Xəbər lenti
18/06/2018 [09:22]:
Ərdoğan Antarktikada baza yaratmaq istəyir
18/06/2018 [09:17]:
Hacıqabulda ağır yol qəzası
18/06/2018 [09:14]:
Sumqayıtda dənizdə boğularaq ölən 51 yaşlı kişinin meyiti tapıldı
18/06/2018 [09:14]:
Alimlər yadplanetlilərə ismarıc göndərdi
18/06/2018 [09:12]:
DÇ-2018: Bu gün İngiltərə, Belçika və İsveç yığmaları mübarizəyə qoşulacaq
18/06/2018 [09:12]:
“Bankdan pul oğurlanması iddiası əsassızdır” - “Günay Bank”ın sədri
18/06/2018 [00:26]:
“Ermənistanda terror mühiti hökm sürür”
17/06/2018 [23:53]:
Şəkidə çobanı ildırım vurdu
17/06/2018 [23:21]:
"Valideynlərin döyərək “tərbiyə etmək” metodu uşaqlarda nifrət hissi yaradır”
17/06/2018 [23:01]:
ATƏT yanında daimi nümayəndə heyətinin 25 üzvü Azərbaycana gələcək
17/06/2018 [23:00]:
Mahir Mədətov: "Almaniya finalda uduzanda ağlamışdım"
17/06/2018 [22:55]:
Göygölə dolu yağdı, ağaclar aşdı - Fotolar
17/06/2018 [22:33]:
Dağlıq Qarabağda müxalifət icazəsiz etiraz mitinqi keçirdi – Saakyanın istefası tələb edildi- FOTO
17/06/2018 [22:24]:
Salvador Dalinin əsərindəki 13 rəqəmi nəyə işarədir? – ARAŞDIRMA
17/06/2018 [21:57]:
“Maşın” tezliklə yenidən başlayacaq
17/06/2018 [21:47]:
Almaniyanın şok məğlubiyyəti - Fotolar
17/06/2018 [21:43]:
Bayram şənliyi gülləbaran edildi - 20 ölü, 48 yaralı
17/06/2018 [21:38]:
"Paşinyanda zərrə qədər də olsa ağıl varsa..."
17/06/2018 [20:45]:
Kintana ilə bağlı qərar verildi
17/06/2018 [20:18]:
"Neftçi" bombardiri transfer etdi: milli üzvü ilə də müqavilə imzalandı
17/06/2018 [20:16]:
Eyfeli terrorçulardan necə qoruyacaqlar? - Şüşə hasar, 420 ədəd blok və 35 milyon avro...
17/06/2018 [20:13]:
UNEC test üsulu ilə vidalaşır? - “Sessiya imtahanlarını yazılı formada keçirməyi düşünürük”
17/06/2018 [20:04]:
Nazirlikdən fermerlərə xəbərdarlıq - “Bunlar zərərli kimyəvi maddələrdir”
17/06/2018 [19:01]:
Makedoniyanın adı rəsmən dəyişdi - FOTO
17/06/2018 [18:44]:
ABŞ-da sərgidə atışma: 20 nəfər yaralandı
17/06/2018 [17:46]:
Döyüşçü-pişik interneti fəth edir – VİDEO
17/06/2018 [17:41]:
DÇ-2018: Ən gözəl azarkeşlər -FOTOLAR
17/06/2018 [17:37]:
Londonda daxili işlər nazirinin telefonunu oğurlayıblar
17/06/2018 [17:14]:
“Qarabağ” İtaliyadan futbolçu almaq istəyir
17/06/2018 [16:59]:
Sovet dövründən qalma qeyri-adi avtomobil dizaynları - FOTOLAR
17/06/2018 [16:53]:
Nadirin general qızından oğlu var imiş: - “Cavanlıq səhvim idi”
17/06/2018 [16:33]:
"Bakılı oğlanlar"dan Məmmədxanovun qızına TOY SÜRPRİZİ
17/06/2018 [16:29]:
Rusiya 2019-un mayına kimi "S-400"lərin Türkiyəyə təhvilini tamamlayacaq
17/06/2018 [16:24]:
Rasim Balayevdən aktrisalara qalmaqallı sözlər: “Gözəl bədəni var…”
17/06/2018 [15:38]:
Azərbaycanla Ermənistan arasında son döyüşlərin YENİ TƏFƏRRÜATLARI
17/06/2018 [15:30]:
Pambıq sahəsində daha bir kütləvi zəhərlənmə –Tərtərdə 14 nəfər xəstəxanaya aparıldı
17/06/2018 [15:22]:
Yazarlar dünya çempionatında hansı futbol komandasına azarkeşlik edir? - SORĞU
17/06/2018 [15:17]:
Binəli Yıldırım “Eurovision”u tənqid etdi
17/06/2018 [15:16]:
Sabah 34 dərəcə isti gözlənilir
17/06/2018 [15:14]:
Bələdiyyə torpaqlarının alqı-satqısı proseduruna dair tələblər müəyyənləşdi
17/06/2018 [14:25]:
Sərnişin qatarının vaqonları relsdən çıxdı: 1 nəfər ölüb, 3 nəfər yaralandı - Yenilənib
17/06/2018 [13:32]:
Müdafiə Nazirliyi Xocalı aeroportundan fotolar paylaşdı - “Daim nəzarətdə saxlayırıq”
17/06/2018 [13:25]:
Paşinyan Xankəndidə ordu qərargahında müşavirə keçirdi - FOTO
17/06/2018 [13:08]:
Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinin ilk təşəbbüsçüsü öldü
17/06/2018 [13:03]:
Səfir ölkəmizdə keçirilən Türkiyə prezidenti və parlament seçkilərinin gedişatından DANIŞDI
17/06/2018 [13:01]:
“Putin Paşinyana tapşırıb ki, “get, oradakıları başa sal...” - Baş nazirin suallar doğuran Qarabağ səfəri
17/06/2018 [12:56]:
Yeni doğulan körpələrin olduğu xəstəxanada yanğın - Ölənlər var
17/06/2018 [12:53]:
Əfqanıstanda partlayışda ölənlərin sayı 36 nəfərə çatıb – YENİLƏNİB + FOTO
17/06/2018 [12:50]:
İdarəetməni itirən avtomobil restorana girdi - FOTOLAR
17/06/2018 [12:39]:
Qənirə Paşayeva Tovuzda Ramazan bayramı tədbirində gənclərə çağırış edib
17/06/2018 [12:30]:
Putindən Bakı ilə bağlı nazirlərə - Mühüm göstəriş
17/06/2018 [12:27]:
Yüksək vəzifəli azərbaycanlı primitiv səbəbin güdazına getdi
17/06/2018 [12:22]:
Argentinalı futbolçular azərbaycanlını “öldürəcəkdi”: 100 min borc aldı və uduzdu
17/06/2018 [12:21]:
Kardaşyan prezident olmaq istəyir
17/06/2018 [12:15]:
Türkiyənin Azərbaycandakı səfirliyində səsvermə keçirilir – FOTO
17/06/2018 [11:41]:
Futbol alman təfəkkürünü məhv etdi- Əlisa Nicat
17/06/2018 [11:28]:
“Ərim dedi ki, ya iti seç, ya da məni...”- İtə görə iyirmi beş illik ailəsinə son qoyan qadın...
17/06/2018 [11:23]:
Şamaxıda yük və minik maşınları toqquşdu: Ölən və yaralılar var
17/06/2018 [11:18]:
PKK təşkilatı İŞİD əsirlərini təhvil verdi
17/06/2018 [11:14]:
Ancelina Coli İŞİD zülmünə məruz qalanları ziyarət etdi - Fotolar
17/06/2018 [11:10]:
General Manvel, Lavrova Eçmiədzində qonaqlıq verən “Don Pipo” və bir neçə Rusiya vətəndaşı... - Ermənistanda həbslər davam edəcək
17/06/2018 [10:26]:
Dünya Çempionatının azərbaycanlı oğlanı - İran millisindəki tanımadığımız soydaşımız kimdir...
17/06/2018 [10:13]:
Bakıda 3 otaqlı, Beyləqanda 8 otaqlı ev yanıb
17/06/2018 [09:52]:
Xankəndi səmasına qırıcılar qaldırıldı - Düşmən “gəl-gəl” deyir... Fotolar+Video
17/06/2018 [09:44]:
"Ölkəni mollaxanaya çevirmək istəyənlərə qarşı dirəniş göstərməliyik" -Deputatdan çağırış...
17/06/2018 [09:41]:
DÇ-2018: Bu gün Almaniya və Braziliya yığmaları ilk oyunlarını keçirəcəklər
17/06/2018 [09:38]:
Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi pozdu
17/06/2018 [09:01]:
Bakıda velosipedçi 6 yaşlı uşağı vuraraq xəstəxanalıq etdi
17/06/2018 [08:51]:
ABŞ prezidenti ilə Macarıstanın baş naziri arasında telefon danışığı olub
17/06/2018 [08:45]:
Yunanıstan parlamenti Tsipras hökumətinə etimadsızlıq votumunu rədd edib
17/06/2018 [08:36]:
Türkiyə PKK-nın “beynini” məhv etdi – Ərdoğandan şok açıqlama
17/06/2018 [08:13]:
Bu kadrlar sizi şoka salacaq - Xəstəni belə müalicə edirlər
17/06/2018 [01:46]:
Əsrin daha bir bəlasına tutulanlar nə etməlidirlər? – Talessemiya əsarəti
17/06/2018 [01:20]:
32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA
17/06/2018 [00:46]:
Rəsmi Bakı: "Paşinyanın Qarabağa səfəri müharibə çağırışıdır"
16/06/2018 [23:37]:
Karyerasını əngəlləyən sevgilisindən 350 min dollarlıq intiqam aldı...
16/06/2018 [23:36]:
Avtomobilin arxasındakı yazını görən yol polisindən GÖZLƏNİLMƏZ ADDIM
16/06/2018 [23:29]:
Azərbaycanlı əsirlərə işgəncə verən general həbs edildi
16/06/2018 [23:00]:
Paşinyan Ağdamın səngərlərinə girdi - FOTO
16/06/2018 [22:31]:
Biləsuvarda ağır qəza: Ölən və yaralılar var
Bütün arxiv bir sırada
25/05/2018 [01:01] - Araşdırma - ( 4510 dəfə baxılıb)

AXC xadimlərinin yaxın dostu imkansızlıqdan evini “restoran”a çevirdi- Araşdırma




Moderator.az araşdırmaçı alim Əli Şamilin vaxtilə TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materialardan istifadə edərək, əfsanəvi qaza aydını Mustafa Çokay haqqında yazını təqdim edir:

Öz xalqının azadlığı və xoşbəxtliyi yolunda həyatını qurban verən insanlardan biri də görkəmli qazax siyasi xadimi və dövlət adamı Mustafa Çokaydır. 1890-ci ilin Yanvarın 7-də Sir Dərya kənarındakı Qırğiz çöllərində yaşayan sadə bir qazax ailəsində doğulan Mustafa uşaqlıq və yeniyetməliyini Akmescitdə keçirmiş, ilk təhsilini də burada aldığından çox vaxt onu Akmescit doğumlu sayırlar. Soykökü Xarəzmşahlara bağlı olan bu böyük insan gencləyindən zülmə və haqsızlığa qarşı mübarizəyə atılmış və keçməkeşli bir həyat yaşamışdır.

Orta məktəbi Daşkənddə Rus dilində bitirən Mustafa Petersburq Universitesinde hüquq fakültəsinə qəbul olunur. Peterburqda sol dünyagörüşlü inqilabçılarla yaxından tanış olsa da onlarla fikir birliyinə gələ bilməmişdi. Mustafa Çokay açıq-aydın görürdü ki, kommunizm qurmaq, insan azadlığına nail olmaq istəyi ilə mübarizəyə qoşulanlar velikorus şovenizmindən uzağa getmədiklərini, Rusya imperiyasını yeni formada yaşatmaq istədiklərini gördüyünə görə onlardan uzaqlaşır. O, birinci növbədə xalqını Rus müstəmləkəçilərinin əsarətindən xilas olmasına üstünlük verir.

Mustafa Çokay Peterburqda oxuduğu illər Avropa və Rusiyanın Balkan xalqlarını Osmanlı dövlətinə qarşı üsyana təhrik etdiyi vaxta təsadüf edirdi. Belə ağır bir zamanda Mustafa Çokay dostlarıyla bir dərnək qurur. Onlar Osmanlı dövlətinə yardım üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirirlər. Rusya vətəndaşı olan müsəlmanlardan pul toplayaraq Osmanlı dövlətinin Rusyadakı Büyük eçcisi Turhan paşaya verirlər.
Ali təhsilini başa vurdukdan sonra Türküstana dönən Mustafa Çokay Daşkənddəki “Uluğ Türküstan” qəzetinin ən fəal müxbirlərindən birinə çevrilir. Bir il sonra isə Daşkənddə “Birlik tuğu” jurnalını nəşr etməyə başlayır. . Daşkənddə Rusça çap olunan “HÜR TÜRKİSTAN” ve “YENİ TÜRKİSTAN” gazetelerinin fəaliyyəti də ustafa Çokayınadıyla bağlıdır. Qəzet və jurnallar ona yalnız fikrlərinin yaymaq üçün değil, həm də məsləktaşlarını tapıb bir yerə toplamaq üçün əvəzsiz vasitə olur. 1917-ci ilin fevralında Çar Nikolay hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Mustafa Çokay və məsləkdaşları Qazax və Qırğız Türklerinin ortak dövlətləri olan “ALAŞ-ORDA”nın qurmaya başlayırlar. 27 Noyabr 1918-ci ildə Kokandda Turkistan Hökumətinin elanında onun əvəzsiz xidməti olur. Yeni qurulmuş hökümətdə rəhbər vəzifədə tutan Mustafa Çokay bütün varlığıyla müstəqil siyasət yeritməyə çalışır və bir sıra demokratik islahatlar həyata keçirə bilir. Diqqəti çəkən odur ki, çar generalı olan Kolcak Mustafa Çokayın öldürülməsinə göstəriş verir. Bolşeviklər Çar Rusiyasını xalqlar həbsxanası adlandırsalar da özləri hakimiyyətə gəldikdən sonra Rusya imperyasının sərhədlərini bərpa etmək üçün qanlı döyüşlərə atılırlar. Onlar az zaman içərisində gənc “ALAŞ-ORDA”sını özlərinə tabe edirlər.
Mustafa Çokay mühacirətə getmək zorunda qalır.

1919-cu ildə Qüzey Qafqaza gələn Mustafa Çokay Tiflisdə çıxardığı “HÜR DAĞLILAR” adlı həftəlık gəzetde Türküstan davasını dile getiren yazılar yazdı. 1920-ci ildə Qüzey Qafqaz Milli Təşkilatının Türkistan Millî Mərkəzi ilə birləşərək “YENİ DÜNYA” qəzetini çıxarır. Burada dəyərli yazılar yazır. Tiflisdə “ŞAFAK” adıyla çıxardığı gəzetdə Anadoludakı Kuvay-i Milliye hərəkâtını dəsdəkləyən yazılar çap edir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini dəstəkləyən və daima ona yardımçı olan Mustafa Çokay Bolşeviqlər Qafqazı işğal etdikdən sonra Batum-Trabzon deniz yolu ile istanbula gedir. İstanbulda çıxan “YENİ TÜRKİSTAN”, Berlin’de çıkan “YAŞ TÜRKİSTAN” adlı jurnallarda və Avrupa dillərində çıxan mətbuatda Çokay həmişə Türkistan ve Türklük davası davam etdirir.
Çokay 1921 yaz başında Istanbuldan gemi ile Fransanın Marsel limanına gelmiş ve oradan qatarla Gare de Lyona getmişdir.
Tatar liderlərindən Fuat Toktar Çokay və xanımı Mariyanı Gare de Lyonda qarşılayır və kasıb bir otele yerləştirib. Bir necə gün sonra Çokaylar Avenue Mozartta 64 nömrəli iki otaqlı kiçik bir evə köçməli olurlar. Ancak iki həfta sonra maddi sıxıntıdan mənzillərini yeməkxanaya çevirir və burada Rusyadan gəlmiş qaçqınlara ucuz qiymətə nahar verməyə başlayırlar.

Bir zamanlar Türkistan Hökumətinin rəhbəri olan Çokay indi alın təri ilə çörəkpulu qazanmak üçün kartof, soğan soymaqla, düyü arddamaqla gün keçirir.. Hətta Azərbaycan mühacirətdə olan lideri Məmmədəmin Rəsulzadə onun görüşünə gələrkən Çokay üzr diləyərək onunla söhbətini kartof soya-soya davam etdirmişdir. Rəsulzadə xatirələrində Çokayın vəziyyətini belə gördüyünə üzülmür. Əksinə onun əyilməzliyinə, qüruruna, ağıl və mətanətinə heyran qaldığını yazır.

1922-ci ilin ortalarında Çokayın xanımı Mariya xəstələnir. Onu Parisdə müalicəsinə pulları yetmədiyinə görə müalicə üçün Almaniyaya aparırlar. Çünkü Almanyada inflasyaya görə hər şey ucuz idi. Belə ki, 100 Fransız frank ilə aylarla bir pansiyonda qalmaq mumkun idi. Çokaylar ailəsi altı ay Almanyada qaldıqdan sonra Fransaya qayıdır və 1923-cü ildən Nogent Sur Marnede yaşamağa başlayırlar.

Çokay Parisdə yalnız ideoloji baxışıyla deyil dürüstlüyü və dostlarına olan vəfası ilə də tanınmışdı. O, Parisdə yaşayan Azərbaycan mühacirləri Əlimərdan bəy Topcubaşov və Ceyhun bəy Hacıbəylı ilə görüşür, birgə mübarizə planları hazırlayır, toplantılar keçirir, fikir mübadiləsi edirdilər.

Çokay, həyatının ən məhsuldar son iyirmi ilini Parisdə keçirdi. Çokay 1921 – 1941-ci illərdə Parisdə yaşayıb içtimai-siyasətlə məşğul olmaqla yanaşı tez-tez Berlinə gedir. Bu da səbəbsiz deyildi. Həm oradakı siyasi mühcirlərlə görüşür, həm də “Yaş Türkistan” jurnalı orada çap etdirirdi. O, 1929-1939-cu illər arasında “Yaş Türkistan” jurnalının 117 sayını çap etdirərək oxuculara çatdıra bildi. Bu jurnalda yalnız Türküstanın azadlığı uğrunda gedən mübarizədən söz açılmırdı. Keçmış Rusya ərazisində əsarətdə yaşayan xalqların milli mübarizəsi burada öz əksini tapırdı. Burada Azərbaycan siyasi mühacirlərinin məqalələrinə də tez-tez rast gəlinir. Jurnalın əsas qayəsi əsarətdə olan xalqları Sovet əsarətindən qurtarmaqla yanaşı, Türk xalqlarının birliyinə da nail olmaq idi. Buna görə də araştırıcılar “Yaş Türkistan” jurnalını Mustafa Çokayın ən böyuk əsəri sayırlar. Çokayın baxışları jurnalda çap olunan məqalələrdə özünə geniş yer tapıb.
Faşist Almaniyası Fransanı az zamanda işğal etdikdə siyasi mühacirlərin çoxu bu ölkəni tərk etməli oldu. Mustafa Çokay isə bu ölkəni özünə ikinci vətən saydığından Parisi tərk etmədi. Bu da onun siyasi fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb oldu. Lakin faşist rejimi onun bu hərəkatında da razı qalmadı. 1941-ci ilin iyunun 22-də Almaniya ilə Sovetlər Birliyi arasında başlayan müharibədən az sonra Mustafa Çokay Sur Marnedəki evində həbs edilir və Berlinə aparılır. Alman faşistlərinin məqsədi Mustafa Çokay nüfuzundan istifadə edərək əsir alınmış Türküstanlılardan, tatar və başqırdlardan ordu yaradaraq Sovetlər Birliyinə qarşı döyüşə göndərmək idi.Mustafa Çokay müharibədən sonra Türküstanın azadlıq əldə edə bilməyəcəyini gördüyündən Alman faşistlərilə işbirliyinə getmir. 1941-ci ilin dekabrin 27-də anidən xəstələnərə dünyasını dəyişir.Onun şuphəli ölümü məsləkdaılarını üzdə də xanımı Marinanın köməyilə cənazəsini alib. Islami adətlərlə Quran oxutduraraq Berlindəki Müsluman qəbristanlığında dəfn etdirirlər. Hətta Islami adətlərə görə ölumunun 40-cı. günu Paristəki ən böyuk məsciddə ehsan da verirlər.




"Paşinyanda zərrə qədər də olsa ağıl varsa..."
DÇ-2018: Ən gözəl azarkeşlər -FOTOLAR
"Bakılı oğlanlar"dan Məmmədxanovun qızına TOY SÜRPRİZİ
Rasim Balayevdən aktrisalara qalmaqallı sözlər: “Gözəl bədəni var…”
Azərbaycanla Ermənistan arasında son döyüşlərin YENİ TƏFƏRRÜATLARI
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Eyfeli terrorçulardan necə qoruyacaqlar? - Şüşə hasar, 420 ədəd blok və 35 milyon avro...
Maraqlı
Sovet dövründən qalma qeyri-adi avtomobil dizaynları - FOTOLAR
Cəmiyyət
Müdafiə Nazirliyi Xocalı aeroportundan fotolar paylaşdı - “Daim nəzarətdə saxlayırıq”
Cəmiyyət
"Ölkəni mollaxanaya çevirmək istəyənlərə qarşı dirəniş göstərməliyik" -Deputatdan çağırış...
Araşdırma
32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA
Həftənin ən çox oxunanları
Maşın Rozanın əlindən alındı - SON DƏQİQƏ
Xankəndi səmasına qırıcılar qaldırıldı - Düşmən “gəl-gəl” deyir... Fotolar+Video
“İyunun 12-dən 24-dək Qarabağdakı təmas xəttində ən təhlükəli dövr olacaq...”
Xalq artisti "Maşın" realiti şouda baş verənlərdən danışdı: "Bir Azərbaycan kişisi kimi utanıb yerə girirəm"
Tanınmış aparıcı canlı yayımdan qovuldu, səbəbi hər kəsi təəccübləndirdi - FOTO
Rekord sayda lüt qadın buzlu dənizdə belə çimdi... - (Video+18)
“Hesab elə ki, mən elə göyçəli qaçqınam, qarabağlı köçkünəm!” - Tanımadığımız Artur Rasizadə...
TANAP-dan danışan gənc kimin övladıdır? - FOTO+VİDEO
Paşinyan Azərbaycanda yeni açılan erməni kilsəsinə baş çəkdi- FOTOLAR
Oliqarx Mübariz Mənsimov Azərbaycana qarşı müharibə elan edir
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
 
X

Bəyənin və "Moderator.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin