Xəbər lenti
23/05/2019 [23:50]:
Vəkili Fuad Abbasovla görüşdü və bu açıqlamaları verdi: "Qatı cinayətkarların kamerasında..."
23/05/2019 [23:48]:
Fuad Abbasovun azad olunması xəbəri təsdiqini tapmır - vəkili "belə bir şey yoxdur", dedi
23/05/2019 [23:41]:
Marketdə başlayan "qaymaq" davası qanla bitdi - VİDEO
23/05/2019 [23:38]:
Solovyov qorxdu, duelə getmədi...
23/05/2019 [23:20]:
Türkiyə-Rusiya hərbi əməkdaşlığının inkişafı Azərbaycana nə vəd edir?
23/05/2019 [23:18]:
102 yaşlı qadın 92 yaşlı otaq yoldaşını vəhşicəsinə öldürdü - DƏHŞƏT...
23/05/2019 [23:15]:
Kürdəmirdə qıza görə adam öldürən məhkuma yenidən cinayət işi açıldı
23/05/2019 [23:02]:
Məşhurlarımız rumın müğənninin klipinə çəkildilər - VİDEO
23/05/2019 [23:00]:
Bakı bulvarında qadın özünü dənizə atdı - VİDEO
23/05/2019 [22:54]:
Küçədən keçən qadınların sinəsinə yumruq ataraq yoluna davam etdi - VİDEO
23/05/2019 [22:52]:
Ermənistan Cənubi Qafqazın İsraili olacaq?- İrəvan yenə də xam xəyallar arzusunda...
23/05/2019 [22:46]:
Levan İzoria: “Gürcüstanda ABŞ hərbi bazasının olmasını alqışlayıram”
23/05/2019 [22:43]:
Everest zirvəsində iki alpinist ölüb
23/05/2019 [22:41]:
"Axtarış elanım 15 min dəfə bəyənilsə təslim olacağam" - AĞLASIĞMAZ RAZILIQ...
23/05/2019 [22:39]:
Donqhyun Park: "OPEC+ razılaşmasını uzatmağa ehtiyac yoxdur"
23/05/2019 [22:36]:
Kürdəmirdə 5 yeniyetməni it dişlədi
23/05/2019 [22:05]:
ABŞ prezidentinin köməkçisinin müavini: "Azərbaycanın ÜTT-yə üzv olmaq istiqamətində səylərini dəstəkləyirik"
23/05/2019 [22:03]:
"Bu uzunqulaq özünə kənd təssərüfatında maldarlıqla bağlı bir uyğun iş tapsa pis olmaz"
23/05/2019 [22:01]:
UEFA “Arsenal”a xəbərdarlıq etdi: "Bakıda etiraz olmasın!"
23/05/2019 [21:50]:
Şura “Məktəblilərin iştirakı ilə vətənpərvərlik mövzusunda tədbirlərin keçirilməsi”ni dəstəkləyir
23/05/2019 [21:42]:
Prezident Ramazan ayı münasibətilə ənənəvi iftar mərasimində iştirak etdi - FOTOLAR
23/05/2019 [21:27]:
Sümük iliyinin faydaları haqqında bilmədiklərimiz - Min bir dərdin dərmanı...
23/05/2019 [21:09]:
Anadolu agentliyinin itkin düşən müxbirinin cəsədi tapıldı - 14 gün sonra (FOTO)
23/05/2019 [20:23]:
Sumqayıtda sərnişin avtobusu qəza törətdi - VİDEO
23/05/2019 [20:11]:
Prezident bu şəxslərin pensiyasını artırdı
23/05/2019 [19:46]:
Romantik görüş üçün ən bahalı şəhər hansıdır?
23/05/2019 [19:35]:
Oqtay Əsədov: "Beynəlxalq birliyin məsələyə ədalətli və həssas yanaşacağına inanırıq"
23/05/2019 [19:33]:
Kosmosda spirtli və qazlı içki niyə qadağandır?
23/05/2019 [18:56]:
ADNSU-da İsrailli mütəxəssislər tərəfindən 10 aylıq İT kursları təşkil olunacaq
23/05/2019 [18:52]:
Müdafiə Nazirliyi Zakir Həsənovla bağlı ermənilərin iddiasını "sərsəm fikirlər" adlandırdı
23/05/2019 [18:40]:
AŞPA-nın iclasında Ermənistan ciddi tənqid olundu
23/05/2019 [18:39]:
“Nar” aztəminatlı ailələrdən olan uşaqlara dəstək olur
23/05/2019 [18:33]:
Aqiyə Naxçıvanlı vətəndaşları qəbul etdi
23/05/2019 [18:32]:
Mətbuat Şurası direktora diqqətli olmağı tövsiyə etdi
23/05/2019 [18:30]:
Tanınmamış respublikanın “paytaxtı”nın keçmiş meri ölü tapıldı - Mafiya hesablaşması...
23/05/2019 [18:26]:
ADU-da “Səmavi dinlər” sərgisi -FOTOLAR
23/05/2019 [18:23]:
Millət vəkili Tovuzun Xatınlı, Qədirli, Düz Cırdaxan kəndlərində uşaq bağçalarını ziyarət edib
23/05/2019 [18:13]:
Boksçular küçələrdə oruc tutanlara su və xurma payladı-İbrətamiz...- VİDEO
23/05/2019 [18:02]:
Fuad Abbasovun hüquqlarını müdafiə komitəsi yaradıldı
23/05/2019 [17:54]:
Rəsmi Tbilisidən Azərbaycanın “Keşikçidağ”ına hərbi texnika yeritməsi xəbərinə reaksiya: "Emosional çıxışlar etməyin..."
23/05/2019 [17:46]:
Elmar Məmmədyarov çinli həmkarı ilə nələrdən danışdı?
23/05/2019 [17:39]:
““Aslan pəncəli İbad” albomu çox fərqli şəkildə olacaq...”
23/05/2019 [17:37]:
Oruc tutmayanların iftar süfrəsində nə işi var...? - Din xadimi aydınlıq gətirdi
23/05/2019 [17:35]:
Ekologiya Nazirliyinin əməkdaşları təltif olundu -FOTOLAR
23/05/2019 [17:30]:
“Son iclas” filmi Pirallahı gəncləri tərəfindən böyük maraqla qarşılandı
23/05/2019 [17:28]:
“Ermənilər uzun illər ərzində alban kilsələrini qriqoryanlaşdırıblar” – “Bu proses indi də davam edir”
23/05/2019 [17:27]:
Ən təhlükəli siqaretlər bunlar imiş
23/05/2019 [17:14]:
"Birgə fəaliyyət nəticəsində qanunsuz ticarət dövriyyəsindən təxminən 10 kq narkotik çıxarılıb"
23/05/2019 [17:09]:
Eldar Əzizov Ukraynada Milli Qəhrəmanla görüşdü –FOTOLAR
23/05/2019 [17:04]:
Baş nazir: “Gürcüstan-Azərbaycan sərhədi ilə bağlı bütün məsələlərin həll olunacağına əminəm”
23/05/2019 [16:54]:
Tofiq Tağızadənin “Mateo Falkone” filmi bərpa olundu -FOTOLAR
23/05/2019 [16:50]:
Nanə Ağamalıyeva "Porche"sində elə poz verdi ki... - FOTOLAR
23/05/2019 [16:38]:
“Qarabağ münaqişəsi  Ermənistanın inkişafına mane olmur...”
23/05/2019 [16:37]:
Dondurma mövsümü başladı - Zəhərlənməmək üçün bunları bilmək vacibdir
23/05/2019 [16:32]:
Özü-özünü əməliyyat edib tibb tarixinə adını yazdıran həkim -HEYRƏTAMİZ...
23/05/2019 [16:26]:
Qaçırdığı qadını vəhşicəsinə döyüb öldürmək istədi - 16 illik həbs edildi
23/05/2019 [16:24]:
"Dağlıq Qarabağ Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq aləmdə tanınmış ərazisidir"
23/05/2019 [15:56]:
Rövşən Rzayev və müavinləri bölgələrdə vətəndaşları qəbul ediblər
23/05/2019 [15:55]:
“Bu ölkənin hərbi uğurları bizi hər zaman sevindirib, çünki...”
23/05/2019 [15:51]:
“Bütün bunlar sübut etdi ki, xalq ancaq bayağı materiallara baxmaq həvəsində deyil...”
23/05/2019 [15:50]:
ADPU-dan gənc prorektorun işdən çıxarılmasına reaksiya: "Buna səbəb..."
23/05/2019 [15:46]:
Bu avtomobillərin Azərbaycana idxalı qadağan ediləcək - Nazirlikdən xəbərdarlıq...
23/05/2019 [15:43]:
Zurabişvilidən mübahisəli sərhədlə bağlı mesaj: “Prosesin bərpasını alqışlayıram"
23/05/2019 [15:36]:
Planet getdikcə "hallanır" - Təhlükə saçan dinamika...
23/05/2019 [15:35]:
“Tramp Türkiyəyə münasibətdə şantaj elementlərindən istifadə edir”
23/05/2019 [15:32]:
"Əvvəllər sürücü kişilərə qız verməzdilər, indi də sürücü qıza oğlan vermirlər..."
23/05/2019 [15:30]:
Ankara ABŞ-ın “ultimatum”una münasibət bildirdi
23/05/2019 [15:28]:
“Özümü kişi məclisində rahat hiss edirəm” - Səidə
23/05/2019 [15:28]:
Pakistan “Şahin-2” raketini sınaqdan keçirdi - VİDEO
23/05/2019 [15:23]:
Bakıdakı çempionata erməni bacı-qardaş da qatılacaq
23/05/2019 [15:15]:
Abituriyentləri intihara sürükləyən ÇƏTİN SUALLAR...
23/05/2019 [15:05]:
Respublika olimpiadalarında qalib gələnlər bu ixtisaslarda təhsil ala bilər
23/05/2019 [15:02]:
Çingiz geriləməsindən danışdı - “Mənim üçün fərqi yoxdur”
23/05/2019 [15:00]:
Dövlət qulluğunun B növü üçün qeydiyyat başlayıb
23/05/2019 [14:58]:
Rayonlarda leysan, dolu gözlənilir
23/05/2019 [14:44]:
“Azərbaycanda yüksək keyfiyyətli dondurma istehsal edən firmalar var...”
23/05/2019 [14:44]:
35 rayonda torpaqların elektron kadastr uçotu işləri tam olaraq yekunlaşdı
23/05/2019 [14:39]:
“Diriliş Ertuğrul”un finalında Türk dünyasına bu mesaj veriləcək - VİDEO
23/05/2019 [14:39]:
QAT növbəti Qarabağ konfransını keçirdi -FOTOLAR
23/05/2019 [14:35]:
"Ortada olanlar, sadəcə, bəzi uğursuzların iddialarıdır"
Bütün arxiv bir sırada
25/05/2018 [01:01] - Araşdırma - ( 4738 dəfə baxılıb)

AXC xadimlərinin yaxın dostu imkansızlıqdan evini “restoran”a çevirdi- Araşdırma




Moderator.az araşdırmaçı alim Əli Şamilin vaxtilə TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materialardan istifadə edərək, əfsanəvi qaza aydını Mustafa Çokay haqqında yazını təqdim edir:

Öz xalqının azadlığı və xoşbəxtliyi yolunda həyatını qurban verən insanlardan biri də görkəmli qazax siyasi xadimi və dövlət adamı Mustafa Çokaydır. 1890-ci ilin Yanvarın 7-də Sir Dərya kənarındakı Qırğiz çöllərində yaşayan sadə bir qazax ailəsində doğulan Mustafa uşaqlıq və yeniyetməliyini Akmescitdə keçirmiş, ilk təhsilini də burada aldığından çox vaxt onu Akmescit doğumlu sayırlar. Soykökü Xarəzmşahlara bağlı olan bu böyük insan gencləyindən zülmə və haqsızlığa qarşı mübarizəyə atılmış və keçməkeşli bir həyat yaşamışdır.

Orta məktəbi Daşkənddə Rus dilində bitirən Mustafa Petersburq Universitesinde hüquq fakültəsinə qəbul olunur. Peterburqda sol dünyagörüşlü inqilabçılarla yaxından tanış olsa da onlarla fikir birliyinə gələ bilməmişdi. Mustafa Çokay açıq-aydın görürdü ki, kommunizm qurmaq, insan azadlığına nail olmaq istəyi ilə mübarizəyə qoşulanlar velikorus şovenizmindən uzağa getmədiklərini, Rusya imperiyasını yeni formada yaşatmaq istədiklərini gördüyünə görə onlardan uzaqlaşır. O, birinci növbədə xalqını Rus müstəmləkəçilərinin əsarətindən xilas olmasına üstünlük verir.

Mustafa Çokay Peterburqda oxuduğu illər Avropa və Rusiyanın Balkan xalqlarını Osmanlı dövlətinə qarşı üsyana təhrik etdiyi vaxta təsadüf edirdi. Belə ağır bir zamanda Mustafa Çokay dostlarıyla bir dərnək qurur. Onlar Osmanlı dövlətinə yardım üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirirlər. Rusya vətəndaşı olan müsəlmanlardan pul toplayaraq Osmanlı dövlətinin Rusyadakı Büyük eçcisi Turhan paşaya verirlər.
Ali təhsilini başa vurdukdan sonra Türküstana dönən Mustafa Çokay Daşkənddəki “Uluğ Türküstan” qəzetinin ən fəal müxbirlərindən birinə çevrilir. Bir il sonra isə Daşkənddə “Birlik tuğu” jurnalını nəşr etməyə başlayır. . Daşkənddə Rusça çap olunan “HÜR TÜRKİSTAN” ve “YENİ TÜRKİSTAN” gazetelerinin fəaliyyəti də ustafa Çokayınadıyla bağlıdır. Qəzet və jurnallar ona yalnız fikrlərinin yaymaq üçün değil, həm də məsləktaşlarını tapıb bir yerə toplamaq üçün əvəzsiz vasitə olur. 1917-ci ilin fevralında Çar Nikolay hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Mustafa Çokay və məsləkdaşları Qazax və Qırğız Türklerinin ortak dövlətləri olan “ALAŞ-ORDA”nın qurmaya başlayırlar. 27 Noyabr 1918-ci ildə Kokandda Turkistan Hökumətinin elanında onun əvəzsiz xidməti olur. Yeni qurulmuş hökümətdə rəhbər vəzifədə tutan Mustafa Çokay bütün varlığıyla müstəqil siyasət yeritməyə çalışır və bir sıra demokratik islahatlar həyata keçirə bilir. Diqqəti çəkən odur ki, çar generalı olan Kolcak Mustafa Çokayın öldürülməsinə göstəriş verir. Bolşeviklər Çar Rusiyasını xalqlar həbsxanası adlandırsalar da özləri hakimiyyətə gəldikdən sonra Rusya imperyasının sərhədlərini bərpa etmək üçün qanlı döyüşlərə atılırlar. Onlar az zaman içərisində gənc “ALAŞ-ORDA”sını özlərinə tabe edirlər.
Mustafa Çokay mühacirətə getmək zorunda qalır.

1919-cu ildə Qüzey Qafqaza gələn Mustafa Çokay Tiflisdə çıxardığı “HÜR DAĞLILAR” adlı həftəlık gəzetde Türküstan davasını dile getiren yazılar yazdı. 1920-ci ildə Qüzey Qafqaz Milli Təşkilatının Türkistan Millî Mərkəzi ilə birləşərək “YENİ DÜNYA” qəzetini çıxarır. Burada dəyərli yazılar yazır. Tiflisdə “ŞAFAK” adıyla çıxardığı gəzetdə Anadoludakı Kuvay-i Milliye hərəkâtını dəsdəkləyən yazılar çap edir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini dəstəkləyən və daima ona yardımçı olan Mustafa Çokay Bolşeviqlər Qafqazı işğal etdikdən sonra Batum-Trabzon deniz yolu ile istanbula gedir. İstanbulda çıxan “YENİ TÜRKİSTAN”, Berlin’de çıkan “YAŞ TÜRKİSTAN” adlı jurnallarda və Avrupa dillərində çıxan mətbuatda Çokay həmişə Türkistan ve Türklük davası davam etdirir.
Çokay 1921 yaz başında Istanbuldan gemi ile Fransanın Marsel limanına gelmiş ve oradan qatarla Gare de Lyona getmişdir.
Tatar liderlərindən Fuat Toktar Çokay və xanımı Mariyanı Gare de Lyonda qarşılayır və kasıb bir otele yerləştirib. Bir necə gün sonra Çokaylar Avenue Mozartta 64 nömrəli iki otaqlı kiçik bir evə köçməli olurlar. Ancak iki həfta sonra maddi sıxıntıdan mənzillərini yeməkxanaya çevirir və burada Rusyadan gəlmiş qaçqınlara ucuz qiymətə nahar verməyə başlayırlar.

Bir zamanlar Türkistan Hökumətinin rəhbəri olan Çokay indi alın təri ilə çörəkpulu qazanmak üçün kartof, soğan soymaqla, düyü arddamaqla gün keçirir.. Hətta Azərbaycan mühacirətdə olan lideri Məmmədəmin Rəsulzadə onun görüşünə gələrkən Çokay üzr diləyərək onunla söhbətini kartof soya-soya davam etdirmişdir. Rəsulzadə xatirələrində Çokayın vəziyyətini belə gördüyünə üzülmür. Əksinə onun əyilməzliyinə, qüruruna, ağıl və mətanətinə heyran qaldığını yazır.

1922-ci ilin ortalarında Çokayın xanımı Mariya xəstələnir. Onu Parisdə müalicəsinə pulları yetmədiyinə görə müalicə üçün Almaniyaya aparırlar. Çünkü Almanyada inflasyaya görə hər şey ucuz idi. Belə ki, 100 Fransız frank ilə aylarla bir pansiyonda qalmaq mumkun idi. Çokaylar ailəsi altı ay Almanyada qaldıqdan sonra Fransaya qayıdır və 1923-cü ildən Nogent Sur Marnede yaşamağa başlayırlar.

Çokay Parisdə yalnız ideoloji baxışıyla deyil dürüstlüyü və dostlarına olan vəfası ilə də tanınmışdı. O, Parisdə yaşayan Azərbaycan mühacirləri Əlimərdan bəy Topcubaşov və Ceyhun bəy Hacıbəylı ilə görüşür, birgə mübarizə planları hazırlayır, toplantılar keçirir, fikir mübadiləsi edirdilər.

Çokay, həyatının ən məhsuldar son iyirmi ilini Parisdə keçirdi. Çokay 1921 – 1941-ci illərdə Parisdə yaşayıb içtimai-siyasətlə məşğul olmaqla yanaşı tez-tez Berlinə gedir. Bu da səbəbsiz deyildi. Həm oradakı siyasi mühcirlərlə görüşür, həm də “Yaş Türkistan” jurnalı orada çap etdirirdi. O, 1929-1939-cu illər arasında “Yaş Türkistan” jurnalının 117 sayını çap etdirərək oxuculara çatdıra bildi. Bu jurnalda yalnız Türküstanın azadlığı uğrunda gedən mübarizədən söz açılmırdı. Keçmış Rusya ərazisində əsarətdə yaşayan xalqların milli mübarizəsi burada öz əksini tapırdı. Burada Azərbaycan siyasi mühacirlərinin məqalələrinə də tez-tez rast gəlinir. Jurnalın əsas qayəsi əsarətdə olan xalqları Sovet əsarətindən qurtarmaqla yanaşı, Türk xalqlarının birliyinə da nail olmaq idi. Buna görə də araştırıcılar “Yaş Türkistan” jurnalını Mustafa Çokayın ən böyuk əsəri sayırlar. Çokayın baxışları jurnalda çap olunan məqalələrdə özünə geniş yer tapıb.
Faşist Almaniyası Fransanı az zamanda işğal etdikdə siyasi mühacirlərin çoxu bu ölkəni tərk etməli oldu. Mustafa Çokay isə bu ölkəni özünə ikinci vətən saydığından Parisi tərk etmədi. Bu da onun siyasi fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb oldu. Lakin faşist rejimi onun bu hərəkatında da razı qalmadı. 1941-ci ilin iyunun 22-də Almaniya ilə Sovetlər Birliyi arasında başlayan müharibədən az sonra Mustafa Çokay Sur Marnedəki evində həbs edilir və Berlinə aparılır. Alman faşistlərinin məqsədi Mustafa Çokay nüfuzundan istifadə edərək əsir alınmış Türküstanlılardan, tatar və başqırdlardan ordu yaradaraq Sovetlər Birliyinə qarşı döyüşə göndərmək idi.Mustafa Çokay müharibədən sonra Türküstanın azadlıq əldə edə bilməyəcəyini gördüyündən Alman faşistlərilə işbirliyinə getmir. 1941-ci ilin dekabrin 27-də anidən xəstələnərə dünyasını dəyişir.Onun şuphəli ölümü məsləkdaılarını üzdə də xanımı Marinanın köməyilə cənazəsini alib. Islami adətlərlə Quran oxutduraraq Berlindəki Müsluman qəbristanlığında dəfn etdirirlər. Hətta Islami adətlərə görə ölumunun 40-cı. günu Paristəki ən böyuk məsciddə ehsan da verirlər.




loading...
loading...
Marketdə başlayan "qaymaq" davası qanla bitdi - VİDEO
Solovyov qorxdu, duelə getmədi...
102 yaşlı qadın 92 yaşlı otaq yoldaşını vəhşicəsinə öldürdü - DƏHŞƏT...
Küçədən keçən qadınların sinəsinə yumruq ataraq yoluna davam etdi - VİDEO
"Axtarış elanım 15 min dəfə bəyənilsə təslim olacağam" - AĞLASIĞMAZ RAZILIQ...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Gündəm
Ermənistan Cənubi Qafqazın İsraili olacaq?- İrəvan yenə də xam xəyallar arzusunda...
Cəmiyyət
Tanınmamış respublikanın “paytaxtı”nın keçmiş meri ölü tapıldı - Mafiya hesablaşması...
Şou-biznes
““Aslan pəncəli İbad” albomu çox fərqli şəkildə olacaq...”
Dünya
Özü-özünü əməliyyat edib tibb tarixinə adını yazdıran həkim -HEYRƏTAMİZ...
Araşdırma
Planet getdikcə "hallanır" - Təhlükə saçan dinamika...
Həftənin ən çox oxunanları
"Emin 444" öldürən çempionun yaralı görüntüsü yayıldı - FOTO
DYP əməkdaşları "Gelendevagen" deyir, "Niva"nın sahibi isə daş atıb başını tutur ki...
Rusiya üçün “S-400”-ü yaratmış azərbaycanlı haqda yeni film çəkildi-VİDEO
Əhmədova Abdullayevin ifşa videosunu yaydı: "Tövbə edin və heç kimin haqqına girməyin"
İrana gündə 500 raket zərbəsi!
"Bir neçə gün öncə Bakının mərkəzində erməni tələbə yoldaşımı gördüm...”
“Şəmistana fəxri ad versələr, inciyərəm...”
“Şuşa və Laçının işğalı ilə bağlı sövdələşmə aparmış 3 nəfərdən biri Türkiyədə yaşayır…”
Gürcüstan müsəlmanları Saakaşvilinin üzr istəməsini tələb etdi
Şüvəlanda "su qiyməti"nə dəbdəbəli villa satışa çıxarıldı - 10 milyon manat + VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)
e-mail: [email protected]