Xəbər lenti
17/01/2019 [01:45]:
"Yaxın 4-5 saata Bakıda güclü külək başlayacaq"
17/01/2019 [00:23]:
Qasırğa qonşu ölkəni vurdu: Ciddi fəsadlar var – Foto
16/01/2019 [23:59]:
"Allah Azərbaycanı AB-ABŞ demokratiyasından və insan haqları imperializmindən qorusun"
16/01/2019 [23:47]:
“Universitetlərimiz AMEA-nın institutları ilə bərabər işləyəcək qədər yüksəlməyib”
16/01/2019 [23:24]:
Həmsədrlər bəyanat yaydı: “Əhalinin sülhə hazırlanması üzrə razılığa gəlinib”
16/01/2019 [23:20]:
“Bakı və Ankara ilə birgə sabitliyə dəstək veririk” - İrakli Kobaxidze
16/01/2019 [23:17]:
Alimlər insanda stress və təşvişi 60% azaldacaq musiqini tapdılar - VİDEO
16/01/2019 [23:15]:
Çin ayda pambıq yetişdirdi – Dünya tarixində ilk...
16/01/2019 [23:10]:
İfrat təhlükəli hava hansı xəstəlikləri kəskinləşdirəcək? - Bu insanlar ehtiyatlı olsun
16/01/2019 [23:01]:
Azərbaycanda bir gecədə ifrat çörək tələbatı - Rəfləri bir neçə saata boşaltdılar
16/01/2019 [22:55]:
Bu ölkədən idxal olunan 7 ərzağı başınıza silah dirəsələr də YEMƏK OLMAZ!!!
16/01/2019 [22:49]:
Türkiyədə 80 minədək hərbçi hazır vəziyyətə gətirildi
16/01/2019 [22:26]:
Prezident sərəncam imzaladı
16/01/2019 [22:22]:
Azərbaycanla Rusiya arasında ikitərəfli sənədlər təsdiqləndi
16/01/2019 [22:21]:
Sarkisyan baş nazirin müavinlərini də dəyişmədi
16/01/2019 [22:19]:
Tbilisidə yaşayış binasında partlayış - 3 nəfərin cəsədi çıxarılıb
16/01/2019 [21:28]:
Ermənistan sakini minaya düşdü - Ayağı kəsildi...
16/01/2019 [21:11]:
Bakıda həyat nə qədər rahatdır?
16/01/2019 [21:01]:
Arif Hacılı Türkiyədə xəstəxanaya yerləşdirildi
16/01/2019 [20:55]:
Azərbaycanlı “donuz qripi”nə yoluxdu
16/01/2019 [20:32]:
Dəmiryolunda təcili yardım lokomotivi istifadəyə verildi
16/01/2019 [20:30]:
Seysmoloji Xidmət zəlzələ olacağı ilə bağlı məlumatlara CAVAB VERDİ
16/01/2019 [20:10]:
2500-dək neftçi təxliyyə edildi
16/01/2019 [20:08]:
Ac qal, sağlam ol - Alimlərdən tövsiyə
16/01/2019 [20:04]:
Pərvin dekoltesi ilə gündəmdə - "Ondansa paltarsız gəz"
16/01/2019 [19:49]:
Ermənistanda sığorta agentləri də etiraza qalxdı
16/01/2019 [19:48]:
İranla Azərbaycan arasında hərbi sahədə protokol imzalandı
16/01/2019 [19:46]:
Xarici işlər nazirləri fevralda yenidən görüşəcək
16/01/2019 [19:45]:
SOCAR-ın 2500-ə yaxın neftçini dənizdən təxliyyə edib
16/01/2019 [19:44]:
Peşəkar rejissorların rəhbəri: “Gəlmək istəyəni qapıdan qovmamışıq”
16/01/2019 [19:34]:
Səfər Mehdiyev səfir və generalla görüşdü
16/01/2019 [19:33]:
Putinlə Ərdoğanın görüş tarixi və yeri açıqlandı
16/01/2019 [19:31]:
Tereza Meyin qərarı qətidir - “Ölkə Aİ-dən çıxacaq”
16/01/2019 [19:30]:
Prezidentdən ETSN-lə bağlı fərman - Yeni xidmətlər və agentlik yaradılır
16/01/2019 [19:20]:
Anar qurultayın təxmini vaxtını açıqladı: “Oktyabrda daha konkret cavab verə bilərəm...”
16/01/2019 [19:13]:
BSU-da 20 Yanvar faciəsi anıldı
16/01/2019 [19:07]:
Soçidə Azərbaycan və Rusiya prezidentləri arasında imzalanmış Birgə Bəyanat təsdiq edilib
16/01/2019 [19:02]:
Əli Əmirli: “Teatrların özlərində gənc dramaturqlarla münasibət zəifdir”
16/01/2019 [18:50]:
Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasında mediatur keçirildi - FOTOLAR
16/01/2019 [18:47]:
Agentlik 50-ə yaxın obyekti cərimələdi
16/01/2019 [18:43]:
Orxan Fikrətoğludan “YUĞlama”: “Biz Avropaya Mirsahibin tamaşasını çıxara bilərik, ona görə də...”
16/01/2019 [18:41]:
Rövşən Rzayev Sabunçuda köçkünlərlə görüşdü - FOTO
16/01/2019 [18:39]:
Rektor universitetdə imtahanları dayandırdı
16/01/2019 [18:31]:
“Erməni probleminin araşdırılması üçün ayrıca institutlar yaradılmalıdır”
16/01/2019 [18:28]:
800 min işçi 25 gündür maaş ala bilmir -MARAQLI
16/01/2019 [18:20]:
"Bir dəfə doğulub əbədi yaşayanlar" adlı bədii-sənədli gecə keçirildi
16/01/2019 [18:13]:
Dmitri Peskov: "Bəzən məmur olduğumu deməyə utanıram"
16/01/2019 [18:11]:
Bakıya niyə Makron yox, Sarkozi gəldi? –Keçmiş prezident növbəti seçkiyə hazırlaşır
16/01/2019 [18:07]:
Aksizsiz spirtli içkilər aşkarlandı
16/01/2019 [18:06]:
Daxili orqanlarından narkotik çıxdı
16/01/2019 [18:04]:
“Bir Zamanlar Çukurova”da gərginlik - Maaş verilmir
16/01/2019 [18:03]:
Zakir Qaralov da görüşün vaxtını dəyişdi
16/01/2019 [18:03]:
Dünyanın ən soyuq nöqtəsində şaxtaya meydan oxudu - MARAQLI
16/01/2019 [17:59]:
Azərbaycan məscidinin bağlandığı Moskvada yeni erməni kilsəsi üçün yer ayrıldı...
16/01/2019 [17:52]:
Mətbuat Şurasında bəzi saytlarla bağlı şikayətlər araşdırılıb – Komissiyanın növbəti iclası keçirilib
16/01/2019 [17:50]:
Səhiyyə Nazirliyi sosial şəbəkələrdə yayılan səs yazısı ilə bağlı açıqlama verib
16/01/2019 [17:35]:
“Əgər Hacı Allahşükür Paşazadə olmasaydı, bu cür fotoları çəkə bilməzdim...”
16/01/2019 [17:34]:
ABŞ-ın Miçiqan Universitetinin alimləri “Facebook”dan psixoloji asılılığı qiymətləndiriblər
16/01/2019 [17:24]:
“7000 min məqalə və müsahibələrimin heç birində özümü ekspert kimi təqdim etməmişəm” –Nadir İsrafilov
16/01/2019 [17:21]:
Mübariz İbrahimovun sinif yoldaşı: “Onu, yalvara-yalvara şənliyə gətirdə bildik, çünki...”
16/01/2019 [17:19]:
Alimlər qışda dondurma yeməyi məsləhət görürlər – Çünki…
16/01/2019 [17:18]:
Erkən ölümün qarşısını almağın yolu tapıldı
16/01/2019 [17:17]:
Canavar vasitəsilə yetişdirilən məktəblilər – Qeyri-adi metodun fotoları
16/01/2019 [17:13]:
Zakir Həsənov Milli Orduya göstəriş verdi
16/01/2019 [17:08]:
Zakir Həsənov İran ordusunun Baş Qərargah rəisi ilə protokol imzaladı
16/01/2019 [17:07]:
“Azərsu” da gücləndirilmiş rejimə keçdi
16/01/2019 [17:04]:
Nazirlk: "Pensiya, müavinət və təqaüdlərdə artım tempi davam edib"
16/01/2019 [17:03]:
Bakıdakı sosial sığınacaqlar da gücləndirilmiş iş rejiminə keçdi
16/01/2019 [17:01]:
Nazirlik pensiyalarla bağlı narazılığa son qoydu
16/01/2019 [16:57]:
Ayaq izləri aşkar edildi - Sərhəddi keçmək istəyən silahlı şəxs saxlanıldı
16/01/2019 [16:51]:
“UNEC-100” İnkişaf Strategiyası: əsas hədəflər
16/01/2019 [16:34]:
Əflatun Amaşov: "Media mahiyyətcə dağıdıcılıqdan uzaq durmalı, birləşdirici olmalıdır"
16/01/2019 [16:28]:
Hava şəraiti ilə əlaqədar Dövlət Turizm Agentliyinin müraciəti
16/01/2019 [16:21]:
“Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirdi
16/01/2019 [16:19]:
Havaların soyuq keçəcəyi günlərdə təbii qaza olan tələbat artırılacaq - “Azəriqaz” əmin edir...
16/01/2019 [16:15]:
Nazir tapşırıq verib, hava şəraiti ilə əlaqədar xəstəxanalar tam hazır vəziyyətə gətirilib
16/01/2019 [16:05]:
"Kadr islahatları zamanı Qərb idarəetmə dəyərlərini mənimsəyən insanları irəli çəkmək lazımdır"
16/01/2019 [15:59]:
Gömrük Akademiyası xaricdə təhsil alan magistrlara müraciət edib
16/01/2019 [15:56]:
Sürücülərə müraciət edildi: Kəskin hava şəraiti ilə bağlı
16/01/2019 [15:50]:
MTRŞ: "Televiziya kanalları daha çox ucuz yollara əl atır"
Bütün arxiv bir sırada
27/05/2018 [15:54] - Gündəm - ( 2583 dəfə baxılıb)

Silahlar kölgəsində yaradılan “iqtisadi möcüzə”



1918-ci ilin 28 may tarixində həyata vəsilə alan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yalnız xalqımızın həyatında deyil, bütün regionun və Şərq dünyasının həyatında yeni bir səhifə açdığı şübhəsizdir. Lakin bu bir həqiqətir ki, AXC-nin 23 aylıq hərbi, siyasi, diplomatik həyatı kimi, iqtisadi həyatı da çətin və keşməkeşli olmuş, fəqət bununla belə Azərbaycanın iqtisadiyyat tarixində təkrarsız iz qoymuşdur.

 

Sovet düşüncə tərzini bir əsr qabaqlayan iqtisadiyyat modeli...

 

AXC ağır şərtlər altında yaşamasına və özünün 23 aylıq mövcudluğu tarixində demək olar ki, hər gün müstəqillik imtahanı verməyinə baxmayaraq, ölkə iqtisadiyyatını inkişaf etdirmək istiqamətində də köklü addımlar atmış, bu addımların hər birini iqtisadiyyat elminin qanunauyğunluqlarına istinadən həyata keçirmişdir. Hansı ki, AXC dönəmində atılan addımların bu günün prizmasından təhlili belə iqtisadiyyatla bağlı verilən bütün qərarların uzaqgörənliyindən xəbər verir.

Cümhuriyyət dönəmində  sadəcə xüsusi mülkiyyət və onun önəmi ilə bağlı qəbul edilən qərar və qanunların AXC dövrünün iqtisadi düşüncə tərzi, iqtisadi uzaqgörənliyi haqqında dolğun məlumat yaradır. Xatırladaq ki, 1918-ci ildə yalnız Qafqaz regionunda deyil, Rusiya və ətraf dövlətlərdə, eləcə də Avropada  sosializm ideyası geniş yayılmışdır ki, bu da xüsusi mülkiyyətin mövcudluğunu birmənalı şəkildə rədd edir, yalnız dövlət mülkiyyətin mövcudluğuna haqq qazandırır, yalnız bu mülkiyyət növünü ədalətli hesab edirdi. Sosializm düşüncələrinin təsiri altında sosializm iqtisadiyyatı formalaşmışdı ki, bu da xüsusi mülkiyyətin sistemli şəkildə, “elmi qanunauyğunluqlara istinadən” sıradan çıxaırlmasını təmin edirdi. Məhz belə bir dönəmdə AXC dövlət mülkiyyəti ilə yanaşı, xüsusi, səhmdar və bələdiyyə mülkiyyətinin mövcudluğu üçün bərabər imkanlar yaradır, xüsusi mülkiyyətin qorunmasını vacib hesab edirdi. AXC xüsusi mülkiyyətin ləğvini yalnız iqtisadi qanunlara deyil, həm də demokratik qanunlara, insan haqlarına da zidd hesab edirdi və qərara gəlmişdi ki, “bu cür mülkiyyəti tamamilə aradan qaldırmaq ... insanların şəxsi təşəbbüs qüvvətini zorakı olaraq aradan götürür”.

Hansı ki, AXC-nin 1918-ci ildə - ilk yaradılış ilində əldə etdiyi bu qənaətə bir çox sovet dövləti 100 ildən sonra gəlmiş, məhz sovet sisteminin çöküşündən sonra xüsusi mülkiyyətin önəmi bu dövlətlər tərəfindən də etiraf edilmişdir.

 

Inflyasiyaya qarşı mübarizə tədbirləri, mantın mühafizəsi uğrunda atılan addımlar

 

AXC iqtisadiyyatı qarşısında dayanan çoxsaylı probemlərdən biri də inflyasiya problemi idi. Hansı ki, Cümhuriyyət hökuməti məlum problemin həlli, onun ən azından nəzarətdə saxlanılması üçün 1920-ci ilin aprel tarixinə qədər ardıcıl addımlar atmışdır. Bu addımlardan biri Dövlət Bankının açılması, Maliyyə Nazirliyinin 1919-cu ilin 20 iyul tarixli qərarı ilə əmtəənin sərbəst ixracı məqsədi ilə bütün məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması oldu.

Hökumət xaricə qaçamalçılıq yolu ilə qızıl, gümüş və s. qiymətli metalların çıxarılmasını əngəlləmək üçün də hüquqi müstəvidə konkret addımlar atdı. Bu addımlardan biri kimi 20 oktyabr 1919-cu il tarixində məlum qanunsuzluğa yol verən şəxslərin məsuliyyəti məsələsi müəyyən edildi.

AXC dönəmində yaşanan inflyasiya əslində Rəsulzadə hökumətinin yanlış iqtisadi siyasətindən deyil, əsasən Rusiya pulunun dəyərdən düşməsindən qaynaqlanan problem idi. Azərbaycan milli pulu da məhz belə bir zamanda – regionda və eləcə də Azərbaycanda keçərli olan ümumRusiya pulunun dəyərdən düşdüyü, inflyasiya ilə üzləşdiyi bir zamanda dövriyyəyə buraxılmışdı. AXC dönəmində yaşanan inflyasiya problemini tətikləyən digər amillər isə neft sənayesinin ağır vəziyyətdə olması, ixracın aşağı səviyyədə qərarlaşması və s. kimi amillər idi. Hansı ki, Nəsibbəy Yusifbəyov ölkə parlamentinin 22 dekabr 1919-cu il tarixli toplantısında bu səbəbləri şərh etmiş, hökumətin bu problemlərə qarşı mübarizəsinin vacibliyinə diqqət çəkmişdir.

AXC mövcud olduğu son günə qədər iqtisadiyyatdakı digər problemlər kimi bu problemə qarşı da sistemli şəkildə mübarizə aparmış və bu mübarizədə müəyyən uğurlar əldə etmişdir. İxracın ilkin dövrlərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə artırılması, neft sənayesinin yaxşılaşdırılması istiqamətində atılan addımlar və s. inflyasiyaya qarşı uğurlu mübarizə aparmağa imkan verdi.

Bütövlükdə AXC dönəmində iqtisadiyyatın inkişafı ilə bağlı 82-dən çox qanun layihəsi qəbul edildi ki, bu da gərəkli hüquqi bazanın formalaşmasına şərait yaratdı.

 

Milli pul vahidinin buraxılması, özəl bankçılıq və məzənnə siyasəti...

 

AXC dönəmində müstəqil iqtisadiyyatın inkişafı istiqamətində bir sıra mühüm addımlar atıldı ki, bunlardan da biri milli pulun buraxılması idi. Belə ki, 1918-ci ildə Bakıda “Bakı bonları” – kağız pullar buraxıldı ki, bu da ölkə daxilindəki bütün ticarət əməliyyatlarını milli valyuta əsasında həyata keçirməyə imkan verdi. Bu, həmin vaxta qədər dövriyyədə olan “Nikolay” və “Kerenski” pul vahidlərinin sıradan çıxmasına, Rusiya faktorunun milli iqtisadiyyat üzərindəki təsirinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb oldu.

İqtisadçı alim Vüqar Bayramov redaksiyamıza açıqlamasında Azərbaycanda özəl bankçılığının təməlinin də AXC dönəmində qoyulduğunu qeyd edib: “AXC dövründə Azərbaycanda ilk özəl bankların, bütövlükdə maliyyə sisteminin formalaşması həyata keçirildi. Azərbaycanda ilk özəl banklar həmin dövrdə formalaşdırıldı. AXC maliyyə sistemində özəl sektorun rolunun artırılmasına çalışırdı. Milli valyutanın dövriyyəyə buraxılması, onun ilk öncə türk lirəsi, daha sonra isə digər valyutalara münasibətdə məzənnəsinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan pulunun dönərliliyinin təmin edilməsi baxımından mühüm rol oynadı. O vaxt Azərbaycan pulunun xarici valyutaya münasibətdə məzənnəsinin müəyyən edilməsinə cəhd edildi və bu, reallaşdırıldı. Bu baxımdan AXC-nin iqtisadi siyasətinin öyrənilməsi, xüsusilə də özəl bankçılıq, iqtisadiyyatın diversifikasiya, məzənnə siyasəti ilə bağlı təcrübəsinin öyrənilməsi və bunun müasir standartlara uyğun olaraq tətbiqi məqsədəuyğun olardı”.

 

Neft iqtisadiyyatına ayrılan əlahiddə diqqət, yaxud “siyah xilas yolu”

 

AXC dönəmində neft sektorunun inkişafı, neft məhsullarının xarici ölkələrə ixracı məsələsi də diqqət mərkəzində saxlanılan başlıca istiqamətlərdən biri idi. Cümhuriyyət dönəminin reallıqları fonunda Rusiya bazarı bu baxımdan daha məqsədəuyğun hesab edilirdi. Bununla yanaşı, Cümhuriyyət hökuməti dünya neft bazarını da diqqətlə öyrənir, Azərbaycan iqtisadiyyatının bu ənənəvi  sahəsini ölkənin tərəqqisi üçün inkişaf etdirməyi zəruri hesab edirdi. 1919-cu ildə Azərbaycanın dövlət büdcəsi 665 milyon manat idi ki, bunun da əsas hissəsini neft satışından əldə edilən vəsait təşkil edirdi. Neft üçün olan aksiz vergiləri də büdcəyə əlavə vəsait cəlb etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi.

Redaksiyamıza açıqlama verən millət vəkili Vahid Əhmədov ağır şərtlər daxilində fəaliyyət göstərən AXC-nin neftdən əsaslı asılılığını vurğulamaqla yanaşı, hökumətin məhdud büdcə əsasında fəaliyyətinə də diqqət çəkdi: “AXC, onun iqtisadi mövcudluğu neft faktorundan əsaslı şəkildə asılı idi. Çünki o zaman ölkəmizdə kənd təsərrüfatı müəyyən qədər inkişaf etsə də, sənayenin inkişafı lazımi səviyyədə deyildi. Ən əsası, ölkəyə valyuta gətirəcək ixrac aşağı səviyyədə idi. Belə bir şəaitdə neft faktoru AXC üçün həyati önəm kəsb edirdi. Bütövlükdə isə AXC-nin dövlət büdcəsi cəmi 665 milyon manat idi ki, bu büdcə ilə böyük iqtisadi-sosial layihələr həyata keçrimək mümkün deyildi. Lakin buna baxmayaraq, AXC öz iqtisadiyyatını inkişaf etdirməyə cəhd edir, bu yöndə müəyyən addımlar atırdı. Bu isə həmin dövr üçün heç də az əhəmiyyətli iş deyildi”.

 

“Qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı ilk addımlar AXC dönəmində atılıb”

 

AXC hökumətinin iqtisadi siyasətinin ən mühüm özəlliklərindən biri də hökumətin neft sektoru ilə yanaşı, qeyri-neft sektorunun inkişafına da prioritet sahələrdən biri kimi diqqət yetirməsi idi. Hökumət istər kənd təsərürfatının da, istərsə də sənayenin, xüsusilə də yüngül və yeyinti sənayesinin inkişafını situmullaşdırmaq üçün müxtəlif təşəbbüslərin dəstəklənməsini həyata keçirir, xüsusilə də ixrac yönümlü qeyri-neft sektorunun inkişafına diqqət yetirirdi. AXC hökuməti xaricdəki təmsilçiləri vasitəsi ilə Avropa dövltlərinin də ölkəmizə kapital axınını təmin etməyə çalışır, bunun üçün hər cür imkandan yararlanmağa çalışırdı.

Redaksiyamıza açıqlama verən tanınmış iqtisadçı alim Vüqar Bayramov AXC-nin qeyri-neft sektorunun inkişafına mühüm önəm verdiyini vurğuladı:

“AXC-nin iqtisadi tarixinin öyrənilməsi olduqca vacibdir. Nəzərə alsaq ki, AXC dövründə ölkəmizdə neftdən asılılığı aradan qaldırmaq üçün ciddi addımlar atılmışdır. Bildiyiniz kimi, həmin dönəmdə də Azərbaycanın əsas gəlirini neftdən əldə edilən vəsait təşkil edirdi.

Həmin vaxt Azərbaycan daha çox Rusiyaya neft ixrac edirdi. Rusiyada inqilabın baş verməsi Azərbaycan neftinin bu ölkəyə nəql edilməsində problemlər yaratdı. Bu isə neftdən asılılığının azaldılması istiqamətində atılan addımların sürətləndirilməsinə təkan verdi. Hesab edirəm ki, bu günü iqtsiadi maraqları konteksində də AXC dövrünün iqtisadi siyasətinin öyrənilməsi və tətbiqi zəruridir”.  

Bir sözlə, AXC dönəmində ağır hərbi-siyasi durum, Ermənistan və şimal təhlükəsindən qaynaqlanan silahlanma məcburiyyəti fonunda iqtisadiyyatın tərəqqisi istiqamətində kifayət qədər əhəmiyyətli addımlar atılmış, ciddi nəticələr əldə olunmuşdur. Hansl ki, bu nəticəni bir cümlə ilə belə də ifadə etmək mümkündür: “Silahlar kölgəsində yaradılan “iqtisadi möcüzə”.

 

 

Seymur Əliyev

 

Məqalə İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən KİV nümayəndələri arasında elan edilmiş "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün iqtisadiyyatı” mövzusunda müsabiqəyə təqdim edilir.

 

 

ƏDƏBİYYAT

 

Nəsib Nəsibli, “Azərbaycan Demokratik Respublikası”. Məqalələr toplusu, Bakı: Elm, 1990.

 

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti-  90” (1918-1920), Bakı-2008. Tərtib edəni: Ş.Nağıyeva., İxtisas redaktoru K.Tahirov.

 

M.Ə. Rəsulzadə, Əsrimizin Siyavuşu”,  Bakı- Gənclik, 1991.

 

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti” (1918-1920): (1998-ci il mayın 12-13-də Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyinə həsr edilmiş elmi-nəzəri konfransın materialları) /Elmi red. fəlsəfə el. dok., professor Quliyev Qorxmaz, tarix el. dok., professor Məmmədli Mahal.- B.: Gənclik, 1998.

 

Nəsib Nəsibli, “Azərbaycan Demokratik Respublikasının xarici siyasəti”. Dərs vasaiti, Bakı: Qanun, 2011.

 

İsgəndərov, A. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: (1918-1920-ci illər) .Azərbaycan- 2002.

 

Abbasov, İ. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanunvericilik fəaliyyəti //Xalq qəzeti.- 2004.- 26 may.- S. 2.

 

http://xalqqazeti.com/az/news/economy/86631

 

https://oxu.az/economy/26752

 

https://azertag.az/xeber/1162680

 

http://www.elibrary.az/docs/qazet/qzt2017_2180.htm

 

http://www.kaspi.az/az/azerbaycan-xalq-cumhuriyyeti-hkumetinin-xarici-iqtisadi-ticaret-elaqeleri/

 

http://anl.az/down/az.xalq.cumhuriyyeti.pdf

"Allah Azərbaycanı AB-ABŞ demokratiyasından və insan haqları imperializmindən qorusun"
Anar qurultayın təxmini vaxtını açıqladı: “Oktyabrda daha konkret cavab verə bilərəm...”
Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasında mediatur keçirildi - FOTOLAR
800 min işçi 25 gündür maaş ala bilmir -MARAQLI
Dünyanın ən soyuq nöqtəsində şaxtaya meydan oxudu - MARAQLI
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Maraqlı
Alimlər insanda stress və təşvişi 60% azaldacaq musiqini tapdılar - VİDEO
Maraqlı
Bu ölkədən idxal olunan 7 ərzağı başınıza silah dirəsələr də YEMƏK OLMAZ!!!
Gündəm
“Erməni probleminin araşdırılması üçün ayrıca institutlar yaradılmalıdır”
Maraqlı
35 ildir sarı rəngə “boyanan” adam: Eşq simvolu, yoxsa şifrəli mesaj?
Mədəniyyət
“Hər bir vətəndaşımızın tarixi faciələrimizə öz münasibəti olmalıdır”
Həftənin ən çox oxunanları
ABŞ prezidentinin Stalinə verdiyi məxfi məktubda Azərbaycan haqda nə yazılmışdı?..
Qarşı cinsə marağı azalan, intim hissləri qaydasında olmayan cütlüklər onu çeynəsələr...
Putin Paşinyanı qucaqlayır, Lukaşenko İrəvan yolçuluğunda... - Bəs biz nəyi gözləyirik?
"Bu ölkənin şeyxi hara baxır, Anar, Çingiz Abdullayev, Ramiz Rövşən və digərləri hara baxır?"
Azərbaycanda boşanma iddiası qaldıranların çoxu kişilərdir - Səbəb UTANCVERİCİDİR
“102-ci baza ləğv edilsə, Qarabağda  genişmiqyaslı müharibə başlayacaq...”
Ucarda dəhşət: 16 yaşlı qız qaçırılıdı, zorlandı, sonra ailəsinə qaytarıldı - VİDEO
"Hamımız nədənsə düşmüşük televiziyalarda Xoşqədəmlərin, Zaurların üstünə, ancaq..."
“Şəhidlər Xiyabanına gedəndə xəcalət çəkirəm, mənə elə gəlir şəhidlər dil açıb deyir ki..."
Şəhər meri 30 il kirayədə yaşayan süpürgəçiyə ev verdi-İbrətamiz- FOTOLAR  
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə