Xəbər lenti
24/09/2018 [15:44]:
"ARB 24”ün rəhbəri və oğlu İŞDƏN ÇIXARILDI - Telekanalın yayımı dayandı
24/09/2018 [15:44]:
70 min homoseksual cütlük evləndi - FOTO
24/09/2018 [15:42]:
Ramiz Mehdiyev Elmira Axundovaya “Xalq yazıçısı” vəsiqəsi verdi
24/09/2018 [15:39]:
“Hacı Mazan”ın başı daha bir dövlət qurumu ilə dərddə - Qalmaqallı iş adamı yerin altına “bomba” basdırıb?
24/09/2018 [15:30]:
Ramil Usubov İrana getdi -FOTOLAR
24/09/2018 [15:24]:
Əlləri və ayaqları bu hala gəldi Diqqət! Sizin də başınıza gələ bilər
24/09/2018 [15:18]:
“Fərqlənmək hissim olmayıb..." - İlkə imza atan deputat
24/09/2018 [15:10]:
“Nə qədər ki, ölkə başçısının ətrafında bu iylənmiş məmurlar var Bakını həmişə su basacaq”
24/09/2018 [15:08]:
“Instagram” və “WhatsApp”da qrup videozəngləri yaradılacaq
24/09/2018 [15:06]:
ADP İdarə Heyətinin növbəti toplantısı keçirildi
24/09/2018 [15:02]:
Monqolustan prezidenti Azərbaycanda
24/09/2018 [14:52]:
Dünyada insanlar ən çox bu səbəbdən ölürmüş - ÜST açıqladı
24/09/2018 [14:35]:
Qadın şüşə qapının içindən keçdi - VİDEO
24/09/2018 [14:25]:
Qasırğadan sonra qorxunc görüntü ortaya çıxdı - FOTOLAR
24/09/2018 [14:19]:
Mustafa Babanlı Çində bəyannamə imzaladı -FOTOLAR
24/09/2018 [14:14]:
Dövlət qulluğunda inzibati vəzifələr üzrə müsabiqənin qeydiyyat davam edir
24/09/2018 [14:13]:
Tanınmış jurnalisti üç kişi ilə hotelə buraxmadılar
24/09/2018 [14:05]:
“Putin geopolitik güzəştlər qoparmaq məqsədi ilə gəlir” – Partiya sədrindən xəbərdarlıq
24/09/2018 [14:05]:
Bakıda yaşlı qadını döyüb boyunbağısını oğurlayanlar saxlanıldı
24/09/2018 [14:03]:
“Hərbi sənayemizin inkişafı ölkəmizin hərbi qüdrətinin göstəricisidir”
24/09/2018 [14:02]:
“Hələ aprel döyüşlərindən sonra demişdim ki...”
24/09/2018 [14:00]:
“KTMT-ya qoşulmaq olmaz” -Vahid Əhmədov
24/09/2018 [13:52]:
Rusiya Suriyaya zenit raket kompleksi göndərir - “Adekvat cavab verəcəyik”
24/09/2018 [13:51]:
Gədəbəydən olan Syuni Qriqor Mirzayanı, bu “dünya şöhrətli” bəstəkarı tanıyan varmı?
24/09/2018 [13:50]:
40 il əvvəl ölən şəxsin cəsədini mədəsindəki toxum ortaya çıxardı - İNANILMAZ...
24/09/2018 [13:45]:
Hava şəraiti ilə bağlı - Xəbərdarlıq
24/09/2018 [13:30]:
“Elə məmurlarla rastlaşırıq ki, sanki Qarabağda biz bunların əzizlərinə güllə atmışıq”
24/09/2018 [13:11]:
Azərbaycanda xalq artisti adı almış ermənilər - SİYAHI
24/09/2018 [13:01]:
Səbail Rayon İcra Hakimiyyətindən açıqlama gəldi - 5 gündür küçələrdə gecələyən ailə ilə bağlı
24/09/2018 [12:57]:
Dünyanın gerçək adlandırdığı FOTOLAR...
24/09/2018 [12:50]:
Komitə 23 oktyabrda növbəti hərrac keçirəcək: 170 dövlət əmlakı üzrə seçim imkanı
24/09/2018 [12:37]:
Bu qələbə Nikol Paşinyanın mövqeyini gücləndirəcək?
24/09/2018 [12:33]:
Deputat bankları dollar krediti olanlara güzəşt etməyə ÇAĞIRDI
24/09/2018 [12:26]:
Ronaldu Qurban Qurbanovun yolu ilə getdi
24/09/2018 [12:22]:
Xalq şairinin həyat yoldaşı ona qarşı dələduzluq edən şəxsdən məhkəmədə pulunu tələb etdi...
24/09/2018 [12:20]:
“Azərsu” Bakı Meriyasının ittihamlarına CAVAB VERDİ
24/09/2018 [12:18]:
Əli Məslimlinin təklifini Ziyad Səmədzadə də dəstəklədi
24/09/2018 [12:14]:
DTX və polis Astarada əməliyyat keçirdi
24/09/2018 [12:13]:
Pravoslav xristianları arasında PARÇALANMA - Moskva bu dəfə “dini zərbə” aldı
24/09/2018 [12:09]:
“Lotereyalar haqqında” qanunda hansı dəyişiklik nəzərdə tutulur?
24/09/2018 [11:45]:
“İrşad Electronics”in rəhbəri intihar edib – RƏSMİ
24/09/2018 [11:41]:
Etimad İsmayılovun qatilləri ilə bağlı qərar verildi
24/09/2018 [11:40]:
Fədayə Laçın mahnı oxudu, şahid dustaq ifadəsini dandı: "Qara dustağam mən"
24/09/2018 [11:38]:
Yumor ustası Yerevan meri seçildi...
24/09/2018 [11:36]:
“Elə məmurlarla rastlaşırıq ki, sanki Qarabağda biz bunların əzizlərinə güllə atmışıq”
24/09/2018 [11:28]:
“Andropov əllərimin arasında öldü...” – Kremlin baş həkimi, sirr xəzinəsi, akademik Çazov
24/09/2018 [11:22]:
"Məqsəd ərzaq təminatını daha da yaxşılaşdırmaqdır" - Əli Əhmədov
24/09/2018 [11:21]:
Yalnızlıq qorxusu...
24/09/2018 [11:18]:
Samir Şərifovun keçmiş müşavirinə vəzifə VERİLDİ
24/09/2018 [11:18]:
Ərdoğan ABŞ-ı PKK-nın Suriya qoluna dəstək verməkdə ittiham etdi
24/09/2018 [11:16]:
Müalicə mərkəzinə silahlı hücum: 18 nəfər həlak oldu
24/09/2018 [11:07]:
Həkimlər üç aylıq uşağın ürəyini 3 saatlıq dayandırdılar
24/09/2018 [11:04]:
Laçına 1992-ci il payız hücumuna aid ciddi sənədlər üzə çıxdı... - Qərargah rəisinin gündəliyindən
24/09/2018 [10:58]:
Bakı Meriyası subasmalara görə günahı boynundan atdı
24/09/2018 [10:53]:
Cəbhədə şiddətli atışma olub – RƏSMİ
24/09/2018 [10:43]:
“Onda baxıram ki, yuxu tutub yatmışam...” -Altmış yaşı tamam olan tənqidçi...
24/09/2018 [10:29]:
İcazəsiz ov edən şəxs saxlanıldı
24/09/2018 [10:27]:
Kərəm Həsənov Lənkəranda vətəndaşları qəbul edəcək
24/09/2018 [10:14]:
Mişel Obama toyda tamadalıq edib- FOTO+VİDEO
24/09/2018 [10:13]:
“Cavanşirin adını mən qoymuşam...” -Yubiley təbriki...
24/09/2018 [10:08]:
“Allah da istəyir yusun günahlarımızı...” - Elnarədən dünənki yağışa reaksiya
24/09/2018 [10:05]:
Xankəndində ayağı kəsilən erməni hərbçini İrəvana apardılar
24/09/2018 [09:50]:
Azərbaycan beynəlxalq agentliyin idarə heyətinə üzv oldu – Nobel sertifikatlı soydaşımızdan xəbər
24/09/2018 [09:32]:
Dövlət Komitəsi İctimai Televiziya ilə yeni layihəyə başladı -VİDEO
24/09/2018 [09:25]:
Azərbaycanda axtarışda olan 25 nəfər saxlanıldı
24/09/2018 [09:23]:
“Rusiya artıq Odessanı da ələ keçirdi...”- Ukrayna deputatı
24/09/2018 [09:20]:
Rusiyanı faydasız ölkə adlandırdılar
24/09/2018 [09:19]:
İnsan beyni mədə ilə birbaşa bağlıdır - ARAŞDIRMA
24/09/2018 [09:07]:
Paşinyanın adamı Yerevan meri seçildi - Nəticələr məlum oldu
24/09/2018 [09:06]:
Binəli Yıldırım Özbəkistana getdi
24/09/2018 [09:05]:
Qəzzada toqquşmalar: fələstinli öldü
24/09/2018 [09:02]:
İranda matəm elan olundu
24/09/2018 [08:57]:
Bakılı Boris Ptaşko veteran dostunun yubileyində “Katyuşa”nı oxumaqdan niyə imtina etdi?
24/09/2018 [08:48]:
Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ
24/09/2018 [08:46]:
Ərdoğan Nyu-Yorkda...
24/09/2018 [08:45]:
Dəniz yolu ilə daşınan yüklərin həcmi artdı
24/09/2018 [08:44]:
“Porşe” bu avtomobillərin istehsalını dayandırır
24/09/2018 [08:42]:
Baş nazir küçədə zibil yığdı -FOTOLAR
23/09/2018 [22:36]:
İsveçdə yaşayan azərbaycanlılardan daha bir xoş xəbər...
23/09/2018 [22:09]:
“Fiberoptikanın atası” vəfat etdi
Bütün arxiv bir sırada
17/06/2018 [01:20] - Araşdırma - ( 13237 dəfə baxılıb)

32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA





Azərbaycanda az tanınsa da məşhur Kırım şairi, 1917-ci ilin noyabrında Kırımda müstəqil dövlət quran, lakin cəmi 33 yaşında qəddarlıqla qətlə yetirilən Noman Çələbi Cihan, ömrünü milləti və vətən yolunda məşələ çevirən, xalq arasında böyük nüfuz sahibi, insanlara qarşı da sərt davranıb, onları güzəştçilikdə, çar idarəçiliyinə qarşı qətiyyətli mübarizə aparmamaqda ittiham edib. 

Beləliklə, Moderator.az bu qəhrəman türk haqqlnda yazını təqdim edir. Yazıda araşdırmaçı Əli Şamilin TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materiallardan da istifadə edilib:

1885-ci ildə Krımın qüzeyində, Canköy yaxınlığındakı Sonakı kəndində yaşayan İbrahim Çələbinin ailəsində doğulub. Onu kənd məktəbinə göndəriblər. Lakin məktəb hökumət tərəfindən qapadıldığından o təhsilini bölgədəki Akçokra mədrəsəsində, sonra isə Ağməsciddəki, yəni indiki Simforopoldakı Rüştiyə və Bağçasaraydakı məşhur Zincirli Mədrəsədə davam etdirib.

Onun dünyagörüşünün formalaşmasında Mustafa Əfəndinin rolu böyük olub. Təhsil illərində İsmayıl bəy Qaspıralının “Tərcüman”, Əbdürrəşid Mehdinin “Vətən xadimi” qəzetlərini və İstanbuldan gələn kitabları diqqətlə oxuyan, rus dilini öyrənən və bu dil vasitəsilə inqilabçıların əsərlərinin oxuyan, onların mitinqlərdəki çıxışlarını dinləyən Noman üsyankar bir ruhda böyüyüb.

1905-ci il inqilabı, inqilab nəticəsində bəzi islahatların həyata keçirilməsi, çarın xalqın xeyirinə bəzi güzəştlərə getməsi gənc Nomanı daha da ruhlandırıb. 1906-ci ildə İstanbula gedib. Orada hüquq fakültəsinə qəbul olunub və həmyerlisi Cəfər Seyidəhmədlə tanış olub. Bu tanışlıq dostluğa çevrilib və ömrünün axırınadək davam edib.

1908-ci ilin dekabrın 30-da Çələbi Cihan Cəfər Seydəhməd, Alim Seyt Cəmil, Abdülhakim Hilmi və Əbdürrəhim Sükuti ilə birlikdə Kırım Tələbə Cəmiyəti adlı bir təşkilat yaradıb. Təşkilata Çələbi Cihanı rəhbər seçilib. Proqram və nizamnamədəki mübahisə doğuracaq fikirlər onların yollarını ayırdığından təşkilatın ömrü o qədər də uzun olmayıb. 1909-cu ilin sonlarında Çələbi Cihan, Cəfər Seydəhməd,Yaqup Kerçi, Əhməd Şükrü "Vətən” cəmiyətini yaradıb. Təşkilatın üzvləri milləti oyatmaq, Kırımı azad etmək ümidiylə hekayələr, şeirlər, məqalələr, xalqa müraciətlər yazaraq gizli çap etdirib, Kırıma göndərərək yaymaqla yanaşı, Rusyanın əsarəti altındaki digər türk xalqlarının milli azadlıq mübarizəsini diqqətlə izləyib, onların ziyalılarıyla sıx əlaqə qurublar.

Noman həmyerlisi, gənc şair, gələcəyin böyük türkoloqu Bəkir Çobanzadə ilə İstanbulda tanış olub və 1911-ci ildə ikisi birlikdə şeirlər kitabını çap etdirib.

1912-ci ildə İstanbuldan vətənə dönən Noman sanki Kırıma sığmayıb. Mübarizə, fəaliyyət üçün daha geniş meydan axtarıb. Peterburqa gedərək orada hüquq fakültəsinə daxil olub. Bir il sonra isə, yəni 1913-cü ilin iyilunda əqidə və məslək dostu Cəfər Seydəhmədlə görüşmək üçün yenidən İstanbula dönüb.
Bir müddət sonra  hərbi xidmətə yola düşmə zamanı çılğın təbiətli Noman onu yola salan dostları və qohumları qarşısında qəflətən sol biləyinin damarını kəsərək qanı ilə divara yazıb:

Sağlıqnan qal, tatarlıq!
Mən getməm cəngkə,
Hamının başı aylandı axirət bətkə.
Sənin üçün yaşadım, sənsiz ölsəm,
Bilməm nasıl girərəm boş cənnətə...

Cəfər Seydəhmədi Besarabya cəbhəsinə, Çələbi Cihanı isə Ağməscidə göndəriblər. 1917-ci ilin fevral inqilabından sonra yaranmış vəziyyəti müzakirə etmək üçün gizli təşkilatın köməyilə Noman Odessadakı hərbi hospitala göndərilib. Besarabya cəbhəsində olan Cəfər Seydəhməd və əqidə yoldaşları Xəlil Çapçakçı, Əhməd Özanbaşlı da onun yanına gəliblər. Uzun müzakirədən sonra Kırımda fəaliyyət göstərən gizli təşkilatları birləşdirərək 1917-ci ilin martında demokratik seçimlə “Kırım Müsəlmanları Mərkəzi İcra Komitəsi”ni yaradıblar. Burada Çələbi Cihan Kırım Müftülüyünə, Cəfər Seydəhməd isə Vəkif İşləri Müdürlüyünə seçilib. Yeni yaranmış Rusiya höküməti bu vəzifələri təsdiqləyib. Beləliklə Çələbi Cihan yalnız Kırımın deyil, eynı zamanda Batı Müsəlmanlarının, yəni Polşa və Litva müsəlmanlarının da müftüsü olub.
Noman vəzifəsindən istifadə edərək savadsız, cəsarətsiz, milli düşüncədən uzaq olanları işdən uzaqlaşdırıb, yerlərinə gənc vətənsevərləri təyin edib. Milli məktəblərin sayını artırıb. May ayında keçirilən müəllimlər konqresi açıq-aydın ruslaşdırma siyasətinə qarşı durub, məktəblərə kadrların Kırım tatarlarından təyin edilməsi haqqında qərar qəbul edilib. Ana dilində çıxan qəzet və jurnalların sayı artrılıb.

Yeni yaradılmış Tatar İrade-i Milliyyə təşkilatı Kırımı muxtar respublika kimi idarə etməyə başlayıb. Kerenski hökümətinin Tavridakı Əyaləti komissarı Boqdanov bundan bərk narahat olaraq təşkilatını bağladıb və 1917-ci ilin iyulun 20-də Noman Çələbi Cihanı həbs etdirib. Nomanın həbs edilməsi yalnız Kırımda deyil, Rusiyanın bütün Müsəlman Türk Təşkilatlarında etirazla qarşılanıb. Mitinq və nümayişlər ara verməyib. 3 gün sonra Çələbi Cihan həbsdən azad edilib. Boqdanov və müavini Biyanski işdən cıxarılıb. Tavrida Əyaləti İnqilab Komitəsinin sədri Novitskiy rəsmən Çələbi Cihandan üzr istəyib.

1917-ci ilin noyabrın 1-də Kırım Tatarlarının Komitələrindən seçilən nümayəndələr Ağməsciddə qurultaya toplaşıblar. Qurultay Kırımda yaşayan xalqların, dininə və dilinə, adət-ənənəsinə sayqı göstərəcək, onların dini, milli və siyasi haqlarını qoruyacaq Kırım Xalq Cümhuriyyəti qurulduğunu elan edib. Yeni qurulan höküməti qorumaq üçün I Dünya Savaşına cəlb edilmiş kırımlı əsgər və zabitləri vətənə gətirmək qərara alınıb.

1917-ci ilin noyabrın 17-də Kırımda ilk dəfə qadınların da tam hüquqlu vətəndaş kimi iştirak etdiyi bir seçki keçililib. Dekabrın 9-da aralarında qadınlar da olan 76 deputat Baxçasarayda toplaşıb. Kırım Müsəlmanları İcra Komitəsi adından Noman Çələbi Cihan onları salamlayıb. Qurultay dekabrın 13-də konstitusyanı qəbul edir və parlament funksiyasını yerinə yetirməyə başlayır. Yeni qurulan milli hökümətdə Noman Çələbi Cihan hökümətinin rəisi və ədliyyə naziri təyin edib.

Bolşeviklər bundan bərk narahat olur. Ancaq əksəriyyəti ruslardan ibarət olan müxalif menşevik partiyasının yerli təşkilatı yeni qurulan hökuməti dəstəkləyib. Sülhdən, xalqların hüquq bərabərliyindən, sosial ədalətdən dəm vuran bolşeviklər dinc yolla yeni yaranmış hökuməti özlərinə tabe edə bilməyəcəklərini gördükdə hərbi müdaxiləyə əl atıblar. 1918-ci ilin yanvarın 26-da Qara dəniz matrosları gənc Kırım hökumətinin üzərinə yeridilib. Ordusunu və idarəetmə orqanlarını yeni formalaşdırmaqda olan gənc Kırım hökumətini bolşeviklər qan içində boğub. Noman Çələbi Cihan həbs edilib. Ona ağır işgəncələr verdikdən sonra 1918-ci ilin fevralın 23 də öldürərək cəsədini dənizə atırlar.

Lakin Noman Çələbi Cihan xalqın yaddaşında, müstəqillik və azadlıq rəmzi kimi yaşayıb. .

70 min homoseksual cütlük evləndi - FOTO
Əlləri və ayaqları bu hala gəldi Diqqət! Sizin də başınıza gələ bilər
Qadın şüşə qapının içindən keçdi - VİDEO
Qasırğadan sonra qorxunc görüntü ortaya çıxdı - FOTOLAR
40 il əvvəl ölən şəxsin cəsədini mədəsindəki toxum ortaya çıxardı - İNANILMAZ...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Hərbi sənayemizin inkişafı ölkəmizin hərbi qüdrətinin göstəricisidir”
Dünya
40 il əvvəl ölən şəxsin cəsədini mədəsindəki toxum ortaya çıxardı - İNANILMAZ...
Cəmiyyət
İnsan beyni mədə ilə birbaşa bağlıdır - ARAŞDIRMA
Gündəm
Ermənistan qaçqınının arvadı 4-cü gecədir ki, Bakı küçələrində qalır... -FOTOLAR
Cəmiyyət
Binəli Yıldırım MM-də Rüstəmxanlının şeirini dedi - Rəsmi KİV bunu niyə gizlədib?
Həftənin ən çox oxunanları
Ata İmam Hüseyn üçün oğlunun başını kəsdi - ŞOK VİDEO (+18)
Şəxsi silahlı mühafizəsi olan baş həkim Məcid Əliyev həbs edildi... - FOTO+VİDEO
Bakıda dəhşətli qəza: Ölənlərdən 3-nün kimliyi bilindi - VİDEO (+18)
Düşmən baş nazir Azərbaycanın uca dağlarından birinə belə qalxdı... - VİDEO
Azərbaycanda mobil telefonların qeydiyyat qaydaları dəyişdi – YENİLİK
“Səməd Səmədov nə oxuyur ki, onun adını “hay-küy”qoymuşam...”
“Bu qədər yoxsulluğun olduğu ölkədə lüks bir təyyarəyə minməkdən utanıram" - Prezident...
"Yaxın günlərdə gözləmədiyimiz bir məkanda mütləq terror aktı baş tutacaq" - PROQNOZ
Milyonçu Tağıyevlə Nuru Paşa arasındakı tarixi əhvalat – Evin açarlarını ona verdi...
Məşhur ürək cərrahı Rəşad Mahmudova yeni vəzifə verildi
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə