Xəbər lenti
20/05/2019 [14:26]:
Bakı-Sumqayıt yolunda hərəkət məhdudlaşdırılacaq
20/05/2019 [14:25]:
Nazirlik özünüməşğulluq proqramı ilə bağlı iddialara münasibət bildirdi
20/05/2019 [14:23]:
Məhkəmə sisteminə etiraz - Paşinyan yeni imtahanla üz-üzə
20/05/2019 [14:14]:
Qəzada ölən müəllimlərlə bağlı məktəbin direktorundan AÇIQLAMA...
20/05/2019 [14:12]:
Yanacaq çəninin içərisindən siqaretlər aşkarlandı
20/05/2019 [14:10]:
Azərbaycan təhsil sistemində idarəetmə texnologiyaların tətbiqi zəruridir
20/05/2019 [14:09]:
“Onlar qorxmurlar ki, elə davranırlar, qorxan belə etməz!”
20/05/2019 [14:03]:
“Gərək Laçın alayı da, polisi də Laçının hər küçəsi, daşı uğrunda sonadək döyüşəydi...”
20/05/2019 [13:54]:
Prezidentdən Arif Məlikov üçün ucaldılacaq heykəllə bağlı xüsusi tapşırıq
20/05/2019 [13:49]:
Başçısı azərbaycanlı olan çoxuşaqlı ailənin Soçi mafiyası ilə mübarizədə keçən qorxu filmi kimi bir həyat hekayəsi...
20/05/2019 [13:46]:
Paşinyan xəyanət izində: “Onlar Qarabağı satmağa hazırdır”
20/05/2019 [13:34]:
Fransalı hücumçu: "Bu, "Qəbələ"də sonuncu oyunum idi"
20/05/2019 [13:29]:
XİN Misirdə saxlanılan azərbaycanlı HAQDA
20/05/2019 [13:23]:
Zelenski növbədənkənar seçki elan etdi
20/05/2019 [13:13]:
"Bakı-Tbilisi-Bakı" marşrut xəttinə əlavə avtobuslar buraxılacaq - Finala görə...
20/05/2019 [13:06]:
“Onu mənə əlli yaşımda versəydilər, dünyanı gəzərdim...”
20/05/2019 [13:06]:
“Ərimə yazan qızı ayağımın altına qoyaram” - Azərbaycanlı müğənni
20/05/2019 [12:50]:
Kamal Abdulla Hindistan səfiri ilə görüşdü...
20/05/2019 [12:49]:
"Nə qədər ki, hakimiyyətin daxilində anası, arvadı, qaynanası erməni olan insanlar var..."
20/05/2019 [12:45]:
Qazı alınan baş nazir...
20/05/2019 [12:41]:
Ukrayna Təhlükəsizlik Xidmətinin rəhbəri istefa verib
20/05/2019 [12:39]:
Vasif Talıbov ən sınanılmış kadrlarından birini vəzifədən kənarlaşdırdı
20/05/2019 [12:37]:
BSU Nurlana Əliyeva ilə bağlı yayılan informasiyanı böhtan adlandırdı - TƏKZİB
20/05/2019 [12:30]:
Azərbaycanda dəhşətli hadisədə ölən tələbə evin tək oğlu olub - FOTOLAR
20/05/2019 [12:28]:
Avrasiya Akademiyası onlara “Avrasiya Əfsanəsi” mükafatı təqdim etdi - FOTOLAR
20/05/2019 [12:27]:
“Alyans” “viki”çiləri təltif etdi
20/05/2019 [12:26]:
Avropa Liqasının finalına görə daşıyıcılara tapşırıq verildi
20/05/2019 [12:21]:
Bakının mərkəzində minik avtomobili yük maşını ilə toqquşdu - VİDEO
20/05/2019 [12:18]:
“Raket zərbəsindən sonra Rasim və daha 3 hərbçimiz şəhid oldu” - Aprel Qazisi...
20/05/2019 [12:18]:
Ermənilər Azərbaycanda “prezident seçkiləri”nə belə hazırlaşır...-FOTOLAR
20/05/2019 [12:13]:
Saakaşvilinin arvadı hədələdi: "Siz hələ məni tanımırsınız"
20/05/2019 [12:13]:
Zelenski Ali Radanı buraxdı
20/05/2019 [12:11]:
"Bütün çətinliklərə baxmayaraq, mən sabaha nikbin baxıram" -Rasim Balayev
20/05/2019 [12:09]:
Bakıda qısqanc kişi arvadını, qızını və daha iki nəfəri bıçaqladı
20/05/2019 [12:07]:
Dünən kişi sözü vermişdi, bu gün dağdan ağır ittihamla üzləşməli oldu - FOTOLAR
20/05/2019 [12:06]:
"Ramazan günlərində xoş niyyətlərinizlə həmrəy olduğumu bildirirəm" - Mehriban Əliyeva
20/05/2019 [12:04]:
Hansı oyun, hansı kanalda? - TV AFİŞA
20/05/2019 [11:57]:
Azərbaycanda istehlak bazarı 2%-dən çox artıb
20/05/2019 [11:55]:
Qovlar şəhərində fitoterapiya ilə bağlı geniş seminar keçirildi
20/05/2019 [11:50]:
Daha bir nəfər başqasının yerinə imtahan vermək istəyib
20/05/2019 [11:49]:
Marneulinin icra başçısı azərbaycanlı oldu –78.6 faiz səslə
20/05/2019 [11:46]:
Zelenski andiçmə mərasiminə piyada getdi
20/05/2019 [11:45]:
BQXK Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə dəfə baş çəkdi
20/05/2019 [11:44]:
“Dərman və müalicə vasitələrinin reyestri yaradılmalıdır”
20/05/2019 [11:40]:
"Ədəbiyyatımızdakı böyük xidmətlərinə görə ona Cəlil Məmmədquluzadə mükafatı verəcəyik”
20/05/2019 [11:40]:
İsmayıllıda 70 kənddə işıq yoxdur
20/05/2019 [11:32]:
"Günel Rzayevadan xahiş edirəm məni, Rasim Balayevi və Mehriban Zəkini bir araya gətirsin"
20/05/2019 [11:31]:
“Heç vaxt arzulamamışam ki, qızım olsun” -Xatirə İslam
20/05/2019 [11:29]:
Anasına görə aksiya keçirən gəncə - Nazirlikdən cavab
20/05/2019 [11:28]:
Təhlükəsizlik Xidmətinin rəhbəri və müavinləri istefa verdi
20/05/2019 [11:14]:
Kremldən separatçı qurumlarla bağlı - Qorxunc plan
20/05/2019 [11:06]:
Nikol xalqı küçələrə çıxardı: Əhali bu binaları tutmağa başladı
20/05/2019 [11:05]:
"Bəzən görürük ki, Azərbaycanda kimsə özünü müstəqil politoloq adlandırır" - İRAD...
20/05/2019 [10:56]:
Buraxılış imtahanlarının nəticələri açıqlandı
20/05/2019 [10:55]:
Bəşəriyyət qida menyusuna həşəratları daxil edir – SƏBƏB
20/05/2019 [10:46]:
Yol polisindən Bakı finalı ilə bağlı - Açıqlama
20/05/2019 [10:44]:
Kıvançın kafesinə hücum - “Başakı bura çağırın…”
20/05/2019 [10:42]:
AÇ-2020 biletlərinin qiyməti açıqlandı - Ən ucuz Bakı və...
20/05/2019 [10:40]:
"Azərbaycanın dinamik inkişafı onu siyasi, iqtisadi və mədəni cəhətdən qlobal mərkəzə çevirir"
20/05/2019 [10:37]:
DİM-dən magistr imtahanı verəcək bakalavrlara müraciət
20/05/2019 [10:36]:
Nəşriyyatlara dərsliklərin çəkisinin yüngülləşdirilməsi ilə bağlı tapşırıqlar verildi
20/05/2019 [10:34]:
V Respublika fənn müsabiqələrinin ilk mərhələsi keçirildi
20/05/2019 [10:31]:
Ermənilər kəndlərimizi atəşə tutdu
20/05/2019 [10:30]:
3 ayda boşanmalar: “Bəzi kişilər qadın, bəzi qadınlarsa kişi kimidir”
20/05/2019 [10:27]:
Əcnəbilərlə nikaha girən 797 azərbaycanlı boşanıb - RƏSMİ
20/05/2019 [10:25]:
Ordumuzun genişmiqyaslı təlimləri başlayıb - 10 min əsgər, 150 tank...
20/05/2019 [10:19]:
İnsan alveri qurbanına çevrilmənin vasitələri hansılardır? - Təcili zəng edin
20/05/2019 [10:18]:
"Layihənin məntiqi sonluğu kimi kitabın nəşrinin əsas təşəbbüskarı Lütfi Zadə oldu"
20/05/2019 [10:12]:
Rafiq Hüseynlinin xanımına axırıncı sözü qızı ilə bağlı olub - Məşhurların son günü
20/05/2019 [10:09]:
"Elçibəy rüşvət almırdı, ancaq İbrahim Vəliyev o məhşur bəyanatla çıxış etmək zorunda qalmışdı"
20/05/2019 [09:37]:
Fəzail Ağamalı: “Onlar Azərbaycana xəyanət edən insanlardırlar”
20/05/2019 [09:33]:
Bakının sürəkli müharibə hazırlığı: bir ayda 3 təlim, ikisi Türkiyə ilə...
20/05/2019 [09:29]:
Akif Çovdarovdan şikayətçi olan biznesmen həbs edildi
20/05/2019 [09:03]:
Türkiyə prezidenti Azərbaycan qaziləri ilə görüşdü - FOTOLAR
20/05/2019 [09:01]:
Oqtay Əsədov Kiyevdə müalicə alan Milli qəhrəmanımızla görüşüb - FOTOLAR
20/05/2019 [08:49]:
Əhmədova Abdullayevin ifşa videosunu yaydı: "Tövbə edin və heç kimin haqqına girməyin"
20/05/2019 [08:46]:
“Bu, Ermənistanda siyasi böhran və qarşıdurma yaradacaq...”
20/05/2019 [08:40]:
Los Ancelesin azərbaycanlı şerifi
20/05/2019 [08:33]:
"Köçəryanın azad edilməsi Paşinyana ən böyük zərbə və ilk böyük məğlubiyyəti idi"
20/05/2019 [08:30]:
Ermənistanda vəziyyət qarışdı: Prezident baş nazirin əleyhinə çağırış etdi...
Bütün arxiv bir sırada
23/05/2018 [13:06] - Araşdırma - ( 3650 dəfə baxılıb)

İlk Avropa tipli məktəbi açan türkün faciəsi – Atatürk və Rəsulzadə ilə görüşlər



O, ilk təhsilini böyüyüb boya-başa çatdığı Oş qəsəbəsindəki mollaxanada-ibtidai məktəbində, sonra da mədrəsədə alıb. Sonradan təhsilini davam etdirmək üçün Buxaraya gəlir. Burada orta yüzillərdən Uluq bəy mədrəsəsi, Mir Ərəb mədrəsəssi, Kükəldaş mədrəsəsi, Əbdüləziz xan mədrəsəsi və b. məşhur təhsil ocaqları fəaliyyət göstərirdi.

Lakin o, burada mədrəsədə təhsili almaqla yanaşı, rusların açdığı məktəblərlə də maraqlanır, Avropada baş verənləri diqqətlə öyrənir. Çar Rusiyasına qarşı 1898-ci il mayın 17-19-da baş qaldırmış, daha çox üsyan rəhbərinin adıyla Dükçü İşan üsyanı kimi tanınan hərəkata qoşuldu. Üsyan yatırılanda o da həbs edilir. Ailəsinin xocalardan olması və ciddi sübutlar tapılmadığından Osman tezliklə həbsdən azad edilir.

Beləliklə, Moderator.az böyük türk maarifçisi Osman Xoca oğlu barəsində yazını təqdim edir:

Osman Xoca oğlu 1908-ci ildə dostları ilə birgə “Şirkət-i Buxara-i Şərif”i yaratdı. Bu şirkət ticarətlə məşğul olsa da, siyasi məqsədlə qurulmuşdu. Onlar yeni açılmış cədid məktəbləri dərs kitabları ilə təmin etmək, istedadlı uşaqların təhsilini davam etdirməsinə yardımçı olmaq istəyirdilər. Türküstanda mətbəələrin azlığı, yeni məktəblər üçün kitabları yaza biləcək pedaqoqların yetərsizliyi problemi, Osman Xocanı 1909-cu ildə Baxçasaraya, İsmail bəy Qaspıralının yanına gətirir.
Onun həyatının bundan sonrakı mərhələsi haqqında araşdırmaçı Əli Şamil geniş məlumat verir:

“Bağçasaraydan da İstanbula gedən Osman Xoca oğlu, Ənvər Paşa ilə görüşür. Geri döndükdə, yəni 1909-cu il oktyabrın 26-da “Buxara Təmimi-i Maarif Cəmiyyəti-i Xeyriyyəsi”ni qurur. Bu cəmiyyətin məqsədi Türküstandakı istedadlı, lakin aliələri kasıb olduğundan təhsillərini davam etdirə bilməyən uşaqları oxumağa göndərmək idi. Cəmiyyətin vəsaitilə 45 gənc İstanbula oxumağa göndərilir. Osman Xoca oğlu da İstanbula gedərək orada təhsilini davam etdirir.
1913-cü ildə yenidən Buxaraya qayıdan Osman Xoca Avropa tipli məktəb açır. Bu məktəbin ilk şagirdlərinin əksəriyyəti öz qohumları olur. Az bir zamanda onun açdığı məktəbin şöhrəti artır və şagirdlərin sayı 200-ü keçir. Yeni tipli məktəblərin şöhrətinin artması, oradakı təlim-tərbiyənin maraqla qarşılanması mühafizakarları bərk narahat edir. Onların təzyiq və təsiri ilə Buxara Əmiri bu məktəbi bağladır.
Monarxiyanın məhvə doğru getdiyini görən qabaqcıl fikirli insanlar vətənlərini abad və azad görmək üçün monarxıya idarə üsulunu dəyişmək uğrunda yollar axtardılar. Avropa maarifçilərindən təsirlənən yerli ziyalılar maarifçiliyi siyasi hərəkata və partiyaya çevrdilər”.
Birinci Dünya Savaşında çətin durumda qalan Çar Rusiyası 1916-cı ildə “arxa cəbhəyə gənclərin toplanması” haqqında qərar verdi. Bu qərar xalqın etirazına səbəb oldu. Buxaranın öncül maarifçilərindən Mamud Hoca Behbudinin başçılığı ilə Buxarada mitinq keçirildi. Mitinq iştirakçıları Türküstanın Rusiya işğalından azad edilməsini tələb etdilər. Mitinqin tələbləri ödənmədikdə xalq üsyan qaldırdı. Lakin Çar ordusu Türküstanda baş qaldırmış üsyanı qəddarlıqla yatırtdı. Üsyançıların bir çoxu həbs olundu və bəziləri də Buxaradan qaça bildilər.
Osman Xoca da cəzadan yaxa qurtaranlarla birlikdə yenidən toparlanaraq “Yaş Buxaralılar” (Gənc Buxaralılar) adlı siyasi təşkilat qurdular. Təşkilatın məqsədi monarxiyanı – Buxara Əmirini devirmək və Cümhuriyyət qurmaq oldu. Lakin təşkilatın daxilində fikir ayrılığı vardı: Bir qrup vətəni Rusiya işğalından azad edərək müstəqil respublika qurmaq, başqa bir qrup isə sosial ədalətə dayanan, sosialist və marksist respublika yaratmaq istəyirdi.
Sosial ədalətə üstünlük verən qrup bolşevikləri yardıma çağırdılar. Frunzenin komandanlıq etdiyi Sovet əsgəri birlikləri 1920-ci il avqustun 29-da Buxaraya doğru irəlilədi. Buxara Əmiri Alim Xan sentyabrın 2-də Əfqanıstana qaçdı. Sentyabrın 14-də ali hakimiyyət orqanları – Ümumbuxara İnqilab Komitəsi və Xalq Nazirlər Komissarlar Şurası yardıldı. Osman Xoca bu hökumətin Maliyyə naziri oldu:

“Buxaradan qaçan Alim Xan öz tərəfdarlarını toplayaraq yenidən Buxaraya hücum etdi. Buxara Xalq Sosialist Höküməti 1921-ci il sentyabrın 23-də ölkənin doğusuna çəkilərək kiçik muxtar Şərqi Buxara Milli Hökuməti yardıldı. Osman Xoca bu respublikanın prezidenti seçildi.
Osman Xoca prezident kimi radikal qərarlar qəbul etdi. O, Rusların basmaçılar adlandırdığı milli mücahidləri dəstəklədi. Buxarada olan Ənvər Paşa ilə görüşdü. Daxili nizamı təşkil edə bilmək üçün Rusiyanın əsir düşərgələrindən Buxaraya gələn türk zabitlərinin köməyi ilə müdafiə dəstələri yaratdı. 1921-ci il dekabrın 9-da rus qarnizonunu mühasirəyə alaraq rus diplomatlarını əsir götürdü, qarşılığından rus ordusunun Buxara torpaqlarından çıxmasını tələb etdi. Lakin rus ordusu ilə qarşıdurma yarandı. Bundan sonra Osman Xoca əli silah tutan bütün Buxara xalqını rus hərbçilərinə qarşı mübarizə aparmağa çağırdı.
1922-ci ildə Osman Xoca silah-sursat almaq, xarici ölkələrin dəstəyini qazanmaq üçün Əfqanıstana getdi və oradakı ingilis rəsmi dairələrilə görüşdü. İkili siyasət yeridən ingilislər Sovet Rusyası ilə bağladığı gizli müqaviləyə görə yeni yaradılmış Şərqi Buxara Milli Respublikasına köməklik etmədi.
Baş nazir Feyzullah Xoca gizli xəbər göndərdi ki, Ruslar Osman Xocanı edam etməyi planlaşdırıb. Buna görə də o bir müddət Əfqanıstanda yaşamalı oldu. Lakin bolşeviklər onun Əfqanıstanda da dinc qoymadılar. Sovet Rusyasına qarşı mübarizə aparacağını bildiklərindən Əfqanıstan hökumətini Osman Xocanı ölkədən çıxarmağa məcbur etdilər”.
1923-cü ildə İstanbula gələn Osman Xoca Mustafa Kamalla görüşdü. Atatürk onu yüksək səviyyədə qarşıladı. Söhbətdən aydın oldu ki, Şərqi Buxara Milli Hökümətinin və Türküstanlıların Qurtuluş Savaşı üçün topladıqları qızılın böyük bir qismini Vladimir İliç Leninin (Ulyanov) rəhbərlik etdiyi bolşevik Rusiyası mənimsəyib. Türkiyəyə toplanan vəsaitdən cəmi 100 milyon ruble qızıl göndərilib.
Atatürk göstərdikləri yardım üçün Osman Xocaya təşəkkürünü bildirdi və ömürboyu millət vəkili maaşı almasına, o ölərsə həmin maaşın həyat yoldaşına verilməsinə dair göstəriş verdi.
Osman Xoca Məmmədəmin Rəsulzadə ilə dəfәlәrlә görüşür. O, yalnız Azərbaycanın siyasi mühacirlərinə deyil keçmiş Rusiyadan getmiş mühacirlərə də mənəvi və maddi yardım göstərirdi.
Osman Xoca 1927-ci ildə İstanbula oxumağa göndərdiyi gənclərə “Türküstan Gənclər Birliyi” dərnəyini qurmağa köməklik etdi. Əhməd Zəki Vəlidi Toqan, Mustafa Şokayoğlu kimi Türküstan ziyalıları ilə birləşərək “Yeni Türküstan” jurnalını nəşr etdirdi. Onun ictimai-siyasi fəaliyyətindən narahat olan Sovetlər Birliyinin rəhərləri 1934-cü ildə “Yeni Türküstan” junalının bağlanmasına, bir çox siyasi mühacirlər kimi Osman Xocanın da Türkiyədən çıxarılmasına nail ola bildilər.
1938-ci ildə Polşaya mühacirət edən Osman Xoca orada çox qala bilməyib İrana getdi. Bir müddət burada yaşadıqdan sonra 1945-ci ildə yenidən Türkiyəyə qayıtdı. Lakin Türkiyədə də ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmağa imkan verilmədiyini, Əhməd Zəki Vəlidi Toqan, Abdülqadir İnan və b. millətsevərlərin nahaqdan həbs edildiyini, məhkəməyə verildiyini gördü.
1951-ci ildə Pakistana gedən Osman Xocaya orada da ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmağa imkan vermədiklərindən 1957-ci ildə yenidən Türkiyəyə qayıtdı.
Son nəfəsinədək Türküstan üçün çalışan, müxtəlif qəzet və jurnallarda Sovetlәr Birliyinin müstəmləkəçilik siyasətini pisləyən Osman Xoca 1968-ci il aprel 28-də dünyasını dəyişdi. Türküstanlı gənclər isə onun ideyalarını əldə bayraq tutaraq ölümündən 24 il sonra da olsa, Türküstanı Sovetlərin əsarətindən azad etdilər.

loading...
loading...
BSU Nurlana Əliyeva ilə bağlı yayılan informasiyanı böhtan adlandırdı - TƏKZİB
"Bəzən görürük ki, Azərbaycanda kimsə özünü müstəqil politoloq adlandırır" - İRAD...
Türkiyə prezidenti Azərbaycan qaziləri ilə görüşdü - FOTOLAR
Hamilə qadını öldürdü, qarnını kəsib uşağı çıxartdı - DƏHŞƏT...
Süd verən analara Ramazan xəbərdarlığı: Südün tərkinbində dəyişiklik yaradır...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Onu mənə əlli yaşımda versəydilər, dünyanı gəzərdim...”
Cəmiyyət
"Günel Rzayevadan xahiş edirəm məni, Rasim Balayevi və Mehriban Zəkini bir araya gətirsin"
Siyasət
“Bu, Ermənistanda siyasi böhran və qarşıdurma yaradacaq...”
Gündəm
“Atatürkün istiqlal mübarizəsi əsarətdəki bütün məzlum xalqlar üçün ilham qaynağıdır”
Gündəm
“Əvvəl sosialist düşərgəsi “yoxa çıxdı”, sonra Varşava Paktı, sonra SSRİ”
Həftənin ən çox oxunanları
Bakirə çıxmadığı deyilən gəlindən şok sözlər: "Ərim güzgüdə özünə baxıb..." - VİDEO
Rusiya üçün “S-400”-ü yaratmış azərbaycanlı haqda yeni film çəkildi-VİDEO
"Fahişə belə, bu hərəkəti eləməz, amma bizim "zapravka"lar edir, müvafiq qurumlarsa..."
"Emin 444" öldürən çempionun yaralı görüntüsü yayıldı - FOTO
Azərbaycanda bəy toyu günü gəlinin görüntüsünü paylaşdı - VİDEO
İrana gündə 500 raket zərbəsi!
“Şuşadakı taborlarda tibb bacısı adıyla erməni agenturasına xidmət edən rus qızlar var idi...” 
İcra başçısına zərfdə güllə göndərdilər: "Çox yaxşı bilirəm ki..."
“Şəmistana fəxri ad versələr, inciyərəm...”
Tarix İnstitutunun Keşikçidağla bağlı BƏYANATI
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)
e-mail: [email protected]