Xəbər lenti
13/12/2018 [18:18]:
"Dərd almısan, qəm almısan sən İrandan Azərbaycan..."
13/12/2018 [18:11]:
LDU-da Şeyx Zahid Gilaninin 800 illik yubileyi ilə bağlı Beynəlxalq simpozium keçirilib
13/12/2018 [18:07]:
Özəldəki həkimlərin fantastik qazancı - Günə 3-5 min manat...
13/12/2018 [17:43]:
ADU-nun xəlifə-rektoru Venesuelanın ölkəmizdəki səfirliyinin müvəqqəti işlər vəkili ilə görüşüb
13/12/2018 [17:41]:
İlham Əliyev: "Siyasətimiz Erənistandakı kriminal xunta rejiminin çökməsində öz rolunu oynadı"
13/12/2018 [17:32]:
Ağasəlim Mircavadov: "Prezidentimizin sayəsində"... - AÇIQLAMA
13/12/2018 [17:24]:
İntihar edən şəxsi xilas etmək üçün 13 TIR yan-yana düzüldü - İBRƏTAMİZ...
13/12/2018 [17:20]:
Yüz yaşını keçmiş insanların gənclik və indiki görüntüləri - Təkcə dəyişməyən şəxsiyyətdir...
13/12/2018 [17:09]:
Prezidentin mənzillə mükafatlandırdığı idman xadimlərinin adları müəyyənləşib - SİYAHI
13/12/2018 [17:04]:
Manat sabah bu MƏZƏNNƏDƏ olacaq
13/12/2018 [16:53]:
Kremlin Qarabağdakı baş agenti  “Qərbin adamı” Paşinyanın hüzuruna getdi...-Foto
13/12/2018 [16:45]:
Nura Suri: "Aygün Kazımovanı belə təqdim etməməliydilər"
13/12/2018 [16:34]:
Nazənin Təranə Qumralı susdurdu:"Çaşma" - QALMAQAL
13/12/2018 [16:30]:
XİN sabahkı beynəlxalq tədbirlə bağlı məlumat yaydı
13/12/2018 [16:25]:
İşdən çıxarılan icra başçısı kimdir? - DOSYE
13/12/2018 [16:18]:
Prezident idmanın inkişafında xidmətləri olan şəxsləri təltif edib - SİYAHI
13/12/2018 [16:11]:
Xətai rayonunun icra başçısı vəzifəsindən azad edilib
13/12/2018 [16:10]:
“DaimOnline” kampaniyası daha iki universitetdə
13/12/2018 [16:10]:
ETSN neftlə çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsinə təcrübəli xarici şirkətləri cəlb edib
13/12/2018 [15:47]:
Ermənistanda ETİRAF: “Belə ordu ilə qalib gələ bilmərik”
13/12/2018 [15:45]:
Avropa parlamentində Azərbaycanın maraqlarına tam cavab verən qətnamə qəbul edildi
13/12/2018 [15:31]:
İlham Əliyev Ərdoğana başsağlığı verdi
13/12/2018 [15:28]:
“Bu əməliyyatın razılaşdırılmadan həyata keçirilməsi riskli olar”
13/12/2018 [15:22]:
Diplomatların davası, müəmmalı məktublar və çat verən səfirlik – Kiyevdən reportaj - FOTOLAR
13/12/2018 [15:10]:
ADAU-nun rektoru valideynlərlə görüşüb
13/12/2018 [15:08]:
Azərbaycanın xarici ölkələrdə rəsmi turizm nümayəndəlikləri açıldı
13/12/2018 [14:49]:
“Nar MiFi” paketini al, 6 aya qədər pulsuz internet əldə et!
13/12/2018 [14:47]:
"Forbes” ən çox günah qazanan yazarların siyahısını da verəcəkmi?..- Replika...
13/12/2018 [14:47]:
İlham Rəhimov: “ÜAK-ın ləğvindən ən çox narahat olan prezident Əliyevdir”
13/12/2018 [14:42]:
"İndidən qırılıb ölürük, bəlkə heç 65 yaşa çıxmadıq..."
13/12/2018 [14:41]:
“Azərbaycanda rus dili və ədəbiyyatı” jurnalının növbəti sayları çap olunub
13/12/2018 [14:36]:
“SÖNMƏZDİR, ƏBƏDİDİR HEYDƏR ƏLİYEV!” adlı anım mərasimi keçirilib
13/12/2018 [14:34]:
Birdən cibimdəki manatı gördü: “Qurban olum qruzinski bığlara, sal əlinlə sol cibini qurdala”
13/12/2018 [14:29]:
Pornoulduz Trampa böyük məbləğ ödəməli olacaq - Ağ evin rəhbərinə "ilişməyin" bədəli...
13/12/2018 [14:24]:
Şəhid ailələrinə, 20 Yanvar və Qarabağ əlillərinə mənzillər verildi
13/12/2018 [14:14]:
100 şəhid anasının hər birinə 11 min manat ödəməyə hazır olduğunu bəyan etdi...
13/12/2018 [14:13]:
Bakı merinin qardaşına yüksək vəzifə verildi
13/12/2018 [14:09]:
İsraildə niyə xərçəng yoxdur? - Yəhudi həkimdən xərçəng və qriplə bağlı maraqlı açıqlama...
13/12/2018 [13:53]:
Hansı kommunal xidmətə borclular çoxdur?..
13/12/2018 [13:42]:
Ofisiant yeməyi Kral Akademiyası prezidentinin üstünə tökdü - VİDEO
13/12/2018 [13:41]:
Əməkdaşlıq münasibətləri vergi nəzarətinin zəifləməsi demək deyil
13/12/2018 [13:37]:
Tünd rənglər daha çox ciddiyyəti, soyuqluğu simvolizə edir? - Məşhur xanımların rəyi...
13/12/2018 [13:34]:
2018-ci ilin iqtisadi HADİSƏLƏRİ - Uğurlar, problemlər və təkliflər...
13/12/2018 [13:21]:
Bakıda evə qənim kəsilən Gürcüstan vətəndaşı tutuldu
13/12/2018 [13:16]:
Bakının priotexniki vasitələr satılan Yeni il yarmarkaları - REPORTAJ
13/12/2018 [13:08]:
“Maşın Şou”nun yayımlanacağı vaxt açıqlandı
13/12/2018 [13:08]:
Türkiyədə daha bir polis məmuru ölü tapıldı - İntihar?
13/12/2018 [13:04]:
Aysel Türkiyə şou-biznesinə qatıldı
13/12/2018 [12:56]:
Sabahın havası...
13/12/2018 [12:55]:
Aİİ-də “Azərbaycanda sufilik” mövzusunda “dəyirmi masa” keçirilib
13/12/2018 [12:51]:
Avropa Parlamentindən erməniləri pərt edən qətnamə: Qurum ikili yanaşmalardan imtina edir...
13/12/2018 [12:48]:
Azərbaycan və Ermənistan dövlət sərhədində monitorinq keçirilib
13/12/2018 [12:47]:
Ermənistanın RÜSVAYÇI ÜZÜ: həbsxanalarda...
13/12/2018 [12:45]:
Rusiya Ermənistana satdığı qazın qiymətini artıracaq
13/12/2018 [12:43]:
Saatlıda qanunsuz ov edən şəxslər saxlanılıb
13/12/2018 [12:38]:
Şirvanda oğurluq edən şəxslər saxlnılıb
13/12/2018 [12:36]:
Səbinə Mirzəyevanın kitabı satışa çıxarıldı - Xeyriyyə aksiyası
13/12/2018 [12:36]:
Bu dövlət bizə ulu öndərimizin əmanətidir...
13/12/2018 [12:33]:
Quldurluq edən tutuldu
13/12/2018 [12:29]:
Sərkərdə Teymurun ABŞ-da yaşayan adaşı...
13/12/2018 [12:28]:
Sərxoş vəziyyətdə polisə zəng edib “3 bomba qoyulub” dedi - AZƏRBAYCANDA
13/12/2018 [12:25]:
Partiya sədrindən Qarabağla bağlı ümidsiz PROQNOZ
13/12/2018 [12:19]:
Sabunçu rayonunda kobud qayda pozuntuları törədən sürücülərə qarşı reyd keçirilib
13/12/2018 [12:07]:
Kapital Bank-da “Könüllülər”in məzun günü keçirilib
13/12/2018 [12:04]:
Bakıda quldurluq – Küt alətlə vurub pulunu aldılar
13/12/2018 [12:01]:
Növbəti günlərin havası...
13/12/2018 [11:58]:
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2018-ci ilin idman yekunlarına həsr olunan mərasimdə iştirak edib
13/12/2018 [11:54]:
Daşqınlar 14 nəfərin ölümünə səbəb olub - VİDEO
13/12/2018 [11:49]:
Beynəlxalq Əmək Təşkilatı ilə birgə təlim kursu keçirilib
13/12/2018 [11:43]:
“Ermənilər ağıllı və zəhmətkeş insanlardır...” - Bunu ABŞ prezidenti söylədi?..
13/12/2018 [11:41]:
Bakıda vaxtı keçmiş nəm salfetlər satılır - FOTOLAR
13/12/2018 [11:32]:
“UNEC-dən dünyaya” – tələbələr danışır...
13/12/2018 [11:28]:
“Kosmik diversiya”: Səmadakı terrorçu kimdir?
13/12/2018 [11:27]:
Daşınmaz əmlak kreditləri manatla veriləcək
13/12/2018 [11:25]:
Nadir Qafarzadənin 100 min manatını OĞURLADILAR
13/12/2018 [11:25]:
Qarabağ separatçılarının hərbi rəhbərliyi istefaya göndərilib?
13/12/2018 [11:23]:
Malik Ayub Sumbal: "Azərbaycan Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi strategiya əsasında inkişaf edir"
13/12/2018 [11:09]:
Avtomobildən 8 kiloqramdan çox tiryək aşkarlanıb
13/12/2018 [11:07]:
“Çoxdandır ad günü keçirmirəm”
13/12/2018 [11:03]:
İstanbulda daha bir ƏMƏLİYYAT - 11 terrorçu tutuldu
Bütün arxiv bir sırada
16/05/2018 [01:01] - Araşdırma - ( 2311 dəfə baxılıb)

Dünyada ilk qlobusu Tusi hazırlayıb? – Elmi iddia






Moderator.az  Şərq elminin ən böyük dühalarından olan Nəsirəddin Tusi haqqında saysız-hesabsız açıqlmamış sirlərdən birinə toxunmağa çalışacaq.

Qeyd edək ki, Tusi nə qədər böyük alim olsa da, bir o qədər də qiymətini almamış elm xadimidir.

Kolumbun XV əsrdə ilk dəfə Amerikaya səfərindən (halbuki o, özü də Amerikada olduğunu bilmirdi) 200 il əvvəl Nəsirəddin Tusi özünün “Zic Elxani” ( Elxani Cədvəlləri) əsərində hazırladığı meridian və paralellər xəritəsində belə bir quru torpağın olduğunu bildirmişdi. Tusi dünya xəritəsini meridianlar üzərində qurarkən ilkin sıfır meridianının uzunluq xəttini indiki Qrinviçdən 34 dərəcə qərbdə qeyd etmişdi. Adıçəkilən xəritədə  256 məntəqənin yerləşdiyi uzunluq və en dairəsi göstərilir. Nəsirəddin Tusi uzunluq dairəsinin ölçüsünü Qrinviçdən 34-35 dərəcə qərbdən götürərək, Cənubi Amerikanın şərq hissəsindən keçirir. O dövrün astronom və coğrafiya mütəxəssisləri hələ Kolumbdan çox-çox qabaq Qərb yarımkürəsində sonralar Amerika adlandırılmış materikin varlığından xəbərdar imişlər. Bu ideyanı  isə ilk dəfə olaraq böyük Tusi özünün “Zic Elxani” əsərində səsləndirir.

Başqa bir fərziyyə də Tusinin böyüklüyünü əks etdirir. İlk dəfə X-XI əsrin böyük alimi Əl Biruni tərəfindən hazırlanan qlobus çox təəssüflər ki, sonradan avropalı Martin Behaymın adına çıxarıldı. Doğrudur, onun icadını daha təkmilləşmiş, daha peşəkar iş hesab edənlər də yanılmırdılar. Amma Behaymın hazırladığı qlobusdan heç də fərqlənməyən qlobusu Nəsirəddin Tusi məsləkdaşı ilə birgə əsasını qoyduğu və rəhbərlik etdiyi   Marağa rəsədxanasında hazırlamışdı. Azərbaycan fəlsəfə tarixinin araşdırıcısı, professor Zakir Məmmədov Nəsirəddin Tusinin irsini tədqiq edərkən mənbələr əsasında belə bir faktı qeyd edir ki, 1266-cı ildə Marağa rəsədxanasında N.Tusi ilə bir yerdə çalışan azərbaycanlı mühəndis Kəriməddin Əbubəkr Mahmud oğlu Səlmasinin düzəltdiyi cihazlar arasında içiboş yer kürəsi modeli də olub. Üzərində iqlimlərin təsviri verilmiş bu fiqur coğrafi qlobus idi. Bununla da Zakir Məmmədov elm aləmində ilk coğrafi qlobusun alman alimi Martin Behaymın hazırlaması haqqında fikri elmi fakt əsasında təkzib edir.

Hələ bu da son deyil. Yerin Günəş ətrafında fırlanmasını kəşf etməklə dünya astronomiya elminin yeni mərhələsini yaradan Nikolay Kopernik də Tusidən qidalanan alimlər sırasındadır. Kopernik 1543-cü ildə yazdığı   “Göy sferalarının fırlanması” əsərinin 67-ci bölümündə biri digərinin daxilində hərəkət edən iki çevrənin müəyyən qanunauyğunluqlarından bəhs edir. Amma bu riyazi bəhs Kopernikdən 200 il əvvəl  Tusi tərəfindən deyilmişdi. Həmçinin dövrün alimlərinin əsərlərində “Tusi cütü” kimi tanınırdı.

Tusidən ayrı-ayrı illərdə Nyuton, Kepler, Leybnits, Paş kimi alimlər də yararlanıb. Amma məşhur rus alimi Laboçevski kimi heç kəs Tusidən sui-istifadə etməyib. Bu sui-istifadənin tarixçəsinə nəzər salaq: Böyük alimimiz Mirzə Kazım bəy Sankt- Peterburqda çalışan zaman Laboçevski ondan yerlisi olan alim- Nəsirəddin Tusinin əsərlərini xahiş edir. Şərqşünas alim Mirzə Kazım bəy onun xahişini yerə salmır. Tusinin bir neçə əsərini riyaziyyatçıya təqdim edir. Həmin əsərlərin arasında Azərbaycan elm tarixinin ilk çap kitabı hesab edilən “Təhriri- Öqledis” əsəri də var idi. “Təhriri-Öqledis” antik yunan filosof, astronom və riyaziyyatçısı Evklidin əsərlərinin şərhi əsasında yazılmışdı. Əsərin adı “Evklidin şərhi” olsa da, Tusi yalnız şərhlərlə kifayətlənməmişdi. Onun riyazi nəzəriyyələrinə əks olan başqa bir nəzəriyyə ortaya qoymuş, bir növ Qeyri-Evklid həndəsəsi ideyasını ərsəyə gətirmişdi. Lakin çox təəssüflər olsun ki, Laboçevski Mirzə  Kazım bəyin bəxşişindən yararlanaraq o əsərdəki ideyaları öz adına çıxarmış və riyaziyyatda qeyri-evklid həndəsəsi adlanan predmetin “əsasını qoymuşdu”. 

İsraildə niyə xərçəng yoxdur? - Yəhudi həkimdən xərçəng və qriplə bağlı maraqlı açıqlama...
Avropa Parlamentindən erməniləri pərt edən qətnamə: Qurum ikili yanaşmalardan imtina edir...
Ağrı kəsici verilərək kameraya göndərilən məhkum təkbaşına doğuş keçirdi - FOTO
1 ton şokolad yola dağıldı - FOTO
5 yaşlı uşağa əməliyyat zamanı oksigen əvəzinə azot verildi - DƏHŞƏT...
Dr. Günel Azayeva - Həkim kosmetoloq
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
İntihar edən şəxsi xilas etmək üçün 13 TIR yan-yana düzüldü - İBRƏTAMİZ...
Dünya
“Bu əməliyyatın razılaşdırılmadan həyata keçirilməsi riskli olar”
Hadisə
Pornoulduz Trampa böyük məbləğ ödəməli olacaq - Ağ evin rəhbərinə "ilişməyin" bədəli...
Maraqlı
“Kosmik diversiya”: Səmadakı terrorçu kimdir?
Dünya
Səmada 80 km uzunluğunda naməlum bulud peyda oldu
Həftənin ən çox oxunanları
Paşinyan sərhədlərin açılması ilə bağlı Türkiyəyə yalvardı: "Bir şərtlə ki..."
"Həyat yoldaşım əşyadır ki, onu gizlədəm?" - "O, elə bir yerdə işləyir ki..."
“Təki, erməni ordusu güclü olsun -  pensiyamızın qalxması vacib deyil...”-Xankəndindəki erməni qarı-
Putin Paşinyanın xeyir-duasını çoxdan verib – Biz Qarabağın gününə ağlayaq...
Putin Paşinyandan niyə çəkinir?
"Ermənilərin yaşadığı ərazi Hüseynqulu xanın torpaqlarıdır, oranı da geri almalıyıq...”
"Bacı bacının balasını bu günə qoyarmı?" deyən baldızının Arif Əsgərova deyəcəkləri var...
Arif Əsgərov hardan biləydi ki, baldızı oğlu təhlükəli sularda üzür: Bir həbsin izi ilə...
"Bunu edən adam öz namussuzluğunu ictimailəşdirdi"
"Lotu Quli"nin azadlığa çıxdığı anın görüntüləri yayıldı - VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə