Xəbər lenti
16/07/2018 [10:31]:
Adnan Oktarın "qara qutu"su tutuldu
16/07/2018 [10:22]:
Eks-arvadının başqa qadınla intim görüntülərini yayan müğənni: “Uşağımın danışdıqlarından...”
16/07/2018 [10:20]:
Nazirlik ağac kəsənlərlə bağlı Baş Prokurorluğa müraciət etdi
16/07/2018 [10:18]:
Dünya çempionatı zamanı 25 milyon kiberhücum dəf edilib - PUTİN
16/07/2018 [10:16]:
İsrail Suriyanın hava limanını bombaladı
16/07/2018 [10:12]:
Bakıda yolun çökmə səbəbi BƏLLİ OLDU - təmir başlayacaq
16/07/2018 [09:56]:
Tovuz sakini arvadını bıçaqladı
16/07/2018 [09:45]:
Bu ölkədə etirazlarda ölənlərin sayı 10-a çatdı
16/07/2018 [09:43]:
Atəşkəs 96 dəfə pozuldu
16/07/2018 [09:40]:
“Artıq bu ölkədə Ermənistanın ciddi dayaqları mövcud deyil”
16/07/2018 [09:31]:
Putin Rusiyanın xilası üçün onu qurban verəcək? – Kremldən BƏYANAT
16/07/2018 [09:23]:
"İlk beşliyə Xəzər Universitetinin və ADA-nın da adlarını əlavə edərdim, çünki..."
16/07/2018 [09:21]:
Dünya birjalarında NEFTİN QİYMƏTİ
16/07/2018 [09:19]:
Son iki gündə 11 qəza olub: 7 ölü, 22 yaralı
16/07/2018 [09:09]:
Cüdoçularımız Almaniyada Avropa kubokunu qazandılar
16/07/2018 [09:07]:
Bakıda dəhşətli HADİSƏ: bağban ev sahibini yaraladı, arvadını öldürdü
16/07/2018 [08:52]:
Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ
16/07/2018 [08:51]:
Şahzadələr Trampla görüşmək istəmədilər
16/07/2018 [08:37]:
Masallıda Kitab Günü keçirilib - FOTOLAR
16/07/2018 [08:31]:
“Nizami” Kino Mərkəzində “Şəhid Fidanlar” filminin nümayişi keçirildi - FOTOLAR
16/07/2018 [08:25]:
Məşhur Yalta kurortunda dincələnlər üçün Quran kursları açıldı - İBRƏTAMİZ...
16/07/2018 [00:45]:
Cümhuriyyətin ilk Novruz bayramı, Nağı bəyin xilası– Xatirələr
16/07/2018 [00:13]:
Beyini rahatlamağın, şüuraltını təmizləməyin ən rahat yolu - Mütləq sınayın...
16/07/2018 [00:07]:
Ermənilər astaca NATO qapısını döyürlər - Azərbaycan kiçik yox, böyük oynamalıdır...
15/07/2018 [23:48]:
ABŞ səmasında “Güləni geri qaytarın” tələbi - FOTO
15/07/2018 [22:43]:
Qənirə Paşayeva Azərbaycan universitetlərinin "Qızıl beşliy"ini Moderator.az-a açıqladı...
15/07/2018 [22:37]:
Tramp Putinlə görüş üçün Finlandiyaya gəldi
15/07/2018 [22:27]:
Mingəçevirdə dəhşətli yol qəzası: "Nissan-Maxima" bir ailənin 4 üzvünü vurdu + FOTO-VİDEO
15/07/2018 [22:22]:
Dünya çempionatının ən yaxşı oyunçusu seçildi
15/07/2018 [22:17]:
İnstaqram fenomeni olmaq üçün dünyanın ən nüfuzlu universitetindən uzaqlaşdı – FOTOLAR
15/07/2018 [22:05]:
Spirtli içkilərin satışına QADAĞA
15/07/2018 [21:55]:
Sevgilisini öldürüb daxili orqanlarını tualetə atdı - DƏHŞƏT + FOTOLAR
15/07/2018 [21:51]:
Avropa İttifaqı ABŞ-ın rəqibinə çevrildi – Tramp
15/07/2018 [21:41]:
Qazax bələdiyyəsi bayraq meydanındakı cırıq bayraq məsələsinə aydınlıq gətirdi - FOTOLAR
15/07/2018 [21:39]:
Qeyri-adi oğurluq hadisəsi: Məktub yazaraq oğurladıqlarını geri qaytardı
15/07/2018 [21:34]:
Tohid İbrahimbəyli İranda "Hüseynçilər" adlı silahlı dəstə yaradıb - TƏFƏRRÜAT
15/07/2018 [21:32]:
DÇ-2018-in qalibi Fransa komandası olub
15/07/2018 [20:52]:
Azərbaycanlını ailəsindən 300 milyon alıb, azad etdilər
15/07/2018 [20:34]:
DÇ-2018: Final matçında 6-cı qol - Yenilənib
15/07/2018 [20:17]:
Sumqayıtda radikal müxalifətin və dini qrupların 18 əsas fəal üzvü tutuldu
15/07/2018 [20:15]:
Futbol üzrə Dünya Çempionatının bağlanış mərasimi keçirilib - FOTO
15/07/2018 [20:13]:
Özcan Dənizə ağır itki
15/07/2018 [20:09]:
DİN: Rəşad Böyükkişiyev qumbara istifadə etməyə çalışarkən məhv edilib
15/07/2018 [19:24]:
Varşavada böyük piton ilanın axtarışı müvəqqəti dayandırıldı
15/07/2018 [18:52]:
Kölə kimi işlədildi, günlərlə quyuda gecələdi - 18 yaşlı qızın həyat hekayəsi
15/07/2018 [18:40]:
Nabranda gənc dənizdə qərq oldu
15/07/2018 [18:37]:
Tovuzda qadın əri tərəfindən bıçaqlandı
15/07/2018 [18:21]:
Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: MİRZƏ MƏHƏMMƏDƏLİ KAZIM BƏY
15/07/2018 [18:13]:
İki dövlət qurumu Bakıda çökmüş yola görə bir-birini ittiham edir - FOTO
15/07/2018 [17:39]:
Şortikli kişi ölkədən deportasiya olundu
15/07/2018 [17:30]:
“Riyad” Ticarət Mərkəzi yanır - VİDEO + YENİLƏNİB
15/07/2018 [17:19]:
İranda Azərbaycan QİYAMI: bütün küçə və prospektlərdə… - FOTO
15/07/2018 [17:16]:
Yunis Səfərovla bağlı yeni şok məlumatlar üzə çıxdı: Sən demə, Tohid İbrahimbəyli... - FOTO
15/07/2018 [17:13]:
Alimlərdən piylənmə ilə bağlı fikirləri alt-üst edəcək ARAŞDIRMA...
15/07/2018 [17:04]:
Diplomunda müəllim sözü yazılamyanlar MİQ imtahanında necə iştirak edə bilərlər? - TƏFƏRRÜATI
15/07/2018 [16:36]:
Ermənistan kəşfiyyatçısının Azərbaycana əsir düşdüyünü təsdiqlədi - FOTO
15/07/2018 [16:21]:
Qəbiristanlıqda "elit" yer üçün lotereya oynanıldı - MARAQLI...
15/07/2018 [16:15]:
Qubada güclü yanğın
15/07/2018 [16:12]:
Lazımi qədər oksigen almayan beyin ürəyə əmr verərək, onu zora salır: "Qatil tapıldı"...
15/07/2018 [15:18]:
"Atam DİN-in polkovniki olsa da bizi bir dəfə də xidməti maşını ilə məktəbə göndərmədi"
15/07/2018 [15:11]:
Lütfi Zadə Albert Eynşteyni geridə qoydu...
15/07/2018 [14:48]:
Polis bu qadınları axtarır – FOTO
15/07/2018 [14:47]:
Hamilə qadını ildırım vurdu
15/07/2018 [14:46]:
Gəncə hadisələrilə bağlı daha 7 nəfər həbs edildi
15/07/2018 [14:46]:
Azərbaycan Avtomobil Yolları: "Çökmə baş verən yol alternativ yol olaraq salınıb"
15/07/2018 [14:37]:
SON DƏQİQƏ: Azərbaycanda məşhur ticarət MƏRKƏZİ YANIR
15/07/2018 [14:18]:
Yağış, leysan, DOLU OLACAQ - SABAHIN HAVASI
15/07/2018 [14:01]:
Bakıda qadın dəhşətli qətl törətdi: “Balta ilə başını bədənindən üzdüm”
15/07/2018 [13:46]:
Fərhad Səmədov Putinin yanında səlahiyyətli nümayəndə təyin olundu - FOTO
15/07/2018 [13:25]:
Adnan Oktarın daha bir dəhşətli əməli üzə çıxdı: iş adamının 19 yaşlı qızını... - ŞOK
15/07/2018 [13:11]:
BƏƏ şəhzadəsi Qətərə qaçdı
15/07/2018 [12:59]:
Türkiyədə Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargahı Müdafiə Nazirliyinin tabeliyinə verildi
15/07/2018 [12:48]:
Türkiyə 15 iyul şəhidlərini anır – FOTO
15/07/2018 [12:35]:
FHN 5 nəfəri XİLAS ETDİ
15/07/2018 [12:33]:
“Bakı Metropoliteni”ndən yolun çökməsinə SƏRT REAKSİYA
15/07/2018 [12:31]:
Çökən yolla bağlı RƏSMİ AÇIQLAMA
15/07/2018 [12:22]:
Ruslara pomidora toxunmağa icazə veriləcək
15/07/2018 [11:51]:
Tələbə ilkin yardım dərsi alarkən həlak olub – VİDEO
15/07/2018 [11:41]:
Elektrik enerjisindəki faislələrə görə kəndlilər AYAĞA QALXDI: yolları bağladılar
15/07/2018 [11:26]:
Trampdan Melaniyanı qısqandıracaq SÖZLƏR: O cazibədarlığı ilə məni məst etdi
Bütün arxiv bir sırada
17/03/2018 [14:18] - Araşdırma - ( 2165 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: Abbasqulu Ağa Bakıxanov



1. Yazı


XIX əsr Azərbaycan Türk ictimai və fəlsəfi fikir tarixində İslam dininə, o cümlədən Şərq mədəniyyətinə bağlı ən böyük filosofumuz, ensiklopedik alimimiz Abbasqulu Ağa Bakıxanovdur (1794-1847). 1794-cü ildə Bakı qəzasının Əmirhacıyan (Əmircan) kəndində anadan olan Bakıxanov doğma türk dili (Azərbaycan) ilə yanaşı, ərəb, fars və rus dillərini də mükəmməl öyrənmişdir. 1819-cu ildə Qafqazın baş hakimi A.P.Yermolov tərəfindən Tiflisə dəvət olunaraq Şərq dilləri mütərcim vəzifəsinə təyin olunan Bakıxanov, eyni zamanda  çar Rusiyasının hərbi qulluğunda da bir sıra vəzifələr tutmuşdur. Rus-Qacar, Rus-Osmanlı müharibələrində yaxından iştirak edən Bakıxanov 1830-cu illərdə ömrünün bir hissəsini Rusiya, Polşa, Ukrayna və digər ölkələrdə səyahətlərdə keçirmişdir. Çar Rusiyası ordusundan istefaya çıxdıqdan sonra o, elmi yaradıcılıqla məşğul olmaqla yanaşı daha sonra müsəlman Şərqinə səyahətə (1846) çıxmışdır; 1847-ci ilin əvvəllərində də Məkkədən Şama qayıdarkən vəba xəstəliyindən ölmüşdü.
Çar Rusiyasının Qafqazı, o cümlədən Şimali Azərbaycanı işğal etdiyi bir dövrdə yaşayan hətta, bu proseslərin birbaşa şahidi rolunda çıxış edən Bakıxanovun dünyagörüşünə şübhəsiz, iki fərqli mədəniyyətin, yəni doğma Şərq-İslam mədəniyyəti ilə yanaşı, yad Qərb-Rus mədəniyyətinin də müəyyən qədər təsiri olmuşdur. Hər halda biz onun 19-cu əsrin birinci yarısında qələmə aldığı bütün əsərlərində bu mədəniyyətlərin təsirini, xüsusilə də Şərq-İslam mədəniyyətinin üstünlüyünü çox hiss edirik. Onun başlıca əsərləri aşağıdakılardır: “Mişkatül-ənvar”, “Riyazül-Qüds”, “Qanuni-Qüdsi”,  “Əsrarül-Mələkut”, “Təhzibi-əxlaq”, “Nəsihətnamə”, “Kəfül-Qəraib”, “Gülüstani-İrəm”, “Eynəl-mizan”, “Kitabi-Əsgəriyyə” və b. 
O, çağdaşları arasında ilk dəfə Qərb-Avropa mədəniyyəti ilə İslam-Şərq mədəniyyətini müqayisə etmiş, bütün çatışmazlıqlarına baxmayaraq üstünlüyü yenə də sonuncuya vermişdir. Fikrimizcə, bu heç də Azərbaycan türk mütəfəkkirinin İslam-Şərq mədəniyyətinə kor-koranə, ya da fanatikcəsinə bağlılığı ilə əlaqəli bir məsələ olmamışdır. Bakıxanov nəzəri təfəkkürünün və apardığı əyani təcrüblərinin nəticəsi olaraq belə bir qənaətə gəlmişdir. Əslində Azərbaycan mütəfəkkiri başlanğıcda qarşımıza öncə İslamın şiə məzhəbinin tərəfdarı, daha sonra Qərb mədəniyyətinə meyilli bir şəxs kimi çıxır. Bu cür qeyri-adiliyi nəzərə alan böyük alim, ədəbiyyatşünas Firidun bəy Köçərli «Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı» (1903, 1907) fundamental əsərində yazırdı ki, o, İslamda şiəlik məzəhəbindən olsa da, əslində müasiri olduğu dindaşlarına bənzəmirmiş: “Əgərçi mərhum özü şieyi-isna məzhəbində imiş, amma etiqad cəhətincə qeyri-müasirlərinə bənzəməz imiş və xüləfayi-səlaseyə, rəfzü səbb kimi nalayiq əməllərə razı olmaz imiş”.
Yaradıcılığının başlanğıcında Bakıxanov şiə təəssübkeşi kmi çıxış etmiş, hətta ilk iri həcmli əsərini – «Riyazül-Qüds»ü («Qüdsi çiçəkliyi») 14 məsumə və Kərbəla faciəsində şəhid olmuş Peyğəmbərin (s) sevimli nəvələrindən İmam Hüseynə (ə) həsr etmişdir. Mərsiyə xarakteri daşıyan bu əsərini qələmə almaqda Bakıxanovun əsas məqsədi Əhli-beyt tərəfdarlarının və İmam Hüseynin (ə) şəhadət yolunun fəlsəfi-mənəvi mahiyyətini göstərmək istəyi olmuşdur. Xüsusilə, Azərbaycan Türk mütəfəkkiri çalışmışdır ki, əqidə və iman yolunda şəhid olan Peyğəmbər (s) övladının yüksək əqidəsini müsəlmanlara çatdırsın:
Sənsiz siyah olur bizə bu ruzigarlər,
Əldən alır inamımızı ahü zarlər.
Ali-Rəsul bisərü saman qalan zaman,
Qılsın nə çarə dərdinə dilfikarlər?
Bakıxanovun fikrincə, Kərbəlada baş verən elə bir faciədir ki, bütün dünya, o cümlədən İslam aləmi heç vaxt onun üstündən sükutla keçə bilməz. Əksinə, Kərbəladakı matəm qəmini bu günə qədər unutmayan müsəlmanlar indən belə də, İmam Hüseynin (ə) şəhadətə qovuşduğu günü qeyd edəcəklər. Çünki Bakıxanovun təbrincə desək:
Bu matəmdə yanıb könlüm ürək qəmdən olub bitab,
Bu ahü nalə ardınca düşür varlıq yaman halə.

Bu odlu qəlbim, ey Qüdsi, alovlu ahımın içrə,
Sansan aydır, ətrafın tutubdur bir bulud halə. 
Azərbaycan türk mütəfəkkirinə görə, İmam Hüseyn (ə) Kərbəlada elə bir qəhrəmanlıq göstərmişdir ki, onun misli İslam tarixində görünməmişdir. Belə ki, imam var-dövlətdən, hakimiyyətdən imtina edərək özünü ali mərtəbəli və səadətverici bir qəhrəman kimi aparmışdır. Bununla da, Peyğəmbər (s) övladı vətən məhəbbətinin və Allah imanının hər bir şeydən üstün olduğunu əməli ilə sübut etmişdir. Bakıxanov yazırdı:
Ol namivəri-büləndcahə,
Kim mehri nəzər baxarsa mahə,
Keyvandan alıb kəmali-rifət,
Bercisə verərdi min səadət.
Əzmində görüb fütuhi-fərcam
Almazdı əlində tiğ Bəhram.
Ümumilikdə, Azərbaycan alimi hesab edirdi ki, imamın şəhadəti günündə  (Aşura günündə) ağlayıb-sızlamaq, yaxud da ah-nalə çəkməklə iş bitmir. Eyni zamanda, o, peyğəmbərin Əhli-beytnin, o cümlədən İmam Hüseynin (ə) apardığı müqəddəs davanın mahiyyətini dərk etməyi də vacib sayırdı. Onun fikrincə, bu baxımdan «dildə nalə, gözdə yaş, qəlbdə al qan eyləmək»lə kifayətlənmək olmaz, eyni zamanda Peyğəmbər övladının şəhadət yolunu dərk edib, bu yolu davam etdirmək lazımdır:
Canə gəlmişdim Rəsul evladının dərdilə mən,
Söyləməklə dərdimi yüngül və asan eylədim.
Ğəm xəzanı solduranda dostların əhvalını,
Min bəzəklə rəng vurub səhni-gülüstan eylədim.
Son vəsi evladının meydandakı cövlanını,
Vəsf edib sən də qələm atilə cövlan eylədim.
Bəs, sonralar Bakıxanovun dünyagörüşündə hansı yeniliklər baş vermişdi ki, şiəlik təəssübkeşliyini davam etdirmək əvəzinə,  fəlsəfi və ictimai fikir baxımından önəmli olan digər dini və dünyəvi məsələlərə üz tutmuş, bununla da müasirlərindən fərqlənmişdir? Bizə elə gəlir ki, bu sualın cavabını ilk növbədə, Bakıxanovun İslam-Şərq mədəniyyətinə sxolastik-illahiyyatçı dünyagörüşdən deyil, bir filosof və alim kimi yanaşmasında axtarmaq lazımdır. Çünki yalnız dini elmlərə yiyələnərək İslam dininə tapınanlarla, həm dini, həm də dünyəvi elmlərə malik olanların bu dinə münasibəti eyni ola bilməz. Bunu, biz yalnız Bakıxanovun deyil, hər iki məsələyə bələd olmuş Bakıxanovaqədərki və Bakıxanovdan sonrakı ayrı-ayrı mütəfəkkirlərimizin (N.Gəncə¬vi, M.Füzuli, İ.Nəsimi, M.F.Axundzadə, H.Zərdabi, Ə.Ağaoğlu və b.) irsində də müşahidə edirik. Bu məsələ ilə bağlı onu da hökmən qeyd etməliyik ki, fikrimizcə, dini elmlərlə yetərincə tanış olmayan, ancaq dünyəvi elmlərə yiyələnmiş mütəfəkkirlərin də din məsələsində tamamilə obyektiv mövqe tutması inandırıcı deyildir. Bütün bunlarla yanaşı, hesab edirik ki, dini və dünyəvi elmlərlə hansı dərəcədə tanış olmasından asılı olmayaraq, hər bir mütəfəkkirin istənilən məsələyə (din, mədəniyyət, insan və s.) özünəməxsus yanaşması, idrak prizması vardır. 
Bizə elə gəlir ki, Bakıxanovda baş verən dəyişikliyin əsasını ilk növbədə, onun dini elmlərlə yanaşı, dünyəvi elmlərlə də tanış olmasında axtarmaq lazımldır.  Məsələn, A.A.Bakıxanov görürdü ki, dövründə xalqın əksəriyyəti heç də islam dinini olduğu kimi başa düşmür, yalnız din başçılarını, ruhaniləri təqlid etməklə kifayətlənirlər. Ona görə də “Əxlaqın  saflaşdırılması” əsərində Bakıxanov yazırdı ki, insanlar İslam dininə hissi, təqlidi yanaşmadan əl çəkib, onu ağıl, idrak qüvvəsi ilə mənimsəməlidirlər. Onun fikrincə, mədrəsədə öyrədilənlərdən çoxlarının baş çıxarmamağının səbəbi savadsızlıqda deyil, adət-ənənələrdədir. Başqa sözlə, mənanı, mahiyyəti bilmədən, zahirə üstünlük verilməsindədir. Bu baxımdan filosofa görə, elm öyrənməkdə məqsəd olmalı, insan idrakını, ağlını doğru istiqamətə yönəltməli, özünü kimlərəsə oxşatmamalıdır, əks təqdirdə “insan heyvandan fərqlənməz”. Bu mənada, Bakıxanov etiraf etmişdir ki, gənc yaşlarında özü də bu hissləri keçirmiş, təcrübəyə, elmə, həqiqətə, lazımlı şeylərə deyil, təsadüfə, adətə, xəyala, lüzumsuz şeylərə qapılmışdır: “O vaxtdan ədəb və bilik əldə etmək, əxlaqı təmizləyib saflaşdırmaq və təhqiqat aparmaq üçün keçmiş adamların kitablarına əl atdım”. Ancaq mütəfəkkir bundan da istədiyinə tam hasil olmamışdır. Görünür, buna səbəb ilk dövrlərdə qurtuluş yolunu yalnız dini kitablarda axtarması olmuşdur. Həmin kitablar isə Bakıxanova nicat yolu göstərmək əvəzinə, vəziyyəti bir az da mürəkkəbləşdirmişdir: “Gördüm biri zahidliyə və şübəyə qapılmış, başqa birisi hər şeyi inkar edərək, hətta inam və əqidənin zəruri işlərindən belə kənarda qalmışdır. Birisi şirindilli, amma ürəyi qərəzlidir. O birisi şöhrət qazanmaq üçün özünü tərifləyir. Bunların arasında bir neçə haqq danışana rast gəldimsə, onların da özləri maarifə və həqiqət uyğun olduğuna baxmayaraq, aralarında elə ixtilaflar var idi və bir-birlərindən elə fərqlənirdilər ki, mətləbləri  tutuşdurmadan və dəilliləri araşıdrmadan onları anlamaq çətin idi”. 
Bakıxanov yazırdı ki, yalnız dünyanın qabaqcıl adamlarının və xalqların böyük alimlərinin əsərlərini araşıdırmağa və tədqiq etməyə başlayıb, onların dünyagörüşlərindən xəbərdar olduqdan sonra faydalar əldə etmiş,  həyacan və iztirabı nisbətən yumşalmış və çətinliklərin çoxundan təsəlli yolu tapmışdır. Bu o deməkdir ki, Bakıxanovun dünyagörüşündə baş verən dəyşiklikdə həm dini, həm də dünyəvi elmlərlə tanışlığı, o cümlədən onları müqayisə etməsi mühüm rol oynamışdır. Artıq Bakıxanov anlamağa başlamışdır ki, müsəlman ölkələrindəki problemin qaynağı ilk növbədə, elm, din, əxlaq və s. şüur formalarında zahirliyə, təqlidə üstünlük verilib onların mahiyyətindən xəbərsizlikdir. Bizə elə gəlir ki, Bakıxanov “Əxlaqın saflaşdırılması” əsərini də özünün təbrincə desək, bəzi əvvəlki alimlər kimi şöhrət qazanmaq üçün deyil, məhz müsəlman cəmiyyətlərində mövcud olan əxlaq məsələlərinə aid çatışmazlıqları aradan qaldırmaq üçün qələmə almışdır. 
Bu anlamda Bakıxanovun dünyagörüşündə öz əksini tapmış etik-əxlaq məsələlər də daha çox məhdud, gerilikçi, sxolastik təfəkkürün məhsulu kimi ortaya çıxaraq İslam-Şərq mədəniyyətinin yenilikçi və dünyəvi ruhuna zidd olan problemlərlə bağlı olmuşdur. Bizcə, Bakıxanovun əxlaqa həsr etdiyi şeirləri, əsərləri o cümlədən “Əxlaqın saflaşdırılması”, “Nəsihətnamə” kitabları da ilk növbədə, vaxtilə İslam-Şərq mədəniyyətinin əsas təməl məsələlərindən biri olmuş etikaya münasibətdə son dövrlərdə ortaya çıxmış mənfi xüsusiyyətlərin, mənfi cəhətlərin İslam dininin ya da müsəlman xalqlarının mədəniyyətinin adına yazılmasının doğru olmaması ilə bağlı idi. Başqa sözlə, o, müasiri olduğu müsəlman-türk cəmiyyətlərində milli-dini əxlaqda yaşanan problemlərin kökünün həm əsil mahiyyətini tədqiq etmiş, həm də çıxış yollarını ortaya qoymağa çalışmışdır. Bu anlamda Azərbaycan Türk mütəfəkkiri hər hansı bir müsəlmanın riyakar ruhanilərlə üləmaların, rüşvətçi məmurların, yolunu azmış insanların mənfi əməllərinə baxmayaraq, öz həyat tərzlərində etidal, yaxşılıq, adət, şöhrət, rahatlıq, eşq aləmi, işin faydaları, rəftar qaydaları, təvazökarlıq, insaf, təvəkkül məsələlərinə diqqətli yanaşmalıdırlar.

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

“Nizami” Kino Mərkəzində “Şəhid Fidanlar” filminin nümayişi keçirildi - FOTOLAR
Polis bu qadınları axtarır – FOTO
“Oğlumla doğum günümüz eyni günə təsadüf edir...”- Aprel şəhidimizin atası...
Azərbaycan oliqarxları Quranın yalnız bu ayəsinə riayət etsələr – Ölkədə heç kəsin banka borcu qalmaz...
Kardaşyanın bir gündə internetdən qazancı Trampın bir ildə qazandığından çoxdur...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Maraqlı
Beyini rahatlamağın, şüuraltını təmizləməyin ən rahat yolu - Mütləq sınayın...
Hadisə
Mingəçevirdə dəhşətli yol qəzası: "Nissan-Maxima" bir ailənin 4 üzvünü vurdu + FOTO-VİDEO
Dünya
İnstaqram fenomeni olmaq üçün dünyanın ən nüfuzlu universitetindən uzaqlaşdı – FOTOLAR
Gündəm
Yunis Səfərovla bağlı yeni şok məlumatlar üzə çıxdı: Sən demə, Tohid İbrahimbəyli... - FOTO
Araşdırma
Lazımi qədər oksigen almayan beyin ürəyə əmr verərək, onu zora salır: "Qatil tapıldı"...
Həftənin ən çox oxunanları
Nə xalqa zülm - nə başçıya ölüm!.. - 7 cümlədə 7 dərd
Ayaz Mütəllibov Gəncə və Mingəçevir olaylarından elə şeylər danışdı ki...
Sevgilisiylə yataqda olarkən qaynanasına yaxalandı -FOTOLAR
Prezident Gəncə hadisələri ilə bağlı sərt danışdı - VİDEO
Adnan Oktarın villasından çıxan bu ƏŞYA HAMINI ŞOKA SALDI - Ağlasığmaz FAKTLAR
"Zaqar" edən qızın seksual pozası etiraz doğurdu - “Kişilər, sizə nə olub? Axı, orda uşaqlar var...”
Bakı metrosunda növbəti geyim qalmaqalı - Müdaxilə edən şəxs döyüldü - VİDEO
Bir ay əvvəl Vaşinqtondan gəlmiş xəbərdarlıq: "Rusiya "Gəncə keçidi"ndə hər şey edə bilər"
“Gəncə olaylarında Elmar Vəliyevin inanclı insanlara münasibətdə yol verdiyi xətaların da rolu olub”
“Araz Əlizadənin deputat olması şərəfimə toxunur” - "Onun adını “azar” qoydum"
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə