Xəbər lenti
21/10/2018 [23:32]:
Qaşıqçının nişanlısı 24 saat mühafizə ediləcək
21/10/2018 [23:31]:
Almaniya Səudiyyə Ərəbistanına silah satmayacaq
21/10/2018 [23:05]:
Gənc qazaxıstanlı jurnalistin meyiti tapıldı - FOTO
21/10/2018 [23:00]:
Biz həyatımızı başqalarının görməsinə imkan verməz, xorla özgə həyatını müzakirə etməzdik, sizsə...
21/10/2018 [23:00]:
Jurnalistin itkin düşdüyü Konsulluq binasına şübhəli yük gətirildi -FOTOLAR
21/10/2018 [22:25]:
Çingiz Abdullayev: "30 milyon nüsxə kitabım nəşr olunub"
21/10/2018 [22:10]:
Səudiyyəlilər konsulluqda öldürülən jurnalistin cəsədini itiriblər
21/10/2018 [22:07]:
Gürcüstan azərbaycanlıları üçün seçki bülletenləri azərbaycanca çap ediləcək
21/10/2018 [21:23]:
Ecazkar planetimiz - FOTO
21/10/2018 [21:05]:
Bakıda restoranda adı “Qırmızı kitab”a düşən heyvan əti verilib - VİDEO
21/10/2018 [20:44]:
Bulvar İdarəsi üçün xidməti maşınların limiti ləğv edildi
21/10/2018 [20:35]:
Bakıda yük maşını sürücüsündən təhlükəli hərəkətlər -VİDEO
21/10/2018 [19:52]:
“Yarmarkanın formatının dəyişməsinə ehtiyac var...” - Bal yarmarkasından Reportaj
21/10/2018 [19:44]:
Qanda hemoqlobinin miqdarını qaldıran 6 məhsul - Mütəxəssislər tövsiyə edir...
21/10/2018 [19:37]:
"Eləsinə ərə getməkdənsə, anamın evində oturmuşam da" - Səidə
21/10/2018 [19:33]:
Şamaxılıları "Şorik" adlandıran müğənni açıqlama yaydı: "Onda harda idiniz?!"
21/10/2018 [19:30]:
6 yaşa kimi uşaqların burnuna damcı tökməyin - Qıcolmalar yaradır
21/10/2018 [19:25]:
Ukraynada hər həftə 110 qadın bu xəstəlikdən ölür
21/10/2018 [19:20]:
Müslüm Gürseslə bağlı filmə 21 milyon xərcləndi...
21/10/2018 [19:09]:
Ərdoğan futbol meydançasında -FOTOLAR
21/10/2018 [18:58]:
“El-Klassiko” 11 ildə ilk dəfə Messi və Ronaldusuz keçəcək
21/10/2018 [18:40]:
Tramp Kim Çen Indan aldığı “məhəbbət məktubları”ndan söz açdı
21/10/2018 [18:01]:
Əfqanıstanda keçirilən seçkilərdə dörd müşahidəçi öldürüldü
21/10/2018 [17:55]:
Lazım olan vaxtda lazım olan yerdə çəkilmiş 15 HEYRƏTAMİZ FOTO...
21/10/2018 [17:17]:
İranda istefa verən nazirlərin yerinə namizədlər məlum oldu
21/10/2018 [17:11]:
Sabaha olan hava proqnozu açıqlandı...
21/10/2018 [17:08]:
Bolton Rusiyaya gedir - Gündəmdə önəmli məsələlər var
21/10/2018 [16:57]:
ABŞ indi də SSRİ ilə imzalanmış nüvə sazişindən çıxır
21/10/2018 [16:56]:
Bakıda ər arvadını oğlunun gözü qarşısında qətlə yetirdi
21/10/2018 [16:31]:
Seks-müqəvva tanışlıq saytında ajiotaj yaratdı
21/10/2018 [16:21]:
İlham Əliyev Asiya İnkişaf Bankının vitse-prezidentini qəbul edib
21/10/2018 [15:48]:
Toruna iki qızıl külçə düşdü... - İNANILMAZ
21/10/2018 [15:29]:
Aydan düşən göy daşı rekord qiymətə satıldı- FOTO
21/10/2018 [14:47]:
Bakıda dəhşət: Kranla qaldırılan yük fəhlənin başına düşdü, yerindəcə öldü
21/10/2018 [14:46]:
Bakıda haker “Instagram” hesabını sındırmaq üçün nikah şəhadətnaməsi tələb edir – VİDEO
21/10/2018 [14:42]:
Kerçdə törədilən qətliamın tam videosu yayıldı - VİDEO
21/10/2018 [14:38]:
Əfqanıstanda seçkilərin ikinci günü: Partlayışlar davam edir
21/10/2018 [14:36]:
İnternet kişilərin vadisidir
21/10/2018 [14:24]:
Gənc rəssamların əsərləri Luvr muzeyində - FOTOLAR
21/10/2018 [14:05]:
Türkiyə Qaşıqçının qətlinin sübutlarını təqdim edəcək
21/10/2018 [13:41]:
Bilal Əliyev ilk dəfə atası ilə… - FOTO
21/10/2018 [13:40]:
Türkiyədə müalicə alan Firudin Cəlilov vətənə döndü - “Allah onları var etsin”
21/10/2018 [13:09]:
"Duet ifa edəcəyim insan ruhən mənə yaxın olmalıdır, yoxsa ifa gözəl alınmaz..."
21/10/2018 [13:01]:
Messi qolu qırıldığı üçün "Real" və "İnter"lə oyunları buraxacaq
21/10/2018 [12:59]:
Meydanın komandasına aid olan hissəsindən qol vurdu - VİDEO
21/10/2018 [12:56]:
Kardioloqlardan ürək xəstələrinə şad xəbər
21/10/2018 [12:52]:
Ukrayna döyüş sursatının 40 faizini itirdi
21/10/2018 [12:48]:
Qərargah: Badamdar sürüşmə zonasında gərginlik qalmaqdadır
21/10/2018 [12:46]:
Vəliəhd şahzadə Camal Qaşıqçını əvvəlcədən hədəfə götürübmüş
21/10/2018 [12:25]:
“Bu hökuməti Dağlıq Qarabağ maraqlandırmır...” - keçmiş amerikalı həmsədr
21/10/2018 [12:22]:
Zaqatalada Rusiya dövlət qeydiyyat nişanlı maşın adam vurub
21/10/2018 [12:15]:
Xalq yazıçısı oxucularını maraqlı kitabla müjdələdi – “Hazırda mətbəədəyəm”
21/10/2018 [11:51]:
“Uyğur fəallar heç də Qaşıqçıdan daha az zülmə məruz qalmır” - Politoloqdan şərh
21/10/2018 [11:44]:
Zaqatalada bir ailənin 7 üzvü qidadan zəhərlənib
21/10/2018 [11:37]:
Tənha səyahətçilər üçün dünyanın ən populyar ölkələrinin adı bəlli oldu - MARAQLI...
21/10/2018 [11:34]:
Çində kömür mədənində partlayış - 22 işçi yerin altında qaldı
21/10/2018 [11:31]:
Qaşıqçının qətli işinə Səudiyyə məhkəməsi baxacaq
21/10/2018 [11:10]:
Cəfər Cabbarlının ömrünün son saatları - O, öz ölümünü yuxuda bu cür görmüşdü...
21/10/2018 [11:08]:
Bu il övladlığa verilən və övladlığı ləğv edilən uşaqlar - OĞLANLAR DAHA ÇOXDUR
21/10/2018 [10:45]:
Azərbaycanın dissident şairləri: Milli mücahid-İsfəndiyar Coşğun
21/10/2018 [10:37]:
Cənazə evindən 63 körpə cəsədi tapıldı: Ölkəni şoka salan hadisə - FOTOLAR
21/10/2018 [10:32]:
İnsanın pozitiv olmasına və nikbin düşünməsinə yardım edən 8 ƏMƏL
21/10/2018 [10:21]:
Nazirlik: "Sürüşmə zonasında çatlarda genişlənmə müşahidə edildi"
21/10/2018 [10:19]:
İmişlidə meyiti tapılan kişi meşə sahəsinin rəisi olub - YENİLƏNİB
21/10/2018 [10:16]:
"Arzu edirəm ki, tezliklə işğal altındakı torpaqlarımızda da işıqlarımız yansın"
21/10/2018 [10:15]:
Sosial mənzil sahibi olanlar bu tarixdə evlərinə KÖÇƏCƏK
21/10/2018 [10:12]:
Ermənilər atəşkəsi 27 dəfə pozdu
21/10/2018 [10:07]:
"Müharibə veteranları inanırlar ki, bu özbaşınalıq və qanunsuzluq aradan qaldırılacaq"
21/10/2018 [10:02]:
İran millət vəkili Tehranda “Azərbaycan”ı səsləndirdi – VİDEO
21/10/2018 [10:00]:
Nigeriyada toqquşmalar zamanı 55 nəfər həlak olub
21/10/2018 [09:58]:
Gəncədə ev yanıb
21/10/2018 [09:54]:
Tramp ABŞ-ın BMT-dəki nümayəndəsi vəzifəsinə qadın namizədi seçməyi üstün tutur
21/10/2018 [09:48]:
Kamerunda silahlılar 5 məktəblini qaçırıb
21/10/2018 [09:47]:
"Elektrik enerjisindən istifadə Qaydaları”na dəyişikliklər edildi
21/10/2018 [09:46]:
Tayvanda 4,4 bal gücündə zəlzələ olub
21/10/2018 [09:44]:
Almaniya Səudiyyə Ərəbistanına silah tədarükünü dayandırdı
21/10/2018 [01:39]:
Avtomobilini itələyib dənizə saldı, sevincdən ətrafdakıları öpdü - FOTO
21/10/2018 [01:22]:
Rekord çəkidə naqqa balığı tutuldu - FOTO
21/10/2018 [00:07]:
Həbsxanada yer olmadığı üçün qatil azadlığa buraxıldı
20/10/2018 [23:57]:
Bir Millətin iki dövlətinin bir "Dev proje"si dünyaya açıq mesajdır... - POLİTOLOQ
Bütün arxiv bir sırada
25/05/2018 [01:01] - Araşdırma - ( 4650 dəfə baxılıb)

AXC xadimlərinin yaxın dostu imkansızlıqdan evini “restoran”a çevirdi- Araşdırma




Moderator.az araşdırmaçı alim Əli Şamilin vaxtilə TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materialardan istifadə edərək, əfsanəvi qaza aydını Mustafa Çokay haqqında yazını təqdim edir:

Öz xalqının azadlığı və xoşbəxtliyi yolunda həyatını qurban verən insanlardan biri də görkəmli qazax siyasi xadimi və dövlət adamı Mustafa Çokaydır. 1890-ci ilin Yanvarın 7-də Sir Dərya kənarındakı Qırğiz çöllərində yaşayan sadə bir qazax ailəsində doğulan Mustafa uşaqlıq və yeniyetməliyini Akmescitdə keçirmiş, ilk təhsilini də burada aldığından çox vaxt onu Akmescit doğumlu sayırlar. Soykökü Xarəzmşahlara bağlı olan bu böyük insan gencləyindən zülmə və haqsızlığa qarşı mübarizəyə atılmış və keçməkeşli bir həyat yaşamışdır.

Orta məktəbi Daşkənddə Rus dilində bitirən Mustafa Petersburq Universitesinde hüquq fakültəsinə qəbul olunur. Peterburqda sol dünyagörüşlü inqilabçılarla yaxından tanış olsa da onlarla fikir birliyinə gələ bilməmişdi. Mustafa Çokay açıq-aydın görürdü ki, kommunizm qurmaq, insan azadlığına nail olmaq istəyi ilə mübarizəyə qoşulanlar velikorus şovenizmindən uzağa getmədiklərini, Rusya imperiyasını yeni formada yaşatmaq istədiklərini gördüyünə görə onlardan uzaqlaşır. O, birinci növbədə xalqını Rus müstəmləkəçilərinin əsarətindən xilas olmasına üstünlük verir.

Mustafa Çokay Peterburqda oxuduğu illər Avropa və Rusiyanın Balkan xalqlarını Osmanlı dövlətinə qarşı üsyana təhrik etdiyi vaxta təsadüf edirdi. Belə ağır bir zamanda Mustafa Çokay dostlarıyla bir dərnək qurur. Onlar Osmanlı dövlətinə yardım üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirirlər. Rusya vətəndaşı olan müsəlmanlardan pul toplayaraq Osmanlı dövlətinin Rusyadakı Büyük eçcisi Turhan paşaya verirlər.
Ali təhsilini başa vurdukdan sonra Türküstana dönən Mustafa Çokay Daşkənddəki “Uluğ Türküstan” qəzetinin ən fəal müxbirlərindən birinə çevrilir. Bir il sonra isə Daşkənddə “Birlik tuğu” jurnalını nəşr etməyə başlayır. . Daşkənddə Rusça çap olunan “HÜR TÜRKİSTAN” ve “YENİ TÜRKİSTAN” gazetelerinin fəaliyyəti də ustafa Çokayınadıyla bağlıdır. Qəzet və jurnallar ona yalnız fikrlərinin yaymaq üçün değil, həm də məsləktaşlarını tapıb bir yerə toplamaq üçün əvəzsiz vasitə olur. 1917-ci ilin fevralında Çar Nikolay hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Mustafa Çokay və məsləkdaşları Qazax və Qırğız Türklerinin ortak dövlətləri olan “ALAŞ-ORDA”nın qurmaya başlayırlar. 27 Noyabr 1918-ci ildə Kokandda Turkistan Hökumətinin elanında onun əvəzsiz xidməti olur. Yeni qurulmuş hökümətdə rəhbər vəzifədə tutan Mustafa Çokay bütün varlığıyla müstəqil siyasət yeritməyə çalışır və bir sıra demokratik islahatlar həyata keçirə bilir. Diqqəti çəkən odur ki, çar generalı olan Kolcak Mustafa Çokayın öldürülməsinə göstəriş verir. Bolşeviklər Çar Rusiyasını xalqlar həbsxanası adlandırsalar da özləri hakimiyyətə gəldikdən sonra Rusya imperyasının sərhədlərini bərpa etmək üçün qanlı döyüşlərə atılırlar. Onlar az zaman içərisində gənc “ALAŞ-ORDA”sını özlərinə tabe edirlər.
Mustafa Çokay mühacirətə getmək zorunda qalır.

1919-cu ildə Qüzey Qafqaza gələn Mustafa Çokay Tiflisdə çıxardığı “HÜR DAĞLILAR” adlı həftəlık gəzetde Türküstan davasını dile getiren yazılar yazdı. 1920-ci ildə Qüzey Qafqaz Milli Təşkilatının Türkistan Millî Mərkəzi ilə birləşərək “YENİ DÜNYA” qəzetini çıxarır. Burada dəyərli yazılar yazır. Tiflisdə “ŞAFAK” adıyla çıxardığı gəzetdə Anadoludakı Kuvay-i Milliye hərəkâtını dəsdəkləyən yazılar çap edir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini dəstəkləyən və daima ona yardımçı olan Mustafa Çokay Bolşeviqlər Qafqazı işğal etdikdən sonra Batum-Trabzon deniz yolu ile istanbula gedir. İstanbulda çıxan “YENİ TÜRKİSTAN”, Berlin’de çıkan “YAŞ TÜRKİSTAN” adlı jurnallarda və Avrupa dillərində çıxan mətbuatda Çokay həmişə Türkistan ve Türklük davası davam etdirir.
Çokay 1921 yaz başında Istanbuldan gemi ile Fransanın Marsel limanına gelmiş ve oradan qatarla Gare de Lyona getmişdir.
Tatar liderlərindən Fuat Toktar Çokay və xanımı Mariyanı Gare de Lyonda qarşılayır və kasıb bir otele yerləştirib. Bir necə gün sonra Çokaylar Avenue Mozartta 64 nömrəli iki otaqlı kiçik bir evə köçməli olurlar. Ancak iki həfta sonra maddi sıxıntıdan mənzillərini yeməkxanaya çevirir və burada Rusyadan gəlmiş qaçqınlara ucuz qiymətə nahar verməyə başlayırlar.

Bir zamanlar Türkistan Hökumətinin rəhbəri olan Çokay indi alın təri ilə çörəkpulu qazanmak üçün kartof, soğan soymaqla, düyü arddamaqla gün keçirir.. Hətta Azərbaycan mühacirətdə olan lideri Məmmədəmin Rəsulzadə onun görüşünə gələrkən Çokay üzr diləyərək onunla söhbətini kartof soya-soya davam etdirmişdir. Rəsulzadə xatirələrində Çokayın vəziyyətini belə gördüyünə üzülmür. Əksinə onun əyilməzliyinə, qüruruna, ağıl və mətanətinə heyran qaldığını yazır.

1922-ci ilin ortalarında Çokayın xanımı Mariya xəstələnir. Onu Parisdə müalicəsinə pulları yetmədiyinə görə müalicə üçün Almaniyaya aparırlar. Çünkü Almanyada inflasyaya görə hər şey ucuz idi. Belə ki, 100 Fransız frank ilə aylarla bir pansiyonda qalmaq mumkun idi. Çokaylar ailəsi altı ay Almanyada qaldıqdan sonra Fransaya qayıdır və 1923-cü ildən Nogent Sur Marnede yaşamağa başlayırlar.

Çokay Parisdə yalnız ideoloji baxışıyla deyil dürüstlüyü və dostlarına olan vəfası ilə də tanınmışdı. O, Parisdə yaşayan Azərbaycan mühacirləri Əlimərdan bəy Topcubaşov və Ceyhun bəy Hacıbəylı ilə görüşür, birgə mübarizə planları hazırlayır, toplantılar keçirir, fikir mübadiləsi edirdilər.

Çokay, həyatının ən məhsuldar son iyirmi ilini Parisdə keçirdi. Çokay 1921 – 1941-ci illərdə Parisdə yaşayıb içtimai-siyasətlə məşğul olmaqla yanaşı tez-tez Berlinə gedir. Bu da səbəbsiz deyildi. Həm oradakı siyasi mühcirlərlə görüşür, həm də “Yaş Türkistan” jurnalı orada çap etdirirdi. O, 1929-1939-cu illər arasında “Yaş Türkistan” jurnalının 117 sayını çap etdirərək oxuculara çatdıra bildi. Bu jurnalda yalnız Türküstanın azadlığı uğrunda gedən mübarizədən söz açılmırdı. Keçmış Rusya ərazisində əsarətdə yaşayan xalqların milli mübarizəsi burada öz əksini tapırdı. Burada Azərbaycan siyasi mühacirlərinin məqalələrinə də tez-tez rast gəlinir. Jurnalın əsas qayəsi əsarətdə olan xalqları Sovet əsarətindən qurtarmaqla yanaşı, Türk xalqlarının birliyinə da nail olmaq idi. Buna görə də araştırıcılar “Yaş Türkistan” jurnalını Mustafa Çokayın ən böyuk əsəri sayırlar. Çokayın baxışları jurnalda çap olunan məqalələrdə özünə geniş yer tapıb.
Faşist Almaniyası Fransanı az zamanda işğal etdikdə siyasi mühacirlərin çoxu bu ölkəni tərk etməli oldu. Mustafa Çokay isə bu ölkəni özünə ikinci vətən saydığından Parisi tərk etmədi. Bu da onun siyasi fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb oldu. Lakin faşist rejimi onun bu hərəkatında da razı qalmadı. 1941-ci ilin iyunun 22-də Almaniya ilə Sovetlər Birliyi arasında başlayan müharibədən az sonra Mustafa Çokay Sur Marnedəki evində həbs edilir və Berlinə aparılır. Alman faşistlərinin məqsədi Mustafa Çokay nüfuzundan istifadə edərək əsir alınmış Türküstanlılardan, tatar və başqırdlardan ordu yaradaraq Sovetlər Birliyinə qarşı döyüşə göndərmək idi.Mustafa Çokay müharibədən sonra Türküstanın azadlıq əldə edə bilməyəcəyini gördüyündən Alman faşistlərilə işbirliyinə getmir. 1941-ci ilin dekabrin 27-də anidən xəstələnərə dünyasını dəyişir.Onun şuphəli ölümü məsləkdaılarını üzdə də xanımı Marinanın köməyilə cənazəsini alib. Islami adətlərlə Quran oxutduraraq Berlindəki Müsluman qəbristanlığında dəfn etdirirlər. Hətta Islami adətlərə görə ölumunun 40-cı. günu Paristəki ən böyuk məsciddə ehsan da verirlər.




Ət fabrikində iyrənc görüntü: Ətlərin üzərinə elə bir şey etdi ki,…+VİDEO
"Oxumağım mənə düşmən oldu, öldürmək istədilər, zəhər verdilər, 6 ay səsim batdı"
25 yaşlı iş qadını estetik əməliyyatın qurbanı oldu - FOTOLAR
Atasının cəsədini 10 il ərzində evində saxladı - AĞLASIĞMAZ...
Tarix İnstitutunun saytı yeni versiyada təqdim edildi
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Maraqlı
Biz həyatımızı başqalarının görməsinə imkan verməz, xorla özgə həyatını müzakirə etməzdik, sizsə...
Dünya
Toruna iki qızıl külçə düşdü... - İNANILMAZ
Dünya
Aydan düşən göy daşı rekord qiymətə satıldı- FOTO
Ədəbiyyat
Cəfər Cabbarlının ömrünün son saatları - O, öz ölümünü yuxuda bu cür görmüşdü...
Araşdırma
Azərbaycanın dissident şairləri: Milli mücahid-İsfəndiyar Coşğun
Həftənin ən çox oxunanları
Ağır vəziyyətdə olan Qazimizin xilası üçün şəxsi təyyarəsini təklif etdi - İBRƏTAMİZ...
Azərbaycanlı xanım müğənniyə ŞOK – “oteldən intim görüntüləri…” – FOTOLAR
Rüfət Aslanlının "göyün yeddinci qatı"nda 6 milyon dollarlıq "stadion"u tapıldı...
"Atası, qardaşı, oğlu sahib çıxdığı qadın bu cür addımlar ata bilərmi?" - HƏYƏCAN TƏBİLİ...
Sərkisyan və Saakyan arvadları ilə Azərbaycan şəhərlərini gəzdi... -FOTOLAR
Paşinyan istefa verdi - Son dəqiqə
"Cavan oğlanı nə edirsən, pul xərcləməyəcək" - Rövşanədən müğənniyə
Dədə Şəmşirə uzanan yaman dil "kəsildi"...
Ermənilər Tərtərdəki futbol stadionunu Avropa çempionatına hazırlayır - FOTOLAR
"Biz bəyəm buna görə müstəqil olmuşuq ki, kimsə 109 milyonu oğurlayıb xaricə getsin...?"
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə