Xəbər lenti
17/08/2018 [11:12]:
Qarabağ üçün itirilmiş daha yüz gün -Müharibə bir az da yaxınlaşdı
17/08/2018 [11:07]:
Zaur xəstəxanaya düşdü... - FOTO
17/08/2018 [10:42]:
“ADNSU Yay məktəbi 2018” davam edir
17/08/2018 [10:36]:
Tələbə qız bakirəliyini internətdə satışa çıxardı - FOTO
17/08/2018 [10:29]:
Tramp: “Türkiyə ABŞ-dan uzun illər istifadə edib”
17/08/2018 [10:19]:
Ermənistan cəbhədə təxribat törətdi
17/08/2018 [10:13]:
Hərbi Prokurorluq əsgər ölümü ilə bağlı məlumat yaydı -Gizir və əsgərlər zorakılıq ediblər
17/08/2018 [10:12]:
Qadın metroda çılpaq soyundu - İstidən şikayətləndi - FOTO
17/08/2018 [10:09]:
Tikinti materiallarının qiyməti BAHALAŞIB
17/08/2018 [09:58]:
İlhamə Quliyevanın doğum günüdür: “Məni görəndə maç-muç öpürdü, görməyəndə söyürdü”
17/08/2018 [09:52]:
Dövlət qulluğuna qəbul imtahanı keçiriləcək
17/08/2018 [09:51]:
Xaçmazda 11 qovaq ağacı qanunsuz kəsildi
17/08/2018 [09:44]:
Qənirə Paşayeva Qazaxıstan rəsmiləri, QHT və KİV rəhbərləri, tanınmış aydınlarla görüşdü
17/08/2018 [09:31]:
Oxu, Alim...
17/08/2018 [09:27]:
Trampdan yeni TVİT: "Türkiyəyə..."
17/08/2018 [09:23]:
“İlqar Məmmədov Merkelin Bakı səfərinə görə azadlığa buraxılmayıb”
17/08/2018 [08:52]:
“Allahım, mən niyə yoxsulam” sualına Yaradan necə cavab verdi...?
17/08/2018 [08:34]:
Yeni xilaskar bəşəriyyəti bu ideya ətrafında birləşdirəcək – ELMİ-LƏDUN ARAŞDIRMA
17/08/2018 [08:08]:
Boliviyada mikroavtobus 7 rəqqası vuraraq öldürdü
17/08/2018 [08:07]:
Vaşinqtonda hərbi parad təxirə salındı
17/08/2018 [07:48]:
Lirənin məzənnəsinin dəyişkənliyi SOCAR-ın Türkiyə aktivlərinə təsir göstərəcəkmi?
17/08/2018 [07:45]:
ABŞ İran üzrə xüsusi nümayəndə təyin etdi
17/08/2018 [07:40]:
Tramp: "Çin ABŞ-a əlverişli saziş təklif edə bilməz"
17/08/2018 [07:38]:
Dövlət Departamenti İranla dialoqa başlamaq üçün şərtlərini açıqladı
16/08/2018 [23:51]:
Dünyanın ən nadir quşu yerə endi - MARAQLI
16/08/2018 [23:39]:
Türk ordusu İraqın bu şəhərini belə bombaladı - Video
16/08/2018 [23:38]:
“KTMT-ə üzv olsaq, qoşulmama hərəkatından çıxmalıyıq”
16/08/2018 [23:36]:
Azərbaycanda qızılın qiyməti 20 aylıq minimuma endi
16/08/2018 [23:31]:
Keçmiş Baş nazir vəfat etdi - 7 günlük matəm elan olundu
16/08/2018 [23:28]:
Heroin komasına girdilər, körpələri ölümdən son anda xilas oldu - DƏHŞƏT...
16/08/2018 [23:18]:
Kim Kardaşyan onu məşhur edən dalının reklamından İrəvana nə qədər pul ayıracaq?
16/08/2018 [23:11]:
136 kq arıqladı, tamamilə başqa biri oldu - FOTOLAR
16/08/2018 [22:33]:
Dünyanın "ən kasıb prezidenti" təqaüdündən imtina edib - İBRƏTAMİZ...
16/08/2018 [22:33]:
Misir mumiyalarının sirri ortaya çıxdı - ARAŞDIRMA
16/08/2018 [21:45]:
Tarixin ən böyük müğənnisi vəfat etdi
16/08/2018 [21:25]:
Azərbaycanlı Latviyada parlament üzvlüyünə namizəddir
16/08/2018 [21:05]:
Sarqsyanın partiyası Ermənistan-Rusiya münasibətlərindən narahatdır
16/08/2018 [20:48]:
Kim deyər ki, 46 yaşı var... - Fotolar
16/08/2018 [20:30]:
Nazir sabiq direktoru geri qaytardı - TƏYİNAT
16/08/2018 [20:29]:
Bu il Azərbaycanda 29 mindən çox adam vəfat edib
16/08/2018 [19:52]:
“Nar” bölgələrdəki LTE şəbəkəsini genişləndirir
16/08/2018 [19:30]:
Ölkədə saat 21:00-dan sonra araq satılması qadağan edildi...
16/08/2018 [19:25]:
Prezident yol tikintisinə 11,6 milyon ayırdı
16/08/2018 [19:16]:
AMEA: "Televiziyadakı Böyük xəritə yanlışlığın bizimlə əlaqəsi yoxdur"
16/08/2018 [18:53]:
Arıların daha bir qeyri-adi bacarığı aşkar edildi...
16/08/2018 [18:46]:
ABŞ-ın Texas A&M Universitetinin əməkdaşları ADAU-a səfər ediblər
16/08/2018 [18:38]:
Laçında 2019-cu ildə yeni xəstəxana istifadəyə veriləcək -FOTOLAR
16/08/2018 [18:27]:
"Ömür sevmədiyin insanla evlənmək, sevmədiyin işi görmək üçün çox qısadır, gənclər..."
16/08/2018 [18:25]:
Gələn ildən qəbul imtahanları yeni imtahan modelinə uyğun keçiriləcək
16/08/2018 [18:22]:
Vətəndaşların müraciəti həll olundu -FOTOLAR
16/08/2018 [18:16]:
İraqda valideynlərini itirmiş uşaqlar Bakıya gətirildi
16/08/2018 [18:11]:
Ermənistan futboluna Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi nəzarət edəcək
16/08/2018 [18:02]:
Nazirdən ƏMR: Təhsilin prioritet istiqamətləri müəyyənləşdi
16/08/2018 [18:00]:
692 balla müəllimliyi seçdi: “Savadsız müəllimlər işdən çıxmırlar ki, boş yerlər açılsın”
16/08/2018 [17:58]:
DİM Kamran Əsədovu məhkəməyə verir
16/08/2018 [17:39]:
“Ermənistan ordusu əsgərindən tutmuş nazirinə qədər korrupsiyaya uğrayıb”
16/08/2018 [17:38]:
İrəvanın Moskva ilə "nə yardan doyur, nə imtina edir" siyasəti oyunu...
16/08/2018 [17:29]:
"Azərbaycan Ermənistandakı qarşıdurmadan istifadə edib öz torpaqlarını işğaldan azad etməlidir"
16/08/2018 [17:21]:
Rəqqasə Fatimə dayə axtarır
16/08/2018 [17:18]:
Jirinovski: "Krım da, Qarabağ da, Abxaziya da, Dnestryanı da bizimdir..."
16/08/2018 [17:15]:
Baş prokurorla görüş vaxtı dəyişdirildi
16/08/2018 [17:12]:
4 türk əsgəri ŞƏHİD oldu
16/08/2018 [17:10]:
15 gündə 68 yol qəzası olub: 28 ölü, 132 yaralı
16/08/2018 [17:00]:
Paşinyan Putinə zəng vurdu
16/08/2018 [16:58]:
Ali məktəblərə plan yerlərinin 11 faizi boş qalıb
16/08/2018 [16:39]:
Qurban bayramına görə pensiyalar tez verildi
16/08/2018 [16:37]:
Beynəlxalq konfransda 170 məqalə 9 plenar sessiyada təqdim ediləcək
16/08/2018 [16:34]:
Ramil Usubov Xoşbəxt Yusifzadəni təltif etdi
16/08/2018 [16:32]:
Koçaryan məhkəmədə Surət Hüseynovun qiyamından DANIŞDI
16/08/2018 [16:20]:
Bakı-Sumqayıt avtobuslarında gediş haqqı ENDİRİLDİ
16/08/2018 [16:09]:
“Qorxuram ki, bütün bunlar vətəndaş müharibəsinə gətirəcək və biz torpaqları Azərbaycana qaytaracağıq…”
16/08/2018 [16:03]:
Qərbi Kaspi Universitetinin Kolleci qəbul elan edir
16/08/2018 [16:01]:
Ayseldən həyat yoldaşına sevgi etirafı - FOTO
16/08/2018 [16:01]:
Serj Sarkisyan istintaqa çağırılacaq
16/08/2018 [15:58]:
Ən bahalı universitetlər –İlliyi 70 min dollar...
16/08/2018 [15:49]:
Qayda pozan sürücülərə 34 milyon manatdan çox cərimə yazılıb
16/08/2018 [15:34]:
"Belə əxlaqsızlıq olmaz, onların arxasında kimin durduğu, nəyə xidmət etdikləri bəllidir”
16/08/2018 [15:28]:
ABŞ-da 343 qəzet Trampa qarşı birləşdi
16/08/2018 [15:25]:
Mənsub olduğu xalqının bənzərsiz şairinin doğum günüdür: Hara gedir sabahımız?
16/08/2018 [15:15]:
Millət vəkili xaricdə yaşayan türk xalqlarının təmsilçiləri ilə görüşdü
Bütün arxiv bir sırada
25/05/2018 [01:01] - Araşdırma - ( 4605 dəfə baxılıb)

AXC xadimlərinin yaxın dostu imkansızlıqdan evini “restoran”a çevirdi- Araşdırma




Moderator.az araşdırmaçı alim Əli Şamilin vaxtilə TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materialardan istifadə edərək, əfsanəvi qaza aydını Mustafa Çokay haqqında yazını təqdim edir:

Öz xalqının azadlığı və xoşbəxtliyi yolunda həyatını qurban verən insanlardan biri də görkəmli qazax siyasi xadimi və dövlət adamı Mustafa Çokaydır. 1890-ci ilin Yanvarın 7-də Sir Dərya kənarındakı Qırğiz çöllərində yaşayan sadə bir qazax ailəsində doğulan Mustafa uşaqlıq və yeniyetməliyini Akmescitdə keçirmiş, ilk təhsilini də burada aldığından çox vaxt onu Akmescit doğumlu sayırlar. Soykökü Xarəzmşahlara bağlı olan bu böyük insan gencləyindən zülmə və haqsızlığa qarşı mübarizəyə atılmış və keçməkeşli bir həyat yaşamışdır.

Orta məktəbi Daşkənddə Rus dilində bitirən Mustafa Petersburq Universitesinde hüquq fakültəsinə qəbul olunur. Peterburqda sol dünyagörüşlü inqilabçılarla yaxından tanış olsa da onlarla fikir birliyinə gələ bilməmişdi. Mustafa Çokay açıq-aydın görürdü ki, kommunizm qurmaq, insan azadlığına nail olmaq istəyi ilə mübarizəyə qoşulanlar velikorus şovenizmindən uzağa getmədiklərini, Rusya imperiyasını yeni formada yaşatmaq istədiklərini gördüyünə görə onlardan uzaqlaşır. O, birinci növbədə xalqını Rus müstəmləkəçilərinin əsarətindən xilas olmasına üstünlük verir.

Mustafa Çokay Peterburqda oxuduğu illər Avropa və Rusiyanın Balkan xalqlarını Osmanlı dövlətinə qarşı üsyana təhrik etdiyi vaxta təsadüf edirdi. Belə ağır bir zamanda Mustafa Çokay dostlarıyla bir dərnək qurur. Onlar Osmanlı dövlətinə yardım üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirirlər. Rusya vətəndaşı olan müsəlmanlardan pul toplayaraq Osmanlı dövlətinin Rusyadakı Büyük eçcisi Turhan paşaya verirlər.
Ali təhsilini başa vurdukdan sonra Türküstana dönən Mustafa Çokay Daşkənddəki “Uluğ Türküstan” qəzetinin ən fəal müxbirlərindən birinə çevrilir. Bir il sonra isə Daşkənddə “Birlik tuğu” jurnalını nəşr etməyə başlayır. . Daşkənddə Rusça çap olunan “HÜR TÜRKİSTAN” ve “YENİ TÜRKİSTAN” gazetelerinin fəaliyyəti də ustafa Çokayınadıyla bağlıdır. Qəzet və jurnallar ona yalnız fikrlərinin yaymaq üçün değil, həm də məsləktaşlarını tapıb bir yerə toplamaq üçün əvəzsiz vasitə olur. 1917-ci ilin fevralında Çar Nikolay hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Mustafa Çokay və məsləkdaşları Qazax və Qırğız Türklerinin ortak dövlətləri olan “ALAŞ-ORDA”nın qurmaya başlayırlar. 27 Noyabr 1918-ci ildə Kokandda Turkistan Hökumətinin elanında onun əvəzsiz xidməti olur. Yeni qurulmuş hökümətdə rəhbər vəzifədə tutan Mustafa Çokay bütün varlığıyla müstəqil siyasət yeritməyə çalışır və bir sıra demokratik islahatlar həyata keçirə bilir. Diqqəti çəkən odur ki, çar generalı olan Kolcak Mustafa Çokayın öldürülməsinə göstəriş verir. Bolşeviklər Çar Rusiyasını xalqlar həbsxanası adlandırsalar da özləri hakimiyyətə gəldikdən sonra Rusya imperyasının sərhədlərini bərpa etmək üçün qanlı döyüşlərə atılırlar. Onlar az zaman içərisində gənc “ALAŞ-ORDA”sını özlərinə tabe edirlər.
Mustafa Çokay mühacirətə getmək zorunda qalır.

1919-cu ildə Qüzey Qafqaza gələn Mustafa Çokay Tiflisdə çıxardığı “HÜR DAĞLILAR” adlı həftəlık gəzetde Türküstan davasını dile getiren yazılar yazdı. 1920-ci ildə Qüzey Qafqaz Milli Təşkilatının Türkistan Millî Mərkəzi ilə birləşərək “YENİ DÜNYA” qəzetini çıxarır. Burada dəyərli yazılar yazır. Tiflisdə “ŞAFAK” adıyla çıxardığı gəzetdə Anadoludakı Kuvay-i Milliye hərəkâtını dəsdəkləyən yazılar çap edir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini dəstəkləyən və daima ona yardımçı olan Mustafa Çokay Bolşeviqlər Qafqazı işğal etdikdən sonra Batum-Trabzon deniz yolu ile istanbula gedir. İstanbulda çıxan “YENİ TÜRKİSTAN”, Berlin’de çıkan “YAŞ TÜRKİSTAN” adlı jurnallarda və Avrupa dillərində çıxan mətbuatda Çokay həmişə Türkistan ve Türklük davası davam etdirir.
Çokay 1921 yaz başında Istanbuldan gemi ile Fransanın Marsel limanına gelmiş ve oradan qatarla Gare de Lyona getmişdir.
Tatar liderlərindən Fuat Toktar Çokay və xanımı Mariyanı Gare de Lyonda qarşılayır və kasıb bir otele yerləştirib. Bir necə gün sonra Çokaylar Avenue Mozartta 64 nömrəli iki otaqlı kiçik bir evə köçməli olurlar. Ancak iki həfta sonra maddi sıxıntıdan mənzillərini yeməkxanaya çevirir və burada Rusyadan gəlmiş qaçqınlara ucuz qiymətə nahar verməyə başlayırlar.

Bir zamanlar Türkistan Hökumətinin rəhbəri olan Çokay indi alın təri ilə çörəkpulu qazanmak üçün kartof, soğan soymaqla, düyü arddamaqla gün keçirir.. Hətta Azərbaycan mühacirətdə olan lideri Məmmədəmin Rəsulzadə onun görüşünə gələrkən Çokay üzr diləyərək onunla söhbətini kartof soya-soya davam etdirmişdir. Rəsulzadə xatirələrində Çokayın vəziyyətini belə gördüyünə üzülmür. Əksinə onun əyilməzliyinə, qüruruna, ağıl və mətanətinə heyran qaldığını yazır.

1922-ci ilin ortalarında Çokayın xanımı Mariya xəstələnir. Onu Parisdə müalicəsinə pulları yetmədiyinə görə müalicə üçün Almaniyaya aparırlar. Çünkü Almanyada inflasyaya görə hər şey ucuz idi. Belə ki, 100 Fransız frank ilə aylarla bir pansiyonda qalmaq mumkun idi. Çokaylar ailəsi altı ay Almanyada qaldıqdan sonra Fransaya qayıdır və 1923-cü ildən Nogent Sur Marnede yaşamağa başlayırlar.

Çokay Parisdə yalnız ideoloji baxışıyla deyil dürüstlüyü və dostlarına olan vəfası ilə də tanınmışdı. O, Parisdə yaşayan Azərbaycan mühacirləri Əlimərdan bəy Topcubaşov və Ceyhun bəy Hacıbəylı ilə görüşür, birgə mübarizə planları hazırlayır, toplantılar keçirir, fikir mübadiləsi edirdilər.

Çokay, həyatının ən məhsuldar son iyirmi ilini Parisdə keçirdi. Çokay 1921 – 1941-ci illərdə Parisdə yaşayıb içtimai-siyasətlə məşğul olmaqla yanaşı tez-tez Berlinə gedir. Bu da səbəbsiz deyildi. Həm oradakı siyasi mühcirlərlə görüşür, həm də “Yaş Türkistan” jurnalı orada çap etdirirdi. O, 1929-1939-cu illər arasında “Yaş Türkistan” jurnalının 117 sayını çap etdirərək oxuculara çatdıra bildi. Bu jurnalda yalnız Türküstanın azadlığı uğrunda gedən mübarizədən söz açılmırdı. Keçmış Rusya ərazisində əsarətdə yaşayan xalqların milli mübarizəsi burada öz əksini tapırdı. Burada Azərbaycan siyasi mühacirlərinin məqalələrinə də tez-tez rast gəlinir. Jurnalın əsas qayəsi əsarətdə olan xalqları Sovet əsarətindən qurtarmaqla yanaşı, Türk xalqlarının birliyinə da nail olmaq idi. Buna görə də araştırıcılar “Yaş Türkistan” jurnalını Mustafa Çokayın ən böyuk əsəri sayırlar. Çokayın baxışları jurnalda çap olunan məqalələrdə özünə geniş yer tapıb.
Faşist Almaniyası Fransanı az zamanda işğal etdikdə siyasi mühacirlərin çoxu bu ölkəni tərk etməli oldu. Mustafa Çokay isə bu ölkəni özünə ikinci vətən saydığından Parisi tərk etmədi. Bu da onun siyasi fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb oldu. Lakin faşist rejimi onun bu hərəkatında da razı qalmadı. 1941-ci ilin iyunun 22-də Almaniya ilə Sovetlər Birliyi arasında başlayan müharibədən az sonra Mustafa Çokay Sur Marnedəki evində həbs edilir və Berlinə aparılır. Alman faşistlərinin məqsədi Mustafa Çokay nüfuzundan istifadə edərək əsir alınmış Türküstanlılardan, tatar və başqırdlardan ordu yaradaraq Sovetlər Birliyinə qarşı döyüşə göndərmək idi.Mustafa Çokay müharibədən sonra Türküstanın azadlıq əldə edə bilməyəcəyini gördüyündən Alman faşistlərilə işbirliyinə getmir. 1941-ci ilin dekabrin 27-də anidən xəstələnərə dünyasını dəyişir.Onun şuphəli ölümü məsləkdaılarını üzdə də xanımı Marinanın köməyilə cənazəsini alib. Islami adətlərlə Quran oxutduraraq Berlindəki Müsluman qəbristanlığında dəfn etdirirlər. Hətta Islami adətlərə görə ölumunun 40-cı. günu Paristəki ən böyuk məsciddə ehsan da verirlər.




Oxu, Alim...
Heroin komasına girdilər, körpələri ölümdən son anda xilas oldu - DƏHŞƏT...
Jirinovski: "Krım da, Qarabağ da, Abxaziya da, Dnestryanı da bizimdir..."
"Allahın verdiyi təbii sərvətləri mənimsəməyə cəhd etmək, bu gün Türkiyəyə qarşı aparılırsa..."
Tibb xidməti general-mayoru Dağlar Abdullayevin anım mərasimi keçirildi - FOTOLAR
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
Nabranda ailəvi istirahət üçün kotec tipli kirayə evlər. Ətraflı məlumat üçün əlaqə nömrələri:

050 311 11 64, 055 681 11 64

N.Tusi adına Klinika
Maraqlı
“Allahım, mən niyə yoxsulam” sualına Yaradan necə cavab verdi...?
Maraqlı
Dünyanın ən nadir quşu yerə endi - MARAQLI
Gündəm
“KTMT-ə üzv olsaq, qoşulmama hərəkatından çıxmalıyıq”
Maraqlı
Kim Kardaşyan onu məşhur edən dalının reklamından İrəvana nə qədər pul ayıracaq?
Maraqlı
Arıların daha bir qeyri-adi bacarığı aşkar edildi...
Həftənin ən çox oxunanları
Yaponların başqa planetdə yaşadığını sübut edən 30 heyrətamiz fakt - FOTOLAR
Suya tullanan Nigar Camalın sinəsi çöldə qaldı - VİDEO
“Hansısa ərəbin mənim şəhərimdə hoqqa çıxarmağa nə ixtiyarı var?!” - VİDEO
Ərdoğan Trampa QALİB GƏLDİ: dollar sürətlə düşür
“İstanbul təslim olarsa, nə Bakı qalar, nə Astana, nə Daşkənd, nə Aşqabad...” -Fikir savaşı
Bakıda "moyka"da biabırçılıq: qızı lüt soyundurub maşın yuduzdurdular – VİDEO
Şagirdlər kütləvi şəkildə dəfn olundular – Faciənin fotosu
Gənc müəllim əlini qadınlara vurmadığına görə işsiz qaldı - Rəzalət - FOTO
İsmayıllıda baş verən müəmmalı hadisə ufoloji cəhətdən araşdırılmalıdır - MARAQLI...
FHN generalının otellər şəbəkəsi üzə çıxdı - FOTO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə