüarlarınız da Ukrayna, Türküstan və Qafqazın yenidən istilası ilə nəticələndi. Buna görə də vətənim Azərbaycanın sizin işğal və əsarətinizə qarşı mübarizəyə qəhrəman Türkiyənin Antantaya qarşı yürütdüyü mücadilə qədər bir haqqı vardır.”


Ömründə heç nəyi və heç kimi unutmayan, çox şeyəqadir  kindar İ. Stalin öz rəqiblərini, hətta öz anasını belə bağışlamağı əsla bacarmırdı. Xəstə anasına son dəfə baş çəkmək üçün 1935-ci ilin 29 oktyabrında Tbilisiyə gəlmiş İ. Stalin ondan ayrılan məqamda “Keke, ( anası Yekaterina Geladzeyə belə müraciət edərmiş) məni o zamanlar niyə o qədər əzişdirirdin?”- deyə soruşanda anası da “Soso, ( anası yeganə övladını belə çağırarmış ) o zaman səni o qədər əzişdirməsəydim sən indi belə olmazdın”- söyləmişdi. Qeyd edək ki, İ. Stalin nə anası öləndə, nə  də dəfn olunanda  ( 4 - 8 iyun 1937-ci il ) Tbilisiyə getdi. İ. Stalin, anası haqqında təhqiramiz bir ifadə işlətmiş L. Trotskini bütün dünya boyu təqib etdirib, nəhayət uzaq Meksikada öldürtmüşdü( 21 avqust 1940 ).

M.Rəsulzadənin 1923-cü ildə “Yeni Kafkasya” dərgisində nəşr olunan məktubu ilə “Azerbaycan Cumhuriyeti Keyfiyet-i Teşekkülü veşimdiki Vaziyyeti” əsəri faktik olaraq , İ. Stalinin 1913-cü ildə nəşr olunmuş “Marksizm və milli məsələ” doktrinasınının cəfəng ideya olmasını sübut edirdi. Qeyd olunan əsərlə XX əsr marksistləri arasında şöhrət tapmış, dünya siyasəti zirvəsinə  yüksəlmiş İ. Stalin heç vəchlə M. Rəsulzadənin fikri ilə razılaşmadı, acığını onun ailəsindən aldı. M.Rəsulzadənin evində dəfələrlə duz-çörək kəsmiş “bığlı oğlanın” eqosu ona 13 noyabr 1920-ci ildə Temirxanşurada   “İncil”dən gətirdiyi sitatı da unutdurdu: “"Иделай справедливое и доброе пред очами Господа, дабы хорошо тебе было"- Rəbbin nəzərindəədalətli və xeyirli olanı et ki, sənə yaxşı olsun”. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Milli Şurası Rəyasət Heyətinin sədri Məhəmmədəmin Rəsulzadə də sabiq ruhani seminaristinin qarşısında borclu qalmamış, Qurani-Kərimlə cavab vermişdi: إِنْأَحْسَنتُمْأَحْسَنتُمْلأَنفُسِكُمْوَإِنْأَسَأْتُمْفَلَهَا-“Yaxşılıq və pislik edərsənizsə özünüzəedərsiniz.”فَإِنَّاللَّهَلاَيُضِيعُأَجْرَالْمُحْسِنِينَ-“Gerçəkdən də ALLAH yaxşı iş görənlərin əməyini boşa çıxarmaz.”

O hadisələrdən yüz ilə yaxın vaxt keçir. Kimin daha ədalətli və uzaqgörən olduğunu əlahəzrət zaman özü müəyyənləşdirmiş,"İNSANLARA HÜRRİYYƏT, MİLLƏTLƏRƏ İSTİQLAL" fikri bütün dünyanın qəbul etdiyi ideyaya çevrilmişdir.

Prof. Ramazan SİRACOĞLU

Məşhur model 2 ildir yaşadığı zorakılığı göz yaşları ilə paylaşdı - DƏHŞƏT...+ FOTOLAR
Selfi çəkən şeytan heykəli bir ölkəni ayağa qaldırdı - MARAQLI
Saakaşvilinin oğlu da “donuz qripi”nə yoluxdu –Tbilisidə müalicə olunur
Rüfət Aslanlının Gədəbəydəki villasının - FOTOLARI
Pedaqoji Unversitetin İctimai Şura üzvləri imtahanların gedişini izlədilər
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Arzum odur ki, Allah məni Qarabağa həsrət öldürməsin...”- Yubiley təəssüratı...
Maraqlı
35 ildir sarı rəngə “boyanan” adam: Eşq simvolu, yoxsa şifrəli mesaj?
Mədəniyyət
“Hər bir vətəndaşımızın tarixi faciələrimizə öz münasibəti olmalıdır”
Cəmiyyət
Yuxunuzu yalnız mömin şəxslərə danışın...
Ədəbiyyat
“Kriminal elementləri olan ədəbiyyat nə qədər çox yayılırsa, cəmiyyət bir o qədər də sakitləşir”
Həftənin ən çox oxunanları
ABŞ prezidentinin Stalinə verdiyi məxfi məktubda Azərbaycan haqda nə yazılmışdı?..
Qarşı cinsə marağı azalan, intim hissləri qaydasında olmayan cütlüklər onu çeynəsələr...
Putin Paşinyanı qucaqlayır, Lukaşenko İrəvan yolçuluğunda... - Bəs biz nəyi gözləyirik?
"Bu ölkənin şeyxi hara baxır, Anar, Çingiz Abdullayev, Ramiz Rövşən və digərləri hara baxır?"
Azərbaycanda boşanma iddiası qaldıranların çoxu kişilərdir - Səbəb UTANCVERİCİDİR
“102-ci baza ləğv edilsə, Qarabağda  genişmiqyaslı müharibə başlayacaq...”
"Hamımız nədənsə düşmüşük televiziyalarda Xoşqədəmlərin, Zaurların üstünə, ancaq..."
Ucarda dəhşət: 16 yaşlı qız qaçırılıdı, zorlandı, sonra ailəsinə qaytarıldı - VİDEO
“Şəhidlər Xiyabanına gedəndə xəcalət çəkirəm, mənə elə gəlir şəhidlər dil açıb deyir ki..."
Sən xəstə deyilsən, susuzsan! - Xəstələrini adi su və duzla müalicə edən məşhur həkim...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə