Xəbər lenti
15/11/2018 [14:13]:
Nemət Pənahlı azadlığa çıxdı...
15/11/2018 [14:11]:
Siyavuş Novruzov: “Milli Məclisə bəzi sənədlər bərbad gəlir”
15/11/2018 [14:03]:
Bakı şəhərinə yeni icra başçısı təyin edilib
15/11/2018 [13:59]:
Ölüm xəbəri yayılan tanınmışlar...
15/11/2018 [13:40]:
Təbii qazın həcmi artırılıb
15/11/2018 [13:39]:
“Dövlətqaçqınkom”un sədr müavini işdən ÇIXARILDI ...
15/11/2018 [13:36]:
Əli Həsənovla bağlı ŞOK MƏLUMAT - 2 milyard manat mənimsəyib
15/11/2018 [13:30]:
Azərbaycan Türkiyədən milyonluq silahlar aldı - Dünyada 10-cudur...
15/11/2018 [13:26]:
Universitetdə atışma olub
15/11/2018 [13:16]:
Qocalar evinə yerləşdirilən bu qadın nazirin xalası qızıdır -FOTO
15/11/2018 [13:15]:
Nazir istefa verdi
15/11/2018 [13:14]:
Milli Məclisdə növbəti ilin dövlət büdcəsi ilə bağlı müzakirələr başa çatıb
15/11/2018 [13:11]:
“Baku Business Factory” kovörker mərkəzi üçün layihələrin qəbulunu davam etdirir
15/11/2018 [13:08]:
Mahir Abbaszadəyə yüksək vəzifə verildi...
15/11/2018 [13:02]:
“Yeni yol nişanları” gülüş hədəfi oldu - FOTO
15/11/2018 [12:56]:
Deputat: "Reket jurnalistlər bizi biabır edir"
15/11/2018 [12:55]:
Sabahın hava proqnozu
15/11/2018 [12:55]:
Günəş enerjisi ilə qidalanan lövhələri oğurlamaqda şübhəli bilinən şəxs saxlanıldı
15/11/2018 [12:53]:
Bakıda 10 min mənzil istiliksiz qalacaq – Səbəb
15/11/2018 [12:52]:
Hərbçiləri daşıyan avtobus aşıb
15/11/2018 [12:48]:
Zamirə Hacıyeva Londondakı bankları da işə saldı...
15/11/2018 [12:40]:
“Zaur verilişində uzunçuluq etdiyi üçün Mənzurə xanımın səbri çatmayıb...” -Müğənninin köməkçisi...
15/11/2018 [12:36]:
Tahir Kərimli: “Məni nə günə qoydular”
15/11/2018 [12:35]:
İlham Əliyev Federasiya prezidentini qəbul etdi
15/11/2018 [12:26]:
"Varlı gənclər həbs olunacaq"
15/11/2018 [12:25]:
Ağdam nə qədər şəhid verib?
15/11/2018 [12:14]:
Yasamalda qadın qətlə yetirilib
15/11/2018 [12:10]:
Azercell-in dəstəyi ilə IV Uşaq Paralimpiya oyunları keçirildi -FOTOLAR
15/11/2018 [12:02]:
Uşaq bağçasında qısaqapanma
15/11/2018 [12:00]:
Aqil Abbas: DUST BİPƏRVA, FƏLƏK BİRƏHM, DÖVRAN BİSÜKUN
15/11/2018 [11:57]:
Ayrapetyanın cəsədi soyuducuda çürüyüb, ekspertizaya yararsız olub -Erməni oliqarxın sirli ölümü
15/11/2018 [11:52]:
“Onun hər bir cümləsində kinomuzun vəziyyəti ilə bağlı son dərəcə ağrılı, dərin təhlil var”
15/11/2018 [11:49]:
Ermənistanda seçki yarışına 11 partiya qoşulub –Paşinyan müxalifətin mandat qazanacağına şübhə edir
15/11/2018 [11:41]:
“Ya qəbul edin, ya da xaosa hazır olun!” –Britaniya hakimiyyətində siyasi böhran zirvəyə çatdı
15/11/2018 [11:39]:
Daha bir yanğın
15/11/2018 [11:31]:
Donald Trampdan səfir təklifi
15/11/2018 [11:30]:
“Biabırçılıqdır, analar doğum evindən çıxarkən onlara zəng vurub körpə qidaları təklif edirlər”
15/11/2018 [11:29]:
Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyətinin Kaliforniyada görüşləri davam edir -FOTOLAR
15/11/2018 [11:25]:
Ərzaq məhsullarının içindən mobil telefonlar çıxdı
15/11/2018 [11:18]:
Bu ərazidə su olmayacaq
15/11/2018 [11:15]:
Azərbaycanda daha bir səfirlik açılacaq
15/11/2018 [11:15]:
Çarşablı qadın Atatürkün heykəlini baltaladı - Yusif surəsində nə yazılıb?
15/11/2018 [11:12]:
İlham Əliyev Təzəpir məscidinin ətrafında görülən işlərlə tanış oldu
15/11/2018 [11:07]:
“Uşaq pulu” çoxdan bərpa edilməli idi”
15/11/2018 [11:03]:
Güclü qar məktəblərin bağlanmasına səbəb oldu
15/11/2018 [10:55]:
Nazir: "Pensiya yaşını azaltmağa ehtiyac yoxdur"
15/11/2018 [10:52]:
“Narkomaniya və erkən nikaha yox deyək” mövzusunda tədbir keçirildi...
15/11/2018 [10:46]:
Ermənilər Sərsəng SES-in 40 illik yubileyini də keçirdi... - Biz hələ 40 il də gözləyəcəyik?..
15/11/2018 [10:45]:
İdmançılar qəzaya uğradı
15/11/2018 [10:40]:
ADPU-da “Antropoloji dəlillər ermənilərə yox deyir” mövzusunda elmi seminar keçirilib
15/11/2018 [10:39]:
Azərbaycanda dərslərin dayanmasına səbəb...
15/11/2018 [10:34]:
Futbol məşqçisi dünyasını dəyişdi
15/11/2018 [10:25]:
Kapital Bank yeni Neftçilər Kart Mərkəzi filialını istifadəyə verdi
15/11/2018 [10:21]:
90 milyon sərnişinə xidmət göstəriləcək
15/11/2018 [10:09]:
Milli Məclisdə gərgin müzakirələr...
15/11/2018 [10:02]:
Bloger “iPhone” almaq üçün bir vanna pul gətirdi - VİDEO
15/11/2018 [09:52]:
Bakıda atanın qızına göndərdiyi səs yazısı ortaya çıxdı - “SƏNƏ NİFRƏT EDİRƏM” – VİDEO
15/11/2018 [09:51]:
Sürücülər üçün sonuncu gündür - XƏBƏRDARLIQ
15/11/2018 [09:48]:
Azərbaycanda vulkan təhlükəsi - PROQNOZ
15/11/2018 [09:47]:
Bu gün Millətlər Liqasında 9 oyun keçiriləcək - TƏQVİM
15/11/2018 [09:42]:
Yanğınlar zamanı ölənlərin sayı 58 nəfərə çatıb
15/11/2018 [09:39]:
Qəbələdə maşın ağaca çırpıldı: ölən var
15/11/2018 [09:36]:
Almaniyada Naxçıvanla bağlı broşürlər paylanılıb
15/11/2018 [09:33]:
ADAU əməkdaşları Ukraynanın Sumi Milli Aqrar Universitetində - FOTOLAR
15/11/2018 [09:31]:
Bu ərazidə yaşayanlara ciddi təhlükə
15/11/2018 [09:28]:
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 26 dəfə pozub
15/11/2018 [09:15]:
“Hər çalma bağlayandan molla olmaz” - “Sərxoş molla” görüntülərinə rəsmi reaksiya + VİDEO
15/11/2018 [09:14]:
Milli Qəhrəmanın anım günüdür
15/11/2018 [09:02]:
Prezident İlham Əliyev ilk dəfə KTMT-də baş verənlərdən danışdı
15/11/2018 [08:54]:
İş adamlarımız Çindən 50 milyon dollarla qayıdıb
15/11/2018 [08:48]:
Manat bu günə hansı məzənnədə olacaq?
15/11/2018 [08:41]:
Bu gündən qış rejiminə keçirik
15/11/2018 [08:38]:
Saqqız haqqında bilmədiyimiz gerçəklər...
15/11/2018 [08:31]:
Dünyanın ən "fədakar" dietası
15/11/2018 [08:24]:
Avtomobillərin parklanması üçün yeniliklər ediləcək - VİDEO
15/11/2018 [08:19]:
21 gün enerji saxlayan telefonun təqdimatı oldu...
15/11/2018 [02:11]:
Günün qoroskopu: -Yel dəyirmanları ilə savaşmayın...
15/11/2018 [01:51]:
“Azərbaycandan alacağımız ərazilər var” – Separatçılardan həyasız iddia
15/11/2018 [01:36]:
CIA-nın projesi deşifrə oldu... Düz 149 nəfər...
15/11/2018 [01:33]:
Tramp yenə sosial medianın hədəfinə çevrildi - Minlərlə insanı unutduğu üçün...
Bütün arxiv bir sırada
04/06/2018 [18:19] - Cəmiyyət - ( 2724 dəfə baxılıb)

Qoca yaşında həbs olunaraq, həbsdə dünyasını dəyişən alim – Noqayların Zərdabisi




Moderator.az noqay türklərinin böyük maarifçisi Abdraxman Umarov haqqında yazını təqdim edir:
Yazıda araşdırmaçı Əli Şamilin TRT AZərbaycan üçün hazırladığı materiallardan istifadə edilib:
Abdraxman İsmayıl oğlu Umarov 1866-cı ildə doğulub. Onun doğulduğu illərdə noqaylar hələ də köçəri halda yaşayırdılar. Buna görə də qaynaqlar onun hansı şəhərdə, hansı kənddə anadan olduğunu yazmaqdansa, hansı tayfadan olduğuna üstünlük verirlər. Abdraxman Umarov da Həştərxan bölgəsində yaşayan nayman tayfasındandır. 
 
Abdraxman Umarov ilk təhsilini molla yanında alıb. Molla sadəcə ona oxumağı və yazmağı öyrətməyib, həmçinin, türk ləhcələrini, fars, ərəb dillərini öyrədir, dini və dünyəvi biliklərdən məlumat verir. İlkin hazırlığı yaxşı olduğundan Ufa şəhərindəki Qaliyə mədrəsəsinə daxil olanda şəhərdə yaşayan, ibtidai məktəbi bitirən yaşıdlarından o qədər də fərqlənmir. 1906-cı ildə Ufada imkanlı adamların topladığı vəsaitlə yaradılan, dövrünün böyük din xadimi və pedaqoqu Ziyaddin Kamaletdinovun rəhbəriliyi ilə fəaliyyətə başlayan mədrəsə ali təhsil ocağ kimi qurulduğunda çox vaxt adı Aliyə kimi də yazılır. Mədrəsədə təhsil dörd mərhələli idi. Üç illik birinci mərhələ ibtidai, dörd illik ikinci mərhələ rüşdi, 4 illik keçid mərhələsi iqdadiyə və üç illik ali mərhələ qaliyə adlanırdı. 
20-ci yüzilliyin türk-tatar ziyalılarının böyük bir qisminin adı bu təhsil ocağı ilə bağlıdır. Burada klassik mədrəsələrdən fərqli olaraq dünyəvi elmlər də tədris edilir, tələbələr praktik işlərə hazırlanırdı. Mədrəsədə qəzet-jurnalların nəşri, mətbəə işləri təcrübi olaraq şagirdlərə tədris edilirdi. Buna görə də Qaliyə mədrsəsini bitirənlərin bir çoxu asanlıqla jurnalistik edir, qəzet-jurnal açır, mətbəə yaradaraq onu uğurla işlədə bilirdi. 

Bəzi qaynaqlarda isə Abdraxman Umarovun dövrün böyük alimi Şəqabəddin Mərcaninin tələbəsi olduğu və Kazandaki “Mərcaniyyə” mədrəsəsində oxuduğu göstərilir. 1892-ci ildə Həştərxana dönən Abdraxman Umarov yeni üsulla dərslər keçiriləcək “Nizamiyyə” mədrəsəsini açır. Kırımda İsmayıl bəy Kaspıralının təşəbbüsü ilə yaradılmış bu təhsil metodu tarixə cədidçilik, yəni yenilikçilik hərəkatı kimi daxil olur. 
Abdraxman Umarov 1906-cı ilə kimi məktəbdarlıqla məşğul olmuşdur. Onun ictimai işlərdə fəallığı 1905-ci il inqilabından sonra artır. 
1900-cü illərə kimi Rusiya işğalı altında olan müsəlman şəhərlərinə nisbətən Hədərxan şəhərində oxumuşların sayı az idi. Buraya kadrlar əsasən Kazandan və İstanbuldan gəlirdi. Hətta şəhərin ictimai-siyasi həyatında iştirak edən, ticarətlə məşğul olan müsəlmanların sayı da az idi. 1900-cü ilin siyahıyaalmasına görə şəhərdə 50 minə yaxın müsəlman yaşayırdı. Onların da çoxunu tatarlar, noqaylar, az bir qismini isə qazaxlar, Qafqazdan, İrandan gələnlər təşkil edirdi. 
 
Əsli Şirvandan olan və bir neçə il İstanbulda yaşayaraq, orada təhsilini davam etdirən Müstafa Lütfi əfəndi Şirvanski (İsmayılov) Həştərxana gəlişi şəhərdə bir dirçəlişə səbəb olur. Ticarət və maarifçilik məqsədilə Həştərxana gələn Mustafa Lütfi əfəndi 1905-ci il 17 oktyabr manfestinin verdiyi imkanlardan istifadə edərək 1905-ci il noyabrın 26-da Həştərxanda ilk ictimai-siyasi cəmiyyət olan Şura-i İslamı qurur. Bu cəmiyyətin nəzdində 1906-cı il iyunun 6-da “Bürhan-i tərəqqi” qəzeti nəşrə başlayır və 1906-1912-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş oğlanlar üçün Darülədəb, qızlar üçün “Numune-i tərəqq” adında yeni üsulla dərs verən məktəblər açır. 
 
Bundan təsirlənən tatar və noqayların bir qrupu da Abdraxman Umarovun rəhbərliyi altında da Cemiyyet-i İslamiyeni qurur. Bu cəmiyyət “İdil” qəzetinin nəşrinə icazə alır. Naşiri Abdraxman Umarovun olan qəzetin redaktorluğuna “Bürhan-i tərəqqi” qəzetinin müxbiri Zahidullah Şerifullin gətirilir. Qəzetin ilk sayı 1907-ci il sentyabrın 7-də işıq üzü görür Cemiyet-i İslamiyə də öz məktəblərini təşkil edir. 
  İlk baxışda xoş görünən bu işin arxasında Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının məkirli siyasəti vardı. Onlar İstanbuldan gəlmiş, islamçılığı, türkçülüyü təbliğ edən, müsəlmanların birliyinə nail olmaq istəyən bir qrupun Həştərxanda maarif və mədəniyyət sahəsini əllərinə almasını istəmirdilər. Eyni qayəli bu iki təşkilat əl-ələ verərək, bir birinə yardım edib şəhərdə maarif və mədəniyyəti yüksəltmək əvəzinə qısa müddətdə bir-birinə düşmənə çevrildilər. 
 
Çox təəssüf ki, istər Abdraxman Umarov, Mustafa Lütfi əfəndi və onları dəstəkləyən onlarla millətsevər, dindar Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının məkrini lazımınca dəyərləndirə bilmirlər. 
Hətta ziddiyyəti aradan qaldırmaq üçün Rusiya müsəlmanları arasında böyük nüfuzu olan, İttifaq-i Müslimin Partiyasının sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov da Həştərxana gəlir. Şəhərin müsəlman öndərlərinin toplantısında Əlimərdan bəy Topçubaşov hər iki qrupun liderlərini barışdırır. Çox təəssüf ki, bu barışıq uzun sürmür. Hətta vəziyyət o qədər gərginləşir ki, Cemiyet-i İslamiye üzvlərindən bir qrup Həştərxan qubernatoruna şikayət edərək 1908-ci il yanvarın 22-də Mustafa Lütfini həbs etdirirlər. 
  Bu ziddiyyətlərə görə Mustafa Lütfini əfəndi bir neçə dəfə qısamüddətli həbs cəzasına məhkum olunub, onu cərimə ilə əvəzlənir. 1912-ci ildə Şura-i İslamı Cemiyet-i İslamiyeni birləşdirilir, onun qəzeti və məktəbləri bağlanır. İlk baxışda hər şey Cemiyet-i İslamiyeni xeyrinə bitdiyi kimi görünür. Əslində isə belə deyildi. Bu qarşıdurma müsəlmanların birləşməsinə əngəl olmağa yönəldilmişdi. Şura-i İslam və onun rəhbəri Mustafa Lütfini əfəndi dindaşlarının əlilə sıradan çıxarıldıqdan az sonra, yəni 1913-cü ilin payızında Aibdraxman Umarov da panislamizmdə suçlanaraq 1914-cü ilin fevralında Kazana sürgün olunur və 1917-ci ilədək orada yaşamağa məcbur edilir. 
 
Abdraxman Umarov “İdil” qəzetini və yeni açdıqları başqa qəzet və jurnalları gücləndirmək məqsədilə Kazanda məşhur tatar şairi Said Remiyev dəvət edərək “İdil” qəzetinə redaktor qoyur. 
Abdraxman Umarov Cemiyet-i İslamiye rəhbərlik etmək, məktəblər açaraq orada dərs demək, dərsliklər yazmaqla yanaşı, qəzet və jurnallara məqalələr yazmaqla kifayətlənmir, yeri gəldikdə onlara redaktorluq da edir. 
1906-cı il avqustun 16-21-də Nijni Novqorodda keçirilən Rusiya Müsəlmanlarının III qurultayında və ondan sonra 1917-ci ilədək keçirilən Rusiya Müsəlmanlarının bütün qurultaylarının iştirakçısı olur. 
Abdraxman Umarov 1907-ci ildə evində mətbəə açır. Bu mətbəəsi 1917-ci ilədk, yəni bolşeviklərin törətdiyi qarışıqlığadək fəaliyyətini davam etdirir. Bağlananadək 60-dan çox kitab çap edir ki, bunun da ümumi tiraji 123500 keçir. Şəhərdə ilk kitab mağazası, ilk oxu zalı açan da Abdraxman Umarov olur. Dindar ziyalı Abdraxman Umarov Volqa boyunu, Başqırdıstanı, Qazax çöllərini gəzərək noqay nəğmələrini də toplayır. Topladığı nəğmələrə ön söz yazıb 1912-ci ildə “Noqay jirları” adı altında çap etdirir. 

Onun mədrəsələrdə tədris edilmək üçün yazdığı “Muqallim sarf lisan al-arab” dərsliyi 9 dəfə altı min tirajla, “Muqallimu naxvi lisan al-arabi” kitabı” iki dəfə bir neçə min tirajla çap olunur. 

Abdraxman Umarov bolşeviklərin gəlişini də xoş qarşılamır. Bolşeviklər də onun bütün malını, mülkünü, hətta əlyazmalarını və sənədləri müsadirə edirlər. “Həştərxan noqaylarının tarixi” əsərini yazan alim, pedaqoqu Sovet hökuməti 1926-cı ildə Məkkədə keçirilən Ümumdünya İslam Konfransına göndərir. Konfransdan döndükdən sonra da həmişə təqib və təzyiq altında olur. 1929-cu ilin iyulunda və 1930-cu il avqustun 9-da onun evini yenidən yoxlayır, əsərlərini müsadirə edir, özünü istintaqa çəkirlər. Bu istintaqdan isə qurtula bilmir. Həbs edərək Arxangeliski vilayətinin Kiçik Karel kəndinə göndərirlər. Qoca alim və din xadimi 1933-cü ilin martında orada dünyasını dəyişir. 
SSRİ dağıldıqdan sonra noqay və tatar alimləri Abdraxman Umarovun həyət və yaradıcılığını öyrənməyə, əsərlərini çap etməyə başlayırlar. 

"Palmali"nin prezidentindən görkəmli türkoloqa 9 cildlik SÜRPRİZ...
Hər yerə 12 kukla ilə gedir - MARAQLI
Pul üçün rinqə çıxan 13 yaşlı uşaq qorxunc şəkildə can verdi - DƏHŞƏT...
Ölkəni qarışdıran qadın danışdı: "Prezidentə alt paltarımı göstərdim”
“Ömür boyu istəmişəm futbol oynayım, bəxtim gətirməyib” – Millət vəkilindən etiraf – VİDEO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Şou-biznes
“Zaur verilişində uzunçuluq etdiyi üçün Mənzurə xanımın səbri çatmayıb...” -Müğənninin köməkçisi...
Cəmiyyət
“Biabırçılıqdır, analar doğum evindən çıxarkən onlara zəng vurub körpə qidaları təklif edirlər”
Dünya
Türkmənistanda polis “hədsiz tox olanları” axtarır: “doğrama” yemək olmaz
Dünya
Məruzədən təsirlənən yüzlərlə xristian müsəlman oldu - MARAQLI
Dünya
Dünyanın ən iri çəhrayı brilliantı neçəyə satıldı? - FOTO
Həftənin ən çox oxunanları
"KİA Motors" Azərbaycanda 1 milyon kilometr maşın sürən şəxsi ŞOKA SALDI...
Ayaz Mütəllibovdan şok açıqlamalar -"Danışmışdım, Qarabağ qaytarılacaqdı..."
"Bəlkə içimizdəki ermənilərdənsən ki, şəhid anasını təhqir etməyə özünü borclu bilirsən"
Xatirənin geyimi başına bəla oldu - FOTOLAR
Sehrli ingilis barmağı: Dumanlı Albiondan bir qudaya stop, digərinə yaşıl ışıq? + FOTOLAR
“Bu reklama çəkilməklə bir ailə başçısını üç il yarım həbsdən azad etdirdim...” - VİDEO
Bu cavan erməni aqronom Azərbaycan torpağında 115 min nar tingi əkdi...
“Ələkrəm Hümbətov Azərbaycan bayrağını parçalayıb yerə atdı və...”
Azərbaycanın talanan sərvətlərinin izi ilə daha bir ünvan: Ax, London, London...
Ermənistan artıq torpaqlarımızda istehsal edilmiş silahlarla silahlanmağa başladı? – FOTO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə