Xəbər lenti
18/02/2019 [23:48]:
“Rafiq Hüseynovun barelyefində bunlar əks olunub” – Diktorun xanımından təşəkkür
18/02/2019 [23:45]:
“Rüstəm İbrahimbəyovun bizimlə görüşünün yaxın aylarda çox müsbət nəticəsi olacaq”
18/02/2019 [23:07]:
Ağır əməliyyatından çıxan qrup rəhbəri: ”Düzəlirəm yavaş-yavaş”
18/02/2019 [22:57]:
Vahid Əziz: “Televiziya kanallarımızda söyüş, təhqir, bir-birini döymək baş alıb gedir”
18/02/2019 [22:49]:
Asiya İnkişaf Bankının ekspertləri ilə görüşlər keçirilib
18/02/2019 [22:42]:
Göyçayda “Müasir cəmiyyətdə gənclər və mənəviyyat” mövzusunda seminar-müşavirə keçirilib
18/02/2019 [22:25]:
Zakir Fəxriyə ağır itki...
18/02/2019 [21:46]:
“İngilis kralı bədəninə artıq dozada morfin yeridilməklə öldürülüb...”
18/02/2019 [21:42]:
Amerikanı qarışdıran görüntü: Obamanın qızı qanunları pozaraq içki içdi...
18/02/2019 [21:39]:
Sülhməramlılarımızın bir qrupu vətənə qayıdıb - FOTO
18/02/2019 [21:39]:
İtaliya ATƏT PA İpək Yoluna Dəstək Qrupuna qoşulur
18/02/2019 [21:21]:
Şamaxıda güclü külək fəsadlara səbəb olub - FOTO
18/02/2019 [21:17]:
Xanımlarını, bacılarını, qızlarını izləmək üçün mobil proqram yaratdılar - MARAQLI...
18/02/2019 [21:13]:
Xalq artisti Rafiq Hüseynovun yaşadığı evin qarşısında barelyefi açılıb - FOTO
18/02/2019 [20:57]:
Obamanın okean sahilində dincələn qızı oğlan dostu ilə ona görə gəlməyib ki... Fotolar
18/02/2019 [20:40]:
Sultan bəyin məğlub etdiyi tayqulaq Andraniki  Rotşildlər maliyyələşdirib...-VİDEO
18/02/2019 [20:31]:
Dünyanın ölkələrinin vətəndaşları Xocalıya ədalət istədilər - VİDEO
18/02/2019 [20:29]:
99 dövlət əmlakı özəlləşmədə - VAXT
18/02/2019 [20:22]:
Komaya girdi, oyananda ana oldu - MARAQLI
18/02/2019 [19:35]:
Azərbaycana qarşı növbəti təxribat - FOTO
18/02/2019 [19:31]:
Putinin kortejini içəridən göstərdilər - VİDEO
18/02/2019 [19:08]:
Sahil Babayevdən pensiya artımı ilə bağlı - AÇIQLAMA
18/02/2019 [18:56]:
“Əvvəl deyirdilər niyə gəlmir, indi də soruşurlar ki, niyə gəlib?”
18/02/2019 [18:45]:
Buraxılış sinif şagirdlərinin ADAU ilə tanışlığı davam edir
18/02/2019 [18:26]:
İsti havada divar hörən işçinin qeyri-adi sərinləmək üsulu: - MARAQLI...+ VİDEO
18/02/2019 [18:26]:
“Ermənilər beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Xocalı soyqırımından yayındırmağa çalışır”
18/02/2019 [18:25]:
İlham Əliyevin hər bir uğuru Əli Kərimlini stressə salır - Əli Həsənovun YAZISI
18/02/2019 [18:13]:
Şəmkirdə qızına təcavüz edən ata həbs olundu
18/02/2019 [18:10]:
ADNSU ilə “Schlumberger” şirkəti arasında əməkdaşlığa dair birgə plan hazırlanacaq
18/02/2019 [18:07]:
UNEC “Pul qazanmaq xoşbəxtlikdir, başqalarını xoşbəxt etmək daha böyük xoşbəxtlikdir” şüarına qoşulacaq
18/02/2019 [18:05]:
Mendeleyev cədvəlini modernləşdirən azərbaycanlı: “AMEA-da tanışbazlıq yığışsa, hər şey gözəl olar”
18/02/2019 [17:56]:
Cavid Qurbanov Avstriyalı həmkarının rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul etdi - FOTOLAR
18/02/2019 [17:54]:
Üç dostun böyük uğuru: Məktub yazmaqla sərvət qazandılar...
18/02/2019 [17:51]:
“Mənə yazan kişilərin 70 faizi evlidir”
18/02/2019 [17:49]:
"İmperator" varsa, "toylar kralı" otursun yerində" - Cavanşir Məmmədov
18/02/2019 [17:45]:
İlham Əliyev: “Pensiyaların qaldırılması bundan sonra da nəzərdə tutulacaq”
18/02/2019 [17:40]:
Fevralın 19-na MANATIN MƏZƏNNƏSİ
18/02/2019 [17:37]:
Koçaryanın oğluna qarşı ittiham irəli sürüldü
18/02/2019 [17:35]:
Nazir: "Azərbaycanda pensiya yenə qalxacaq"
18/02/2019 [17:32]:
Millət vəkili: "Məhkəmələr sahibkarları müdafiə etmir"
18/02/2019 [17:31]:
“Xocalı muzeyinin yaradılması ideyası müsbət təklifdir”
18/02/2019 [17:27]:
Həbsxanada tanış oldular, oğurluq edib maşın aldılar - FOTO
18/02/2019 [17:19]:
Prezident Sumqayıt bulvarında sakinlərlə görüşdü - FOTOLAR
18/02/2019 [17:12]:
Bakıda dələduzluq edən müğənniyə hökm oxundu
18/02/2019 [17:09]:
“AFB Bank” “Gilan” MMC-nin əlindən çıxdı
18/02/2019 [17:04]:
Milli Məclisin komitə sədrləri gənclərlə görüşdü
18/02/2019 [17:00]:
Putinə misligörünməmiş təklif: "Torpaqlarımızı birləşdirək"
18/02/2019 [16:59]:
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində yeni direktor TƏYİNATI
18/02/2019 [16:53]:
Nazirliyə “Uğur-2018” mükafatı verildi - FOTOLAR
18/02/2019 [16:51]:
Azərbaycan Dillər Universiteti məhkəməyə müraciət edəcək - FOTOLAR
18/02/2019 [16:49]:
Sumqayıtda yeni iş yerləri açılacaq - Prezident anons etdi
18/02/2019 [16:45]:
Cahangir Hacıyevin məhkəməsində təqsirləndirilən şəxs: "Adıma 23 milyon 53 min manat kredit götürülüb"
18/02/2019 [16:40]:
İlham Əliyev: " Qeyri-neft sektorunun inkişafı, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi..."
18/02/2019 [16:38]:
Ombudsman Xocalı soyqırımının 27-ci ildönümü ilə əlaqədar bəyanat verdi
18/02/2019 [16:36]:
Gömrük əməkdaşları üçün təlim başladı
18/02/2019 [16:31]:
Şəbnəm Tovuzlu: "Ərimə hörmət edib, kişi məclisinə getmirəm" - VİDEO
18/02/2019 [16:25]:
Prezident: "Əsas məqsədimiz qeyri-neft ixracını artırmaq, yeni iş yerləri açmaqdır"
18/02/2019 [16:22]:
SON DƏQİQƏ: İsraildən bütün müsəlmanları ŞOKA SALACAQ QƏRAR
18/02/2019 [16:17]:
"Sən haranın maralısan?" - Afətdən Nadirə sərt sözlər
18/02/2019 [16:02]:
Peskov Türkiyə qəzetində jurnalist işləmək istəyib
18/02/2019 [16:01]:
İlham Əliyev: "Burada istehsal olunan məhsullar ölkəmizə valyuta gətirəcək"
18/02/2019 [15:57]:
Netanyahu Polşa ilə İsrailin arasını vurdu
18/02/2019 [15:54]:
Aİİ rektoru tədris və elmi tədqiqat təcrübəsinə yollanan tələbələrlə görüşdü
18/02/2019 [15:51]:
Baş Prokurorluq işə qəbul elan etdi
18/02/2019 [15:49]:
Sumqayıta 3 milyon manat ayrıldı
18/02/2019 [15:47]:
ADP İdarə Heyətininəti toplantısı keçirilidi
18/02/2019 [15:45]:
Tacir Fədayə Laçından ayrılmağının səbəbini açıqladı - “O pis vərdişin yolçusu ..."
18/02/2019 [15:38]:
Ermənilər Vaşinqtondakı Azərbaycan səfirliyi qarşısında  Ramil Səfərov əleyhinə aksiya keçirdi... 
18/02/2019 [15:26]:
Sankt-Peterburqda “Ədalət mühakiməsinin elektron tərəzisi” doktrinasının təqdimat mərasimi keçirildi
18/02/2019 [15:24]:
Atası kimi o, da torpaq uğrunda şəhid oldu - Leytenant Baxışlı...
18/02/2019 [15:22]:
Prezident çox ciddi islahatlara gedir
18/02/2019 [15:18]:
Rüstəm İbrahimbəyov Bakıya gəlişindən DANIŞDI: “Prezident Administrasiyasından zəng vurdular...”
18/02/2019 [15:13]:
Yol polisindən sürücülərə hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ
18/02/2019 [15:06]:
Yaqub Mahmudova həsr olunmuş kitabın təqdimatı oldu – FOTO
18/02/2019 [15:03]:
Vətənə tən daş...
18/02/2019 [15:00]:
"Polad" müəmma: Heydər Əliyevin “ekonomik əsgərləri” necə sıradan çıxarıldılar?
18/02/2019 [14:52]:
“İbrahimbəyov məni dəvət edib, sağlığına tost demişəm” -Anar
18/02/2019 [14:40]:
Bu siqaretlər 3 manat oldu
18/02/2019 [14:37]:
240 minlik maşın hədiyyə edilən Afət bu dəfə qızılı ilə GÖZ QAMAŞDIRDI - FOTO
18/02/2019 [14:35]:
“Zamanın keçməsi ömrə bolluq gətirmir...” Firuz Mustafa...
Bütün arxiv bir sırada
17/06/2018 [01:20] - Araşdırma - ( 13340 dəfə baxılıb)

32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA





Azərbaycanda az tanınsa da məşhur Kırım şairi, 1917-ci ilin noyabrında Kırımda müstəqil dövlət quran, lakin cəmi 33 yaşında qəddarlıqla qətlə yetirilən Noman Çələbi Cihan, ömrünü milləti və vətən yolunda məşələ çevirən, xalq arasında böyük nüfuz sahibi, insanlara qarşı da sərt davranıb, onları güzəştçilikdə, çar idarəçiliyinə qarşı qətiyyətli mübarizə aparmamaqda ittiham edib. 

Beləliklə, Moderator.az bu qəhrəman türk haqqlnda yazını təqdim edir. Yazıda araşdırmaçı Əli Şamilin TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materiallardan da istifadə edilib:

1885-ci ildə Krımın qüzeyində, Canköy yaxınlığındakı Sonakı kəndində yaşayan İbrahim Çələbinin ailəsində doğulub. Onu kənd məktəbinə göndəriblər. Lakin məktəb hökumət tərəfindən qapadıldığından o təhsilini bölgədəki Akçokra mədrəsəsində, sonra isə Ağməsciddəki, yəni indiki Simforopoldakı Rüştiyə və Bağçasaraydakı məşhur Zincirli Mədrəsədə davam etdirib.

Onun dünyagörüşünün formalaşmasında Mustafa Əfəndinin rolu böyük olub. Təhsil illərində İsmayıl bəy Qaspıralının “Tərcüman”, Əbdürrəşid Mehdinin “Vətən xadimi” qəzetlərini və İstanbuldan gələn kitabları diqqətlə oxuyan, rus dilini öyrənən və bu dil vasitəsilə inqilabçıların əsərlərinin oxuyan, onların mitinqlərdəki çıxışlarını dinləyən Noman üsyankar bir ruhda böyüyüb.

1905-ci il inqilabı, inqilab nəticəsində bəzi islahatların həyata keçirilməsi, çarın xalqın xeyirinə bəzi güzəştlərə getməsi gənc Nomanı daha da ruhlandırıb. 1906-ci ildə İstanbula gedib. Orada hüquq fakültəsinə qəbul olunub və həmyerlisi Cəfər Seyidəhmədlə tanış olub. Bu tanışlıq dostluğa çevrilib və ömrünün axırınadək davam edib.

1908-ci ilin dekabrın 30-da Çələbi Cihan Cəfər Seydəhməd, Alim Seyt Cəmil, Abdülhakim Hilmi və Əbdürrəhim Sükuti ilə birlikdə Kırım Tələbə Cəmiyəti adlı bir təşkilat yaradıb. Təşkilata Çələbi Cihanı rəhbər seçilib. Proqram və nizamnamədəki mübahisə doğuracaq fikirlər onların yollarını ayırdığından təşkilatın ömrü o qədər də uzun olmayıb. 1909-cu ilin sonlarında Çələbi Cihan, Cəfər Seydəhməd,Yaqup Kerçi, Əhməd Şükrü "Vətən” cəmiyətini yaradıb. Təşkilatın üzvləri milləti oyatmaq, Kırımı azad etmək ümidiylə hekayələr, şeirlər, məqalələr, xalqa müraciətlər yazaraq gizli çap etdirib, Kırıma göndərərək yaymaqla yanaşı, Rusyanın əsarəti altındaki digər türk xalqlarının milli azadlıq mübarizəsini diqqətlə izləyib, onların ziyalılarıyla sıx əlaqə qurublar.

Noman həmyerlisi, gənc şair, gələcəyin böyük türkoloqu Bəkir Çobanzadə ilə İstanbulda tanış olub və 1911-ci ildə ikisi birlikdə şeirlər kitabını çap etdirib.

1912-ci ildə İstanbuldan vətənə dönən Noman sanki Kırıma sığmayıb. Mübarizə, fəaliyyət üçün daha geniş meydan axtarıb. Peterburqa gedərək orada hüquq fakültəsinə daxil olub. Bir il sonra isə, yəni 1913-cü ilin iyilunda əqidə və məslək dostu Cəfər Seydəhmədlə görüşmək üçün yenidən İstanbula dönüb.
Bir müddət sonra  hərbi xidmətə yola düşmə zamanı çılğın təbiətli Noman onu yola salan dostları və qohumları qarşısında qəflətən sol biləyinin damarını kəsərək qanı ilə divara yazıb:

Sağlıqnan qal, tatarlıq!
Mən getməm cəngkə,
Hamının başı aylandı axirət bətkə.
Sənin üçün yaşadım, sənsiz ölsəm,
Bilməm nasıl girərəm boş cənnətə...

Cəfər Seydəhmədi Besarabya cəbhəsinə, Çələbi Cihanı isə Ağməscidə göndəriblər. 1917-ci ilin fevral inqilabından sonra yaranmış vəziyyəti müzakirə etmək üçün gizli təşkilatın köməyilə Noman Odessadakı hərbi hospitala göndərilib. Besarabya cəbhəsində olan Cəfər Seydəhməd və əqidə yoldaşları Xəlil Çapçakçı, Əhməd Özanbaşlı da onun yanına gəliblər. Uzun müzakirədən sonra Kırımda fəaliyyət göstərən gizli təşkilatları birləşdirərək 1917-ci ilin martında demokratik seçimlə “Kırım Müsəlmanları Mərkəzi İcra Komitəsi”ni yaradıblar. Burada Çələbi Cihan Kırım Müftülüyünə, Cəfər Seydəhməd isə Vəkif İşləri Müdürlüyünə seçilib. Yeni yaranmış Rusiya höküməti bu vəzifələri təsdiqləyib. Beləliklə Çələbi Cihan yalnız Kırımın deyil, eynı zamanda Batı Müsəlmanlarının, yəni Polşa və Litva müsəlmanlarının da müftüsü olub.
Noman vəzifəsindən istifadə edərək savadsız, cəsarətsiz, milli düşüncədən uzaq olanları işdən uzaqlaşdırıb, yerlərinə gənc vətənsevərləri təyin edib. Milli məktəblərin sayını artırıb. May ayında keçirilən müəllimlər konqresi açıq-aydın ruslaşdırma siyasətinə qarşı durub, məktəblərə kadrların Kırım tatarlarından təyin edilməsi haqqında qərar qəbul edilib. Ana dilində çıxan qəzet və jurnalların sayı artrılıb.

Yeni yaradılmış Tatar İrade-i Milliyyə təşkilatı Kırımı muxtar respublika kimi idarə etməyə başlayıb. Kerenski hökümətinin Tavridakı Əyaləti komissarı Boqdanov bundan bərk narahat olaraq təşkilatını bağladıb və 1917-ci ilin iyulun 20-də Noman Çələbi Cihanı həbs etdirib. Nomanın həbs edilməsi yalnız Kırımda deyil, Rusiyanın bütün Müsəlman Türk Təşkilatlarında etirazla qarşılanıb. Mitinq və nümayişlər ara verməyib. 3 gün sonra Çələbi Cihan həbsdən azad edilib. Boqdanov və müavini Biyanski işdən cıxarılıb. Tavrida Əyaləti İnqilab Komitəsinin sədri Novitskiy rəsmən Çələbi Cihandan üzr istəyib.

1917-ci ilin noyabrın 1-də Kırım Tatarlarının Komitələrindən seçilən nümayəndələr Ağməsciddə qurultaya toplaşıblar. Qurultay Kırımda yaşayan xalqların, dininə və dilinə, adət-ənənəsinə sayqı göstərəcək, onların dini, milli və siyasi haqlarını qoruyacaq Kırım Xalq Cümhuriyyəti qurulduğunu elan edib. Yeni qurulan höküməti qorumaq üçün I Dünya Savaşına cəlb edilmiş kırımlı əsgər və zabitləri vətənə gətirmək qərara alınıb.

1917-ci ilin noyabrın 17-də Kırımda ilk dəfə qadınların da tam hüquqlu vətəndaş kimi iştirak etdiyi bir seçki keçililib. Dekabrın 9-da aralarında qadınlar da olan 76 deputat Baxçasarayda toplaşıb. Kırım Müsəlmanları İcra Komitəsi adından Noman Çələbi Cihan onları salamlayıb. Qurultay dekabrın 13-də konstitusyanı qəbul edir və parlament funksiyasını yerinə yetirməyə başlayır. Yeni qurulan milli hökümətdə Noman Çələbi Cihan hökümətinin rəisi və ədliyyə naziri təyin edib.

Bolşeviklər bundan bərk narahat olur. Ancaq əksəriyyəti ruslardan ibarət olan müxalif menşevik partiyasının yerli təşkilatı yeni qurulan hökuməti dəstəkləyib. Sülhdən, xalqların hüquq bərabərliyindən, sosial ədalətdən dəm vuran bolşeviklər dinc yolla yeni yaranmış hökuməti özlərinə tabe edə bilməyəcəklərini gördükdə hərbi müdaxiləyə əl atıblar. 1918-ci ilin yanvarın 26-da Qara dəniz matrosları gənc Kırım hökumətinin üzərinə yeridilib. Ordusunu və idarəetmə orqanlarını yeni formalaşdırmaqda olan gənc Kırım hökumətini bolşeviklər qan içində boğub. Noman Çələbi Cihan həbs edilib. Ona ağır işgəncələr verdikdən sonra 1918-ci ilin fevralın 23 də öldürərək cəsədini dənizə atırlar.

Lakin Noman Çələbi Cihan xalqın yaddaşında, müstəqillik və azadlıq rəmzi kimi yaşayıb. .

Ağır əməliyyatından çıxan qrup rəhbəri: ”Düzəlirəm yavaş-yavaş”
Zakir Fəxriyə ağır itki...
Amerikanı qarışdıran görüntü: Obamanın qızı qanunları pozaraq içki içdi...
Komaya girdi, oyananda ana oldu - MARAQLI
İsti havada divar hörən işçinin qeyri-adi sərinləmək üsulu: - MARAQLI...+ VİDEO
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Mədəniyyət
Vahid Əziz: “Televiziya kanallarımızda söyüş, təhqir, bir-birini döymək baş alıb gedir”
Araşdırma
“İngilis kralı bədəninə artıq dozada morfin yeridilməklə öldürülüb...”
Gündəm
“Ermənilər beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Xocalı soyqırımından yayındırmağa çalışır”
Gündəm
“Xocalı muzeyinin yaradılması ideyası müsbət təklifdir”
Dünya
Putinə misligörünməmiş təklif: "Torpaqlarımızı birləşdirək"
Həftənin ən çox oxunanları
“Ölkəyə un gətirəndə kömək etdiyim çeçenlər və dağıstanlılar mənə çox böyük dəstək oldular...”
Ramzan Kadırov azərbaycanlılarla çeçenlərin davasına belə reaksiya verdi – FOTO
“Vertolyotla Yevlağa kimi pul səpəcəm....- Başınız qarışacaq pul yığmağa..."
Çay sakinlərin gözü önündə yox oldu!..- “Qiyamətin başlanğıcıdır?!.”-VİDEO
Saakyan atası azərbaycanlı olan generalı  xüsusi nümayəndə təyin etdi...-FOTOLAR
Şuşa türməsində Dilqəm və Şahbazdan başqa türkmənşəli dustaq kimdir?..
"Əgər ANS yenidən açılarsa və fəaliyyət göstərdiyi ilk 15 ildəki ANS olarsa..."
“Fevralın 14-də həmin sənədi imzalasaydım, Xocalı faciəsi baş verməzdi...” - ETİRAF
Vergilər Nazirliyini "ağ gün"ə çıxardı, indi də əmanətləri sığortalayacaqmış...
Bakıda dəhşətli qəza: "Qaqaş, neylədin, nə içmişdin, nə vurmuşdun?" - VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə