Xəbər lenti
19/01/2019 [00:27]:
Gözlənilən bir qəsbin tarixçəsi: Dini liderin siyasi cəlladlara verdiyi tarixi dərslər...
18/01/2019 [23:56]:
Qarsda Qanlı Yanvar şəhidlərinin əziz xatirəsi ehtiramla yad olundu - FOTOLAR
18/01/2019 [23:26]:
Terrorçuluğa qarşı əməliyyatda 43 nəfər yaxalandı
18/01/2019 [23:12]:
64 yaşında gənc qalmağının sirrini açdı - “Ət yemirəm”
18/01/2019 [22:58]:
Türkiyəli aparıcıya Bakıda kirayə ev vermirlər - BU SƏBƏBƏ GÖRƏ...
18/01/2019 [22:56]:
“Sabah ölkədə elə proseslər baş verə bilər ki, eşidəndə adamın tükləri biz-biz olar...”
18/01/2019 [22:18]:
"Oğru dünyasında" istifadə edilən sözlərin inanılmaz mənası: "Adaxlı", "müftə", "talvar"
18/01/2019 [22:04]:
Putin 30 yaş kiçik sevgilisi ilə evləndi -FOTO
18/01/2019 [22:01]:
"Şou-biznesdə maddiyat mənəviyyatdan üstündür" - Rövşanədən qalmaqallı sözlər
18/01/2019 [21:53]:
“Bəlkə elə ölkədəki bu korrupsionerlər “KQB” agentləridir? -Oturaq, gözləyək ki?..”
18/01/2019 [21:50]:
Kraliçanın qəza törədən əri hamını qəzəbləndirdi - “97 yaşında niyə maşın sürür?”
18/01/2019 [21:46]:
“Sarı jiletlilər”dən xəbərdarlıq - “Daha böyük aksiya olacaq”
18/01/2019 [21:45]:
Azərbaycanın axtarışa verdiyi şəxs Rusiyada saxlanıldı
18/01/2019 [21:22]:
Əhali bir ildə ərzaq, içki və siqaretə 18,6 milyard manat xərcləyib
18/01/2019 [21:16]:
Suriya ordusu hərbi əməliyyatı dayandırmalı oldu
18/01/2019 [21:04]:
“Məhəmməd İmanlı bildirdi ki, 30 min hakimin qabağına atsa, Feyzullanı təmizə çıxaracaq”
18/01/2019 [21:03]:
Həmkarları tərəfindən zorlandığını iddia edən qadın polis işdən çıxarıldı
18/01/2019 [20:35]:
Bakıda dəhşətli qəza: "Mazda" 2 ayın gəlinini vurub öldürdü - FOTOLAR 18+
18/01/2019 [20:10]:
Rəsmi Bakıdan Rusiya XİN-in mətbuat xidmətinə sərt cavab
18/01/2019 [20:08]:
Gəlin öz toyunda güllələndi - Nikaha davam elədi
18/01/2019 [20:06]:
“Ərdoğan 6 ay sonra boşanacaqsan dedi, elə də oldu”
18/01/2019 [20:05]:
Bu yol nişanlarında dəyişiklik edilir -DİQQƏT
18/01/2019 [20:03]:
Bu nazirliyin qurumlarından 3-ü birləşdirilir - SİYAHI
18/01/2019 [20:01]:
Sınaq imtahanlarına qeydiyyat sabah başa çatır
18/01/2019 [20:00]:
Zimbabvenin Prezidenti Azərbaycana işgüzar səfərə gəlib
18/01/2019 [19:55]:
Metropoliten gücləndirilmiş iş rejiminə keçir
18/01/2019 [19:54]:
Rövşən Rzayev İmişlidə vətəndaşları qəbul etdi
18/01/2019 [19:51]:
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsində 20 Yanvar qurbanları anılıb
18/01/2019 [19:20]:
Ebru ilə Sılanın adından dələduzluq edən Tural həbs olundu
18/01/2019 [19:18]:
Mehriban Əliyevaya fəxri medal verildi
18/01/2019 [19:17]:
Sərnişinin xilası üçün əlverişsiz havada uçuş həyata keçirildi
18/01/2019 [19:16]:
Koçaryanın həbs müddəti daha 2 ay uzadıldı
18/01/2019 [19:09]:
Ötən il 634 məhkum əfv edilib
18/01/2019 [19:09]:
Rusiya holdinqi Xankəndində separatçı rejimin “hökumət binası”nı bərpa etdi-FOTO
18/01/2019 [19:03]:
Faiq Sücəddinov: “Cümhuriyyətlə bağlı opera, Mirzə Cəlilə aid musiqi yazdım”
18/01/2019 [19:03]:
Dabo da “Neftçi”dən ayrılır? - Bordindən narazıdır
18/01/2019 [18:50]:
Qənirə Paşayeva MM-in Səhiyyə komitəsində əhalinin sağlamlığı ilə bağlı bir sıra vacib təkliflərlə çıxış edib
18/01/2019 [18:50]:
Vaqif Səmədoğlunun xanımı: “Bu işləri mən görməsəm, kim edəcək?!”
18/01/2019 [18:48]:
Azercell NNTV xidmətini təqdim edir
18/01/2019 [18:47]:
Hindistanda 17 gündə 40, Yəməndə 79 nəfər - “Donuz qripi”nin yeni qurbanları
18/01/2019 [18:44]:
Bakcell və Hesab.az avtomatik ödəniş funksiyasını təqdim edib
18/01/2019 [18:42]:
“Nar”ın “Full” paketlərindən istifadə edən abunəçilərin sayı sürətlə artır
18/01/2019 [18:37]:
Əmlak Komitəsinin də səlahiyyətləri azaldıldı
18/01/2019 [18:31]:
"Arvadı pencək kimi dəyişən əbləhlər efirdə ailə dəyərlərindən danışırlar"
18/01/2019 [18:21]:
Penitensiar xidmət ötən il 579 cinayətin üstünü açıb
18/01/2019 [18:06]:
Siyavuş Novruzov: "Avropa Parlamentinin bəzi deputatları ermənilərin "konyak diplomatiyası"na qurban gediblər"
18/01/2019 [18:00]:
Deputat: "Mehman Hüseynovla bağlı qətnamənin qəbulu onu göstərir ki..."
18/01/2019 [18:00]:
""Sorosun uşaqları" həm daxildə, həm də xaricdə fəallaşıblar"
18/01/2019 [17:48]:
Mehriban Əliyeva fəxri medalla təltif edildi
18/01/2019 [17:43]:
Deputat həkimlərdən ƏDV tutulmasının əleyhinə çıxdı
18/01/2019 [17:36]:
Manatın üçgünlük MƏZƏNNƏSİ
18/01/2019 [17:33]:
Nazir 2018-ci ilin hesabatını verdi - Pensiyalardan DANIŞDI
18/01/2019 [17:15]:
Hafiz Hacıyevdən xanım jurnalistə təzyiqə sərt reaksiya: “Axırı Yediyarov kimi olacaq”
18/01/2019 [17:03]:
Deputat: "Bu gün Azərbaycanda istənilən şəxs stomatoloji kabinet açır"
18/01/2019 [16:58]:
“Elmi dərəcələri ifadə edən termin təkmilləşdirilməlidir…”
18/01/2019 [16:28]:
"Quş qripi" ilə bağlı monitorinq başa çatdı - NƏTİCƏLƏR deyir ki...
18/01/2019 [16:16]:
Xaricdə oxumaq istəyənlərə hərbi xidmətdən möhlət hüququ verilir? – Ekspertdən cavab
18/01/2019 [15:54]:
20 Yanvar günü Bakının bəzi küçələrində hərəkət məhdudlaşdırılacaq
18/01/2019 [15:48]:
Orqan transplantasiyası haqda yeni sənəd HAZIRLANIR
18/01/2019 [15:47]:
Komitə sədrindən gecikmiş etiraf: "Bunun ikinci yolu yoxdur..."
18/01/2019 [15:43]:
“20 Yanvar xalqın sovet imperiyasına inamına birdəfəlik son qoyan hadisə oldu”
18/01/2019 [15:36]:
Qanlı Yanvarın həkimi: “Qadınlar şəhidlər üçün xonça bəzəyib gətirmişdilər...”
18/01/2019 [15:19]:
“Deyirlər, Putin gizlicə  Kəlbəcərdəki qızıl mədəninə baş çəkib...”
18/01/2019 [15:17]:
"Volodinin uşaqları" adlandırılan Milli Şuraya siyasi şillə - "Bu addım duyğu sümürgəçiliyidir"
18/01/2019 [15:09]:
“Zamanın yeganə meyarı yaddaşdır”
18/01/2019 [14:58]:
“İran-Azərbaycan hərbi əməkdaşlığının inkişafı hər iki ölkənin marağına cavab verir”
18/01/2019 [14:53]:
Deputatlar bu məsələlərin müzakirəsi üçün Strasburqa gedir – SİYAHI
18/01/2019 [14:41]:
Gürcüstanda qızılca epidemiya həddinə çatıb, əhali pulsuz peyvənd olunacaq
18/01/2019 [14:37]:
“Cəlil Məmmədquluzadə əlyazmalarını sobaya ataraq yandırıb ki, uşaqları soyuqdan donmasın...”
18/01/2019 [14:28]:
Azərbaycanda vergi müfəttişləri HƏBS OLUNDU
18/01/2019 [14:19]:
11 saylı Vəkil Bürosunun yeni inzibati binası istidadəyə verilib
18/01/2019 [14:12]:
Sabah hava necə olacaq?
18/01/2019 [14:09]:
“5 manata görə, bir-birlərinə ...” - Rövşanədən şou-biznes əhlinə İRAD - VİDEO
18/01/2019 [13:51]:
Nəcməddin Sadıkov: “Ermənistana fürsət verilib ki, düşünsün”
18/01/2019 [13:48]:
Rusiyanın iki qırıcısı havada toqquşdu
18/01/2019 [13:40]:
Polis Akademiyasında magistratura oxumaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ!
18/01/2019 [13:29]:
"Paşinyan sələflərinin Qarabağ siyasətini davam etdirəcəksə, Azərbaycan münaqişənin hərbi yolla həllini seçəcək"
18/01/2019 [13:26]:
Prezidentin son fərmanında AMEA ilə bağlı hissə də var
18/01/2019 [13:14]:
Gürcüstanda “donuz qripi”ndən ölənlərin sayı artdı
18/01/2019 [13:11]:
Əlyazmalar İnstitutunda 20 Yanvara həsr olunmuş elmi sessiya keçirildi
Bütün arxiv bir sırada
20/05/2018 [18:20] - Cəmiyyət - ( 3569 dəfə baxılıb)

Bakıya tələbə kimi gəlib, prorektor və ittifaq sədri kimi qayıdan tatar musiqiçi – ARAŞDIRMA



Onun adı və soyadı qaynaqlarda Asan Refatov, Həsən Rüfətov və Qasan Rıfatov kimi yazılır. Ad və soyadın fərqli yazılışı Rus, Azərbaycan və Krım türkcələrinin orfoqrafiyasından doğur. Türkiyədə, Azərbaycanda, İranda, İraqda yaşayan Türklər “h” səsindən geniş istifadə etdikləri halda, tatarlar söz önündə h səsini işlətmirlər. Rus dilində isə “h” səsi olmadığından alınma sözlərdə onu q və ya x səsi ilə əvəzlәyirlər. Ona görə Azərbaycanda, Türkiyədə “Həsən”, “Hasan” kimi çağırılan ad tatarlarda “Asan”, ruslarda isə “Qasan”, “Xasan” kimi yazılır və səsləndirilir. 

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının ilk sədrinin tatar olması çoxlarına qəribə görünər bilər. Yaxın keçmişimizdə isə Azərbaycan ziyalıları sırasında milliyətcə tatar olan Bəkir Çobanzadə, Xeyri Əliyev, Fatma Qədri, Əziz Ubaydullin, Abdulla Şərifov, Həsən və Əli Terequlovlar, Mərziyə Davudova və başqalar vardı. Heç kim də onların tatar olduqları halda Azərbaycanda işləmələrinə, şan-şöhrət qazanmalarına təəccüblənmirdi

Moderator.az saytının haqqında danışacağı şəxs Asan Rıfatov haqqında bioqrafik bilgiləri araşdırmaçı Əli Şamildən alaq:

“Krım Türklərindən olan Mamut ağa yalnız yaşadığı Bağçasarayda deyil, bölgədə də bilikli, yenilikçi, vətənpərvər bir insan kimi tanınırdı. 1902-ci ilin dekabr ayının 19-da bu ailədə dünyaya göz açan oğlana Asan adı verdilər. İlk təhsilini atasının dərs dediyi məktəbdə alan Asan uşaqlıqdan qardaşları və qonşudakı yaşıdları ilə birlikdə kiçik musiqi proqramı hazırlayarmış. Yeniyetməliyində isə simli instrumental alətlərdə, hətta pianoda çalmağı öyrənir. İlk not dərslərini isə kaman çalan böyük qardaşı Midatdan alır.

Bağçasarayda İdadiyə məktəbi adı ilə tanınan gimnaziyada oxuyanda Asan milli musiqini nota köçürməklə kifayətlənmir, rus bəstəkarlarının klassik əsərlərinin partiyalarını yazıb özünün təşkil etdiyi orkestrdə çalır”.



Müxtəlif musiqi alətlərində məharətlə çalması, orkestr yaratması, musiqi əsərləri yazması onu bölgədə məşhurlaşdırır. Tanınmış ziyalı, tarixçi-etnoqraf  Osman Nuri Akçokraklı(1879-03.01.1938) 18 yaşlı Asan Refatova məsləhət görür ki, nəinki tatarlar, qıpçaq türkləri arasında da məşhur olan  «Çorabatır» mövzusunda opera yazsın. Özü də operanın librettosunu yazmaqda ona yardımçı olur. Asan bu işin ağırlığını anlasa da, vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirməyə çalışır. Milli musiqidən yararlanaraq klarneti əsas götürüb ilk Kırım tatar operasını yazmağa başlayır.

Bu dövrdə bölgədə baş verən qarışıqlıq, hakimiyyəti bölüşmək uğrunda bolşeviklərlə ağqvardıyaçılar adlandırılan hərbi birləşmələr arasında gedən qanlı savaşlar, böyük qardaşı Midətin general Vrangel tərəfindən güllələnməsi, 1921-ci ildəki böyük aclıq və Aslanın ağır xəstələnməsi “Çorabatır” operasının yaranmasını yubadır.

Əli Şamili dinləyək:

“Asan 1922-ci ildə Ağməsciddəki Totaykıy Tatar Texnikumunda musiqi müəllimi kimi işə başlayır. Tezliklə bu¬rada nəfəsli orkestr təşkil edir. Gündüzlər dərs deyib, gecələr yeni musiqi əsərləri yazır. Qısa zamanda «Totaykıy marşı», B.Çobanzadənin şeirinə «İgid marşı», Şevki Bektörənin şeirinə «Qış günündə diləyim», Ümer İpçinin şeirinə «Gənc bülbülcük» mahnılarını, eləcə də Leyli-Məcnun, Tahir-Zöhrə dramlarına, A.S. Puşkinin «Bağçasaray çeşməsi» poeması əsasında hazırlanmış tamaşaya musiqi yazır.

Evində pianinosu belə olmayan gənc bəstəkar klublardakı, məktəblərdəki alətlərindən faydalanaraq tamaşalara musiqi yazmaqla kifayətlənmir, yarımçıq qalmış «Çorabatır» operasını bitirir. Musiqi alətlərinin, peşəkar kadrların, dekorların və s. qıtlığına baxmayaraq, 3 pərdəli, 6 şəkilli opera 1923-cü ilin sentyabrında Ağməsciddəki Qızıl Əsgər Klubunda tamaşaya qoyulur. Kırım Tatarları ilk operalarını, «Çorabatır»ı coşğuyla, alqışlarla qarşılayırlar. Professor Bekir Çobanzadə tamaşa haqqında yazır: “Bu Krım-tatar sənəti tarixində ilki görülən ən güclü, ən sevimli mədəni, siyasi vaqiyə oldu. Əsərin müəllifləri Osman Akçokraklı və Asan Refatov bununla xalqının mədəni həyatında silinməz iz qoydular”

1924-cü ilin fevralında Kırım Dövlət Dram Teatrında «Çorabatır» operası ikinci dəfə səhnəyə qoyulur. Kommunist rəhbərliyi operanın çoxlu tamaşaçı cəlb etdiyini, xalqın rəğbətini qazandığını, insanlarda vətənpərvərlik, milli hisslər oyatdığını görüb narahat olur və onun göstərilməsinə əngəl törədirlər”.
1924-cü ildə Sovetlər Birliyinin bir çox yerlərində olduğu kimi, Kırımda da etnoqrafik və arxeoloji bir elmi təşkilat qurulur. Asan Refatovu da xalq mahnılarını, yırları, maniləri toplayıb nota köçürmək üçün bu təşkilatda işə dəvət edirlər. 1932-ci ildə onun nota köçürdüyü 300-dən çöx mahnıdan yalnız 150-ni çap edirlər.

Asan Refatov 1926-cı ildə musiqi təhsili almaq üçün Azərbaycana gəlir, Bakı Konservatoriyasının bəstəkarlıq və dirijorluq fakültəsində təhsil alır. Üzeyir Hacıbəyovla yaxından tanış olur və onun yaradıcılığını dərindən öyrənir. 1928-ci ildən etibarən konservatoriyanın nəzdindəki musiqi texnikumunda nəzəriyyədən dərs deməyə başlayır. Konservatoriyanın tələbəsi olan, texnikumda dərs deyən Aslan eyni zamanda yaradıcılığını da davam etdirir. Kiçik həcmli əsərlərlə yanaşı, tamaşalara da musiqi yazır.

Asan 1930-cu ildə konservatoriyanı bitirsə də, geri dönməyə tələsmir. 1931-ci ildə o, konservatoriyaya prorektor təyin edilir. O, 1929-1931-ci illərdə İşçi-Kəndli Teatrında Riza Şövqünün «İrəli», Hacıbaba Nəzərlinin «Yolda», Seyid Hüseynin «Kölgə», Qavril Karnellinin «Əfilər» və «Pambıq verək», Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında Cəfər Cabbarlının «Almaz» və M. Danilovun «Qara su» tamaşalarına musiqi yazır.



Fars şairi Firdovsinin anadan olmasının 1000 illiyinə həsr edilmiş müsabiqəyə «Gavə» operası ilə qatılır.

1934-cü il onun həyatda yüksəlişinin ən yüksək nöqtəsi olur. Həmin ilin iyunun 30-da keçirilən təsis iclasında 32 yaşlı Aslan Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına sədr seçilir.

1935-ci ildə Kırım Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Aslan Refatovu vətənə dəvət edir. O, bu dəvəti məmnunluqla qarşılayır. Ağmesciddəki Tatar Musiqi Texnikumuna müəllim təyin olunur. Kırıma döndükdən sonra zəhmət haqqının böyük qismini musiqi alətləri almağa, yaşadığı mehmanxananın bir otaqlı mənzilinin kirayəsini ödəməyə xərcləyir. Yusuf Bolatovunn «Toy davam edir», «Nəsrəddin Xoca», İlyas Tarkanın «Hücum» pyeslərinə musiqi yazmaqla yanaşı, tatar yırlarının musiqisini də nota köçürür. Əvvəllər nota köçürdüyü yırlar üzərində yenidən işləyir, onları aranjeman edir. Bütün bunlar onu xalq musiqisi əsasında «Krım süitası» adlı klassik əsərini yazmağa həvəsləndirir.

1936-cı ildə Moskvada hazırlanmış daş plakaya Aslan Refatovun «Qı¬zıl əsgər marşı», «Pioner marşı», «Krım süitası» kimi əsərləri və nota köçürdüyü xalq yırlarından «İki puqa», «Armut dalda (budaqda) sallanır» və «Şompul» daxil edilir. Bu, onun əsərləri yazılmış ilk və son val olur. Elə həmin il onun «Toy davam etdir» əsəri Sovetlər Birliyində keçirilən radio festivalına və «Şüştər» süitası isə Azər¬baycan Bəstəkarlar İttifaqı tərəfindən Üzeyir Hacıbəyovun və Asəf Zeynallının əsərləri ilə birlikdə sentyabr ayında Parisdə keçirilən bir festivala göndərilir.

Aslan Refatov xalq əfsanəsi əsasında «Arzu qız» adlı opera yazmağa başlayır. 1937-ci ilin aprelin 27-də Aslanı və qardaşı Refatı Türk xalqlarını SSRİ-dən ayıraraq Vahid Turan Dövləti yaratmaqda suçlayıb həbs edir, evlərindəki bütün yazılı kağızları, kitabları da aparırlar. 1938-ci ilin avqustun 8-də ataları 78 yaşlı Mamutu da həbs edirlər.

Beləliklə, Krımda maarif və mədəniyyət yayan bir ailənin yaşamına Rus müstəmləkəçiləri son qoysa da onların ideyalarını məhv edə bilmirlər. 70 il sonra olsa da Rıfatovlar ailəsinin talei öyrənilir, əsərləri təbliğ olunur.

Komitə sədrindən gecikmiş etiraf: "Bunun ikinci yolu yoxdur..."
"Paşinyan sələflərinin Qarabağ siyasətini davam etdirəcəksə, Azərbaycan münaqişənin hərbi yolla həllini seçəcək"
Zakir Həsənovun İran generalı ilə görüşü erməniləri qorxuya salıb
Sinifdə uşaqların zehni inkişafını artıran maraqlı oyun – Müəllimlər mütləq yararlansınlar
Zamirə Hacıyevanın 49 milyonluq əmlakı müsadirə oluna bilər - FOTO
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
Vaqif Səmədoğlunun xanımı: “Bu işləri mən görməsəm, kim edəcək?!”
Araşdırma
“Elmi dərəcələri ifadə edən termin təkmilləşdirilməlidir…”
Cəmiyyət
“Zamanın yeganə meyarı yaddaşdır”
Gündəm
“İran-Azərbaycan hərbi əməkdaşlığının inkişafı hər iki ölkənin marağına cavab verir”
Müsahibə
Nəcməddin Sadıkov: “Ermənistana fürsət verilib ki, düşünsün”
Həftənin ən çox oxunanları
Bakıda gözlənilən tornado Elman Rüstəmovla Əhməd Əhmədzadəni Londondan vurdu - FOTOLAR
Bu ölkədən idxal olunan 7 ərzağı başınıza silah dirəsələr də YEMƏK OLMAZ!!!
Qarşı cinsə marağı azalan, intim hissləri qaydasında olmayan cütlüklər onu çeynəsələr...
Putin Paşinyanı qucaqlayır, Lukaşenko İrəvan yolçuluğunda... - Bəs biz nəyi gözləyirik?
"Bu ölkənin şeyxi hara baxır, Anar, Çingiz Abdullayev, Ramiz Rövşən və digərləri hara baxır?"
Azərbaycanda boşanma iddiası qaldıranların çoxu kişilərdir - Səbəb UTANCVERİCİDİR
Xalqı hansı sülhə hazırlayırlar? - Təhlükə başımızın üstündədir, yoxsa...?
Ucarda dəhşət: 16 yaşlı qız qaçırılıdı, zorlandı, sonra ailəsinə qaytarıldı - VİDEO
Şəhər meri 30 il kirayədə yaşayan süpürgəçiyə ev verdi-İbrətamiz- FOTOLAR  
“102-ci baza ləğv edilsə, Qarabağda  genişmiqyaslı müharibə başlayacaq...”
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə