Xəbər lenti
20/06/2018 [21:01]:
Türkiyədən Azərbaycana 100-dək hərbi qulluqçu gəlib
20/06/2018 [20:22]:
Necati Şaşmaz tanınmaz halda – FOTO
20/06/2018 [20:21]:
“Ermənilərin “Mi-8” vertolyotunu Cıdır düzünə endirtdik...” - “Zəhmli polkovnik”
20/06/2018 [20:20]:
“Ronaldo şərab kimidir, yaşı artdıqca yaxşılaşır”
20/06/2018 [20:19]:
36 yaşlı siyasətçi Gürcüstanın baş naziri oldu
20/06/2018 [20:17]:
Azərbaycanda bu şəxslərin pensiyaları yenidən hesablanacaq
20/06/2018 [20:17]:
Ukrayna ordusu Donbasda hücuma keçdi
20/06/2018 [20:16]:
DİN 36 nəfəri cərimə etdi
20/06/2018 [20:01]:
Erməni gülləsinə tuş gələn keçmiş əsgərin acınacaqlı güzəranı: Fəhləliklə ev dolandırır
20/06/2018 [19:48]:
"Atası gələndən sonra toy edəcək..."- Dilqəm Əsgərovun qardaşı...
20/06/2018 [18:58]:
İki kişinin inək kəsməsi birinin ölümüylə nəticələndi - FOTO
20/06/2018 [18:56]:
Nazir müavini: “Saxlama yerlərində insan hüquqlarının pozulması halı aşkarlanmayıb"
20/06/2018 [18:55]:
“Əjdər Xanbabayevi mənim Bakıya gəlməyimin qarşısını almaq üçün öldürdülər...”
20/06/2018 [18:42]:
İsmayıllıda yol tikintisinə 5,4 milyon manat ayrıldı
20/06/2018 [18:37]:
“Bəzi məmurlar bu məsələdə Prezidentin yanında deyil” -Qaçqınlar Cəmiyyətinin sədri
20/06/2018 [18:32]:
Dövlət Miqrasiya Xidmətinin rəisi: “Ürək ağrısı ilə deməliyik ki...”
20/06/2018 [18:31]:
Komitə sədri: “Köçkünlərin öz torpaqlarına qayıdış ümidi güclənib"
20/06/2018 [18:30]:
Bakcell ən yüksək nəticə göstərdi
20/06/2018 [18:29]:
Azərbaycan dünyanı bu silahlarla heyrətə salacaq - SİYAHI
20/06/2018 [18:04]:
DİN-dən yeniyetmə qızın təcavüzə məruz qalması xəbərinə MÜNASİBƏT
20/06/2018 [17:56]:
Nazilə Səfərlinin qardaşı arvadı video yaydı: "İntihar edəcəm, o səs yazısında..."
20/06/2018 [17:50]:
XİN: "Azərbaycanda məcburi köçkünlərin sayı 1.2 milyon nəfərdən çoxdur"
20/06/2018 [17:43]:
"Qəbələ"nin rəqibi Azərbaycana erməni hücumçu gətirə bilər
20/06/2018 [17:41]:
“XTQ-nin devizi heç vaxt əsir düşməməkdir...”
20/06/2018 [17:33]:
"Ədalətsizliyi aradan qaldırmaq istəyiriksə..." - Əli Əhmədov
20/06/2018 [17:31]:
İstefa verən rəisdən açıqlama: “Mən zəhərlənən pambıqçılara görə..."
20/06/2018 [17:16]:
“Nar” 700 bal toplamış abituriyentləri mükafatlandıracaq
20/06/2018 [16:59]:
Nişanlısının xəyanətinə görə intihar etmək istədi
20/06/2018 [16:46]:
Aprel döyüşçümüzdən şad xəbər: Artıq ayağa qalxacaq!
20/06/2018 [16:39]:
Zaxarova: "Rusiya Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün hər şey edəcək"
20/06/2018 [16:30]:
Hərbi ekspert: "Laçın yoluna nəzarət işğaldan qurtulmaq üçün addımdır"
20/06/2018 [16:11]:
"Qarabağ"ın oyununun vaxtı dəyişdi - UEFA-dan yeni qərar
20/06/2018 [15:56]:
Bakıda dəhşətli qəza - Bir ailə məhv oldu
20/06/2018 [15:52]:
Büdcədən 58 milyon ayrıldı - Prezident Fərman vermişdi
20/06/2018 [15:52]:
Vahid Əhmədov: “Büdcədə dəyişikliyin olması gözlənilən idi”
20/06/2018 [15:38]:
Afaq Aslan Damlanın keçmişilə bağlı qalmaqallı iddianı təsdiqlədi: "Pula görə yad kişilərin stollarının altından..."
20/06/2018 [15:36]:
Dünyanın ən yaxşı restoranları... - Maraqlı
20/06/2018 [15:35]:
Erməni generalın Qarabağdakı mülkündə axtarış aparıldı
20/06/2018 [15:30]:
Yıldırım: "Əhd etmişik, onları yaşamağa qoymayacağıq"
20/06/2018 [15:28]:
Stalin repressiyasının məhv etdiyi İslam filosofu – Azərbaycanda ona kimlər əl tutmuşdu?
20/06/2018 [15:25]:
“Biz Heydər Əliyevi hakimiyyətə şərik etmək üçün gətirmişdik”
20/06/2018 [15:21]:
Eldar Mansurov: “Bunların əlindən Bakıda maşın sürə bilmirdim”
20/06/2018 [15:01]:
“Bu, 3 yaşlı uşağın üstünə tankla getmək kimi bir şeydir...”
20/06/2018 [14:54]:
Ümidini Paşinyan-Putin qarşıdurmasına bağlayanlar... - İlham İsmayıl
20/06/2018 [14:49]:
Ermənistan XİN rəhbəri Aİ komissarı ilə Qarabağı müzakirə etdi
20/06/2018 [14:47]:
Azərbaycan yeni hərbi helikopterlər əldə edib
20/06/2018 [14:45]:
ATV-nin məşhur aparıcısının modellə seksual FOTOLARI
20/06/2018 [14:43]:
XİN: "Məcburi köçkünlərin sayı bir milyonu keçib"
20/06/2018 [14:40]:
Rozanın geri qaytardığı maşına nə oldu?
20/06/2018 [14:38]:
ABŞ BMT İnsan Hüquqları Şurasından çıxdı - “Yalançı və tamahkar təşkilat...”
20/06/2018 [14:34]:
Zəhərlənən pambıqçılara görə rəis işdən çıxarıldı
20/06/2018 [14:30]:
Xərçəng xəstəsi olan gənc qız keçirdiyi əməliyyat sonrası tanınmış model oldu - FOTOLAR
20/06/2018 [14:22]:
“Xarici ölkələrə tələbə qəbulu xidməti göstərən şirkətlərin heç birinin Təhsil Nazirliyi ilə bir bağlantısı yoxdur”
20/06/2018 [14:16]:
Türkiyə iyunun 21-də bu qırıcılara sahib olacaq
20/06/2018 [14:14]:
“Bu adamı durdurmaq mümkün deyil” - Tramp nəyin bahasına olursa-olsun, Putinlə görüşmək istəyir
20/06/2018 [13:59]:
Novella Cəfəroğlu: “Elçibəy prezident seçilən gecə bizim evdəydi”
20/06/2018 [13:44]:
ŞOK: Şortikə görə tənqid edilən qız intihar etdi - Foto
20/06/2018 [13:36]:
“Çörək də götürə bilmədik” – 25 ildir torpaq həsrəti ilə yaşayanlar – VİDEO
20/06/2018 [13:34]:
Paşinyan rəqiblərini “siyasi meyit”ə çevirir - Növbəti hədəf kim olacaq?
20/06/2018 [13:33]:
Şengen vizası bahalaşır
20/06/2018 [13:32]:
Türkiyə seçkiləri - Ərdoğan öndə gedir, Akşenersə İncenin kölgəsində qalıb
20/06/2018 [13:31]:
Türkiyədə doğulan suriyalı qaçqınların sayı 276 minə çatıb
20/06/2018 [13:31]:
Sabah havanın temperaturu 36 dərəcəyə YÜKSƏLƏCƏK
20/06/2018 [13:27]:
“Olimpiya”nın baş məşqçisi “Qarabağ”la ÇL oyunlarından danışdı
20/06/2018 [13:15]:
Ramin Hacılı hələlik 2 ay müddətinə həbs edildi
20/06/2018 [13:12]:
Aprel şəhidi haqqında film çəkilir -FOTOLAR
20/06/2018 [13:09]:
“Mərkəzi prospektlərindən birinə Əbülfəz bəyin adı verilsin” -Elçibəylə bağlı təklif
20/06/2018 [12:58]:
Millət vəkili Almaniya, Fransa və İtaliyanın fəal qadınları ilə Qarabağdan danışıb
20/06/2018 [12:56]:
Azərbaycanın müdafiə xərcləri artırıldı
20/06/2018 [12:52]:
"Qızım həddi-buluğa çatdıqdan sonra verəcəm həmin oğlana" -Lerikdə qızı zorlanan ata danışdı
20/06/2018 [12:47]:
"Sizin boğazdan yuxarı dediyiniz "bu iş prezidentin şəxsi nəzarətindədir" ifadəsi kimə lazımdır"
20/06/2018 [12:44]:
Nazir: "Dövlət ordunun bütün tələbatını ödəyir"
20/06/2018 [12:37]:
Zakir Həsənovdan KİV-ə çağırış - Əsgər ölümləri ilə bağlı məlumat yayarkən...
20/06/2018 [12:32]:
İtaliyada göldə batmış azərbaycanlı tələbənin meyiti tapıldı - YENİLƏNİB
20/06/2018 [12:28]:
Zakir Həsənov: “Artıq ordumuz Laçına gedən yola nəzarət edir”
20/06/2018 [12:17]:
“26 iyun paradı bizi istəyən və istəməyən hər kəs üçün maraqlı olacaq”
20/06/2018 [12:16]:
Prezident büdcə sənədini parlamentə göndərdi
20/06/2018 [12:13]:
Rusiya yeni aviabomba yaratdı
20/06/2018 [11:55]:
“Atam çox zəifdir, müalicəsində çətinlik yaranıb” – Tanınmış təhsil ekspertinin qızı
20/06/2018 [11:38]:
Müdafiə naziri: - "Azərbaycan ordusu istənilən döyüş əmrini yerinə yetirməyə tam hazır və qadirdir"
Bütün arxiv bir sırada
20/05/2018 [18:20] - Cəmiyyət - ( 3324 dəfə baxılıb)

Bakıya tələbə kimi gəlib, prorektor və ittifaq sədri kimi qayıdan tatar musiqiçi – ARAŞDIRMA



Onun adı və soyadı qaynaqlarda Asan Refatov, Həsən Rüfətov və Qasan Rıfatov kimi yazılır. Ad və soyadın fərqli yazılışı Rus, Azərbaycan və Krım türkcələrinin orfoqrafiyasından doğur. Türkiyədə, Azərbaycanda, İranda, İraqda yaşayan Türklər “h” səsindən geniş istifadə etdikləri halda, tatarlar söz önündə h səsini işlətmirlər. Rus dilində isə “h” səsi olmadığından alınma sözlərdə onu q və ya x səsi ilə əvəzlәyirlər. Ona görə Azərbaycanda, Türkiyədə “Həsən”, “Hasan” kimi çağırılan ad tatarlarda “Asan”, ruslarda isə “Qasan”, “Xasan” kimi yazılır və səsləndirilir. 

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının ilk sədrinin tatar olması çoxlarına qəribə görünər bilər. Yaxın keçmişimizdə isə Azərbaycan ziyalıları sırasında milliyətcə tatar olan Bəkir Çobanzadə, Xeyri Əliyev, Fatma Qədri, Əziz Ubaydullin, Abdulla Şərifov, Həsən və Əli Terequlovlar, Mərziyə Davudova və başqalar vardı. Heç kim də onların tatar olduqları halda Azərbaycanda işləmələrinə, şan-şöhrət qazanmalarına təəccüblənmirdi

Moderator.az saytının haqqında danışacağı şəxs Asan Rıfatov haqqında bioqrafik bilgiləri araşdırmaçı Əli Şamildən alaq:

“Krım Türklərindən olan Mamut ağa yalnız yaşadığı Bağçasarayda deyil, bölgədə də bilikli, yenilikçi, vətənpərvər bir insan kimi tanınırdı. 1902-ci ilin dekabr ayının 19-da bu ailədə dünyaya göz açan oğlana Asan adı verdilər. İlk təhsilini atasının dərs dediyi məktəbdə alan Asan uşaqlıqdan qardaşları və qonşudakı yaşıdları ilə birlikdə kiçik musiqi proqramı hazırlayarmış. Yeniyetməliyində isə simli instrumental alətlərdə, hətta pianoda çalmağı öyrənir. İlk not dərslərini isə kaman çalan böyük qardaşı Midatdan alır.

Bağçasarayda İdadiyə məktəbi adı ilə tanınan gimnaziyada oxuyanda Asan milli musiqini nota köçürməklə kifayətlənmir, rus bəstəkarlarının klassik əsərlərinin partiyalarını yazıb özünün təşkil etdiyi orkestrdə çalır”.



Müxtəlif musiqi alətlərində məharətlə çalması, orkestr yaratması, musiqi əsərləri yazması onu bölgədə məşhurlaşdırır. Tanınmış ziyalı, tarixçi-etnoqraf  Osman Nuri Akçokraklı(1879-03.01.1938) 18 yaşlı Asan Refatova məsləhət görür ki, nəinki tatarlar, qıpçaq türkləri arasında da məşhur olan  «Çorabatır» mövzusunda opera yazsın. Özü də operanın librettosunu yazmaqda ona yardımçı olur. Asan bu işin ağırlığını anlasa da, vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirməyə çalışır. Milli musiqidən yararlanaraq klarneti əsas götürüb ilk Kırım tatar operasını yazmağa başlayır.

Bu dövrdə bölgədə baş verən qarışıqlıq, hakimiyyəti bölüşmək uğrunda bolşeviklərlə ağqvardıyaçılar adlandırılan hərbi birləşmələr arasında gedən qanlı savaşlar, böyük qardaşı Midətin general Vrangel tərəfindən güllələnməsi, 1921-ci ildəki böyük aclıq və Aslanın ağır xəstələnməsi “Çorabatır” operasının yaranmasını yubadır.

Əli Şamili dinləyək:

“Asan 1922-ci ildə Ağməsciddəki Totaykıy Tatar Texnikumunda musiqi müəllimi kimi işə başlayır. Tezliklə bu¬rada nəfəsli orkestr təşkil edir. Gündüzlər dərs deyib, gecələr yeni musiqi əsərləri yazır. Qısa zamanda «Totaykıy marşı», B.Çobanzadənin şeirinə «İgid marşı», Şevki Bektörənin şeirinə «Qış günündə diləyim», Ümer İpçinin şeirinə «Gənc bülbülcük» mahnılarını, eləcə də Leyli-Məcnun, Tahir-Zöhrə dramlarına, A.S. Puşkinin «Bağçasaray çeşməsi» poeması əsasında hazırlanmış tamaşaya musiqi yazır.

Evində pianinosu belə olmayan gənc bəstəkar klublardakı, məktəblərdəki alətlərindən faydalanaraq tamaşalara musiqi yazmaqla kifayətlənmir, yarımçıq qalmış «Çorabatır» operasını bitirir. Musiqi alətlərinin, peşəkar kadrların, dekorların və s. qıtlığına baxmayaraq, 3 pərdəli, 6 şəkilli opera 1923-cü ilin sentyabrında Ağməsciddəki Qızıl Əsgər Klubunda tamaşaya qoyulur. Kırım Tatarları ilk operalarını, «Çorabatır»ı coşğuyla, alqışlarla qarşılayırlar. Professor Bekir Çobanzadə tamaşa haqqında yazır: “Bu Krım-tatar sənəti tarixində ilki görülən ən güclü, ən sevimli mədəni, siyasi vaqiyə oldu. Əsərin müəllifləri Osman Akçokraklı və Asan Refatov bununla xalqının mədəni həyatında silinməz iz qoydular”

1924-cü ilin fevralında Kırım Dövlət Dram Teatrında «Çorabatır» operası ikinci dəfə səhnəyə qoyulur. Kommunist rəhbərliyi operanın çoxlu tamaşaçı cəlb etdiyini, xalqın rəğbətini qazandığını, insanlarda vətənpərvərlik, milli hisslər oyatdığını görüb narahat olur və onun göstərilməsinə əngəl törədirlər”.
1924-cü ildə Sovetlər Birliyinin bir çox yerlərində olduğu kimi, Kırımda da etnoqrafik və arxeoloji bir elmi təşkilat qurulur. Asan Refatovu da xalq mahnılarını, yırları, maniləri toplayıb nota köçürmək üçün bu təşkilatda işə dəvət edirlər. 1932-ci ildə onun nota köçürdüyü 300-dən çöx mahnıdan yalnız 150-ni çap edirlər.

Asan Refatov 1926-cı ildə musiqi təhsili almaq üçün Azərbaycana gəlir, Bakı Konservatoriyasının bəstəkarlıq və dirijorluq fakültəsində təhsil alır. Üzeyir Hacıbəyovla yaxından tanış olur və onun yaradıcılığını dərindən öyrənir. 1928-ci ildən etibarən konservatoriyanın nəzdindəki musiqi texnikumunda nəzəriyyədən dərs deməyə başlayır. Konservatoriyanın tələbəsi olan, texnikumda dərs deyən Aslan eyni zamanda yaradıcılığını da davam etdirir. Kiçik həcmli əsərlərlə yanaşı, tamaşalara da musiqi yazır.

Asan 1930-cu ildə konservatoriyanı bitirsə də, geri dönməyə tələsmir. 1931-ci ildə o, konservatoriyaya prorektor təyin edilir. O, 1929-1931-ci illərdə İşçi-Kəndli Teatrında Riza Şövqünün «İrəli», Hacıbaba Nəzərlinin «Yolda», Seyid Hüseynin «Kölgə», Qavril Karnellinin «Əfilər» və «Pambıq verək», Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında Cəfər Cabbarlının «Almaz» və M. Danilovun «Qara su» tamaşalarına musiqi yazır.



Fars şairi Firdovsinin anadan olmasının 1000 illiyinə həsr edilmiş müsabiqəyə «Gavə» operası ilə qatılır.

1934-cü il onun həyatda yüksəlişinin ən yüksək nöqtəsi olur. Həmin ilin iyunun 30-da keçirilən təsis iclasında 32 yaşlı Aslan Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına sədr seçilir.

1935-ci ildə Kırım Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Aslan Refatovu vətənə dəvət edir. O, bu dəvəti məmnunluqla qarşılayır. Ağmesciddəki Tatar Musiqi Texnikumuna müəllim təyin olunur. Kırıma döndükdən sonra zəhmət haqqının böyük qismini musiqi alətləri almağa, yaşadığı mehmanxananın bir otaqlı mənzilinin kirayəsini ödəməyə xərcləyir. Yusuf Bolatovunn «Toy davam edir», «Nəsrəddin Xoca», İlyas Tarkanın «Hücum» pyeslərinə musiqi yazmaqla yanaşı, tatar yırlarının musiqisini də nota köçürür. Əvvəllər nota köçürdüyü yırlar üzərində yenidən işləyir, onları aranjeman edir. Bütün bunlar onu xalq musiqisi əsasında «Krım süitası» adlı klassik əsərini yazmağa həvəsləndirir.

1936-cı ildə Moskvada hazırlanmış daş plakaya Aslan Refatovun «Qı¬zıl əsgər marşı», «Pioner marşı», «Krım süitası» kimi əsərləri və nota köçürdüyü xalq yırlarından «İki puqa», «Armut dalda (budaqda) sallanır» və «Şompul» daxil edilir. Bu, onun əsərləri yazılmış ilk və son val olur. Elə həmin il onun «Toy davam etdir» əsəri Sovetlər Birliyində keçirilən radio festivalına və «Şüştər» süitası isə Azər¬baycan Bəstəkarlar İttifaqı tərəfindən Üzeyir Hacıbəyovun və Asəf Zeynallının əsərləri ilə birlikdə sentyabr ayında Parisdə keçirilən bir festivala göndərilir.

Aslan Refatov xalq əfsanəsi əsasında «Arzu qız» adlı opera yazmağa başlayır. 1937-ci ilin aprelin 27-də Aslanı və qardaşı Refatı Türk xalqlarını SSRİ-dən ayıraraq Vahid Turan Dövləti yaratmaqda suçlayıb həbs edir, evlərindəki bütün yazılı kağızları, kitabları da aparırlar. 1938-ci ilin avqustun 8-də ataları 78 yaşlı Mamutu da həbs edirlər.

Beləliklə, Krımda maarif və mədəniyyət yayan bir ailənin yaşamına Rus müstəmləkəçiləri son qoysa da onların ideyalarını məhv edə bilmirlər. 70 il sonra olsa da Rıfatovlar ailəsinin talei öyrənilir, əsərləri təbliğ olunur.

İki kişinin inək kəsməsi birinin ölümüylə nəticələndi - FOTO
Afaq Aslan Damlanın keçmişilə bağlı qalmaqallı iddianı təsdiqlədi: "Pula görə yad kişilərin stollarının altından..."
Dünyanın ən yaxşı restoranları... - Maraqlı
ATV-nin məşhur aparıcısının modellə seksual FOTOLARI
Körpələrinin adını müəyyənləşdirmək üçün səsvermə keçirdilər - VİDEO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Əjdər Xanbabayevi mənim Bakıya gəlməyimin qarşısını almaq üçün öldürdülər...”
Müsahibə
“Biz Heydər Əliyevi hakimiyyətə şərik etmək üçün gətirmişdik”
Dünya
Xərçəng xəstəsi olan gənc qız keçirdiyi əməliyyat sonrası tanınmış model oldu - FOTOLAR
Cəmiyyət
Zakir Həsənov: “Artıq ordumuz Laçına gedən yola nəzarət edir”
Dünya
Qatarda doğulan uşağa 25 il pulsuz istifadə hüququ verildi
Həftənin ən çox oxunanları
Maşın Rozanın əlindən alındı - SON DƏQİQƏ
Xankəndi səmasına qırıcılar qaldırıldı - Düşmən “gəl-gəl” deyir... Fotolar+Video
Tanınmış aparıcı canlı yayımdan qovuldu, səbəbi hər kəsi təəccübləndirdi - FOTO
Rekord sayda lüt qadın buzlu dənizdə belə çimdi... - (Video+18)
32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA
TANAP-dan danışan gənc kimin övladıdır? - FOTO+VİDEO
Yarıçılpaq səudiyyəli fanat qadın və hicablı rus azarkeş qız - Futbol çempionatındakı təzadlar + VİDEO
Paşinyan Azərbaycanda yeni açılan erməni kilsəsinə baş çəkdi- FOTOLAR
İki Ali Baş Komandanımızın Xankəndindəki paradını bizə çox görməyin: - TARİXİ SEÇİM...
"Ölkəni mollaxanaya çevirmək istəyənlərə qarşı dirəniş göstərməliyik" -Deputatdan çağırış...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin