Xəbər lenti
20/11/2018 [00:09]:
Qarakənd faciəsindən 27 il ötür
19/11/2018 [23:11]:
Abel Məhərrəmovu bitirən konfransdan reportaj - Şeyx və qudası tək oturub (VİDEO)
19/11/2018 [22:35]:
Hacı Əbdül rəhbərlik etdiyi hərakatın hədəflərini açıqladı: "Növbəti seçkidə..."
19/11/2018 [22:29]:
Azərbaycanda toy günü ÜRƏK DAĞLAYAN HADİSƏ: arvadı getdi, özü isə yedi, içdi, sonra...
19/11/2018 [22:26]:
Bütün Türkiyə bu görüntülərdən DANIŞIR: ana ilə əlil uşağını... - VİDEO
19/11/2018 [21:28]:
Həzrət İsanın 1500 illik qısa və buruq saçlı rəsmi tapıldı - MARAQLI
19/11/2018 [21:26]:
Kurortların çoxunu su basıb
19/11/2018 [21:14]:
72 il əvvəl qazılan quyudan hələ də neft çıxır
19/11/2018 [21:06]:
Turistlər üçün təhlükəli ölkələrin adları açıqlandı
19/11/2018 [21:05]:
Ölü doğulan uşağı üçün etdikləri şok yaratdı - FOTOLAR
19/11/2018 [20:45]:
Azərbaycanlı qızın ATV-dəki geyimi qalmaqal yaratdı - FOTO/VİDEO
19/11/2018 [20:45]:
İlham Əliyev: "Azərbaycan üçün Belarus mehriban dost və etibarlı tərəfdaşdır"
19/11/2018 [20:33]:
Azay Quliyev QHT-lər üçün ictimai dinləmə keçirəcək
19/11/2018 [20:27]:
Çəlləkdən avtomobil hazırladı... VİDEO
19/11/2018 [20:24]:
Həyatlarında ilk dəfə paltaryuyan maşın gördülər - MARAQLI
19/11/2018 [20:19]:
Qafqazın ən hündür binasını “Azinko Holdinq” tikir - FOTO
19/11/2018 [20:13]:
İlham Əliyevin Belarus Respublikasına rəsmi səfəri başa çatıb
19/11/2018 [20:03]:
Nağdsız ödənişlər zamanaı ƏDV geri qayıdacaq?
19/11/2018 [19:53]:
Gözəllik müsabiqəsində iştirak edən qadınlara iyrənc təklif - RƏZALƏT...
19/11/2018 [19:51]:
Ədliyyə orqanlarının kadr korpusu komplektləşdirilir
19/11/2018 [19:44]:
SMS və MMS ləğv olunacaq - AÇIQLAMA
19/11/2018 [19:21]:
Çəkdiyi selfi ilə 99 illik həbsdən qurtuldu - MARAQLI
19/11/2018 [19:04]:
Sabah bu ərazilərdə QAZ OLMAYACAQ
19/11/2018 [18:51]:
“Ağdam” İdman Klubu şəhidlərimizin xatirəsinə möhtəşəm turnir keçirib
19/11/2018 [18:47]:
"O faciədə həlak olan qeyrətli oğullar sağ qalsaydı, erməni və onun havadarları...”
19/11/2018 [18:40]:
Putinlə Ərdoğan arasında görüş başa çatdı - Müzakirə olunan məsələlər
19/11/2018 [18:39]:
İlahiyyat İnstitutu beynəlxalq əlaqələri genişləndirir
19/11/2018 [18:38]:
Birdəfəlik müavinət alan şəhid ailələrinin ADLARI AÇIQLANDI - SİYAHI
19/11/2018 [18:28]:
Dollar ucuzlaşacaq - PROQNOZ
19/11/2018 [18:26]:
Qırx yaşında dünyasını dəyişən yazıçının gizli ölümü...
19/11/2018 [18:23]:
Qənirə Paşayeva Tailandın hökumət və parlament üzvləri ilə görüşdü
19/11/2018 [18:22]:
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi KİV-lərə müraciət etdi
19/11/2018 [18:21]:
Dövlət Komitəsinin rəhbərliyi Nyu-Yorkda görüşlər keçirdi -FOTOLAR
19/11/2018 [18:16]:
"Qaçaqmalçılığa qarşı mübarizə sahəsində yüksək göstəricilər əldə olunub" - Komitə sədri
19/11/2018 [18:12]:
Birgə tərəfdaşlıq çərçivəsində layihə - İnklüziv təhsilin inkişafında yeni mərhələ
19/11/2018 [18:10]:
Azərbaycan Belarusdan yeni silahlar alacaq
19/11/2018 [18:09]:
Ağsu sakini təbiətə 32 min manat ziyan vurdu
19/11/2018 [17:16]:
Boltondan Ermənistana “amerikansayağı badalaq”
19/11/2018 [16:39]:
ADP idarə heyətinin toplantısı keçirildi
19/11/2018 [16:38]:
Bir ailənin 3 üzvü evdə huşsuz vəziyyətdə aşkarlandı...
19/11/2018 [16:37]:
“Azərbaycan və Belarus arasında əməkdaşlıq tamamilə yeni səviyyəyə çatıb” -İlham Əliyev
19/11/2018 [16:34]:
Prezidentlər bəyanat verdilər...
19/11/2018 [16:34]:
391 dərslik, 154 müəllim... - DİM monitorinqin nəticələrini açıqlandı
19/11/2018 [16:33]:
Tələbələr pulsuz müayinə olunacaq
19/11/2018 [16:32]:
Azərbaycan-Belarus sənədləri imzalandı
19/11/2018 [16:14]:
Mehdi Hüseynzadə xalqın igid oğludur...
19/11/2018 [16:05]:
Argentinada matem elan edildi
19/11/2018 [15:53]:
Kür çayı dondu -VİDEO
19/11/2018 [15:52]:
ADNSU ilə AİMK arasında əməkdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu imzalandı
19/11/2018 [15:44]:
İlahiyyat İnstitutunda BDU-nun İlahiyyat fakültəsinin məzunları ilə görüş keçirildi
19/11/2018 [15:41]:
BBC bu ilin 100 nüfuzlu qadınını seçdi - Biri Azərbaycandandır
19/11/2018 [15:38]:
“Axmaq jurnalistlərin yalan xəbərlərindən yorulmuşam”
19/11/2018 [15:36]:
Fransa Qarabağ separatçılarına qucaq açan tək həmsədr dövlət deyil...
19/11/2018 [15:32]:
Azərbaycan və Belarus prezidentlərinin geniş tərkibdə görüşü oldu
19/11/2018 [15:32]:
Bəzi şadlıq sarayları bağlanacaq VİDEO
19/11/2018 [15:29]:
“Vətəndaşın ödəniş qabliyyəti yoxdursa, borc silinməlidir”
19/11/2018 [15:28]:
Ördək ovuna getdi, dostunu güllələdi
19/11/2018 [15:28]:
“O vaxt mən şok içində idim...” – Ayaz Mütəllibov 20 Noyabr faciəsindən danışır...
19/11/2018 [15:22]:
Müslüm Maqomayevin mahnılarını oxuyan 6 yaşlı oğlan hər kəsi heyrətləndirdi -VİDEO
19/11/2018 [15:20]:
Nazir də ANONS ETDİ: “Gəlir vergisinə güzəştlər olacaq” - AÇIQLAMA
19/11/2018 [15:19]:
"Aparıcılarla bağlı tədbirlər görülsün"
19/11/2018 [15:16]:
Təhsil Naziri əmr imzaladı - Rəşad Məcid sədr müavini təyin olundu
19/11/2018 [15:13]:
İlham Əliyevin Belarus səfərindən gözləntilər...
19/11/2018 [15:11]:
Tədris Cərrahiyyə Klinikasında “Kosmetoloji Mərkəz” yaradıldı
19/11/2018 [15:09]:
"İki ton çaxır diplomatik yük ola bilməz” -Tofiq Zülfüqarov
19/11/2018 [14:58]:
İcazəsiz ov etmək istəyən 3 nəfər saxlanıldı
19/11/2018 [14:56]:
“Mənim hoppanıb-düşənlərlə mövqeyim düz gəlmir axı”
19/11/2018 [14:55]:
Bu şəxslərin maaşı gəlir vergisindən azad edilir
19/11/2018 [14:54]:
Rövşən Rzayev italiyalı diplomatla görüşdü -FOTOLAR
19/11/2018 [14:49]:
“Nə etməliydim, sinəmi qabağa verməliydim ki, gəlin məni də öldürün?!” -Qarabağ söhbəti
19/11/2018 [14:43]:
Vergi Məcəlləsində nağdsız hesablaşmalarla bağlı yeni DƏYİŞİKLİK
19/11/2018 [14:37]:
Milli Məclisin növbəti iclasının vaxtı dəyişdirildi - GÜNDƏLİK
19/11/2018 [14:32]:
Aparıcı Vüsalə İstanbulda əməliyyat olundu
19/11/2018 [14:24]:
Milli-mənəvi dəyərlərin mediada təbliği: Bu missiya üçün maddi maraq mütləqdirmi?
19/11/2018 [14:18]:
Erməni hərbçilər qəza törədib
19/11/2018 [14:11]:
İrəvan dövriyyəyə yeni pul vahidləri çıxarır: İqtisadi iflasın rəsmi təsdiqi!
19/11/2018 [14:09]:
Sabahın havası buludlu olacaq
19/11/2018 [14:04]:
Qardaşları güllələyən tapıldı
19/11/2018 [14:01]:
Kirayə yaşadığı evdə cəsədi tapıldı...
19/11/2018 [13:57]:
Bakıda Avtobus sürücüsü ölüb
Bütün arxiv bir sırada
17/06/2018 [01:20] - Araşdırma - ( 13282 dəfə baxılıb)

32 yaşında dövlət quran, 33 yaşında isə öldürülərək cəsədi dənizə atılan qəhrəman Kırım türkü - ARAŞDIRMA





Azərbaycanda az tanınsa da məşhur Kırım şairi, 1917-ci ilin noyabrında Kırımda müstəqil dövlət quran, lakin cəmi 33 yaşında qəddarlıqla qətlə yetirilən Noman Çələbi Cihan, ömrünü milləti və vətən yolunda məşələ çevirən, xalq arasında böyük nüfuz sahibi, insanlara qarşı da sərt davranıb, onları güzəştçilikdə, çar idarəçiliyinə qarşı qətiyyətli mübarizə aparmamaqda ittiham edib. 

Beləliklə, Moderator.az bu qəhrəman türk haqqlnda yazını təqdim edir. Yazıda araşdırmaçı Əli Şamilin TRT Azərbaycan üçün hazırladığı materiallardan da istifadə edilib:

1885-ci ildə Krımın qüzeyində, Canköy yaxınlığındakı Sonakı kəndində yaşayan İbrahim Çələbinin ailəsində doğulub. Onu kənd məktəbinə göndəriblər. Lakin məktəb hökumət tərəfindən qapadıldığından o təhsilini bölgədəki Akçokra mədrəsəsində, sonra isə Ağməsciddəki, yəni indiki Simforopoldakı Rüştiyə və Bağçasaraydakı məşhur Zincirli Mədrəsədə davam etdirib.

Onun dünyagörüşünün formalaşmasında Mustafa Əfəndinin rolu böyük olub. Təhsil illərində İsmayıl bəy Qaspıralının “Tərcüman”, Əbdürrəşid Mehdinin “Vətən xadimi” qəzetlərini və İstanbuldan gələn kitabları diqqətlə oxuyan, rus dilini öyrənən və bu dil vasitəsilə inqilabçıların əsərlərinin oxuyan, onların mitinqlərdəki çıxışlarını dinləyən Noman üsyankar bir ruhda böyüyüb.

1905-ci il inqilabı, inqilab nəticəsində bəzi islahatların həyata keçirilməsi, çarın xalqın xeyirinə bəzi güzəştlərə getməsi gənc Nomanı daha da ruhlandırıb. 1906-ci ildə İstanbula gedib. Orada hüquq fakültəsinə qəbul olunub və həmyerlisi Cəfər Seyidəhmədlə tanış olub. Bu tanışlıq dostluğa çevrilib və ömrünün axırınadək davam edib.

1908-ci ilin dekabrın 30-da Çələbi Cihan Cəfər Seydəhməd, Alim Seyt Cəmil, Abdülhakim Hilmi və Əbdürrəhim Sükuti ilə birlikdə Kırım Tələbə Cəmiyəti adlı bir təşkilat yaradıb. Təşkilata Çələbi Cihanı rəhbər seçilib. Proqram və nizamnamədəki mübahisə doğuracaq fikirlər onların yollarını ayırdığından təşkilatın ömrü o qədər də uzun olmayıb. 1909-cu ilin sonlarında Çələbi Cihan, Cəfər Seydəhməd,Yaqup Kerçi, Əhməd Şükrü "Vətən” cəmiyətini yaradıb. Təşkilatın üzvləri milləti oyatmaq, Kırımı azad etmək ümidiylə hekayələr, şeirlər, məqalələr, xalqa müraciətlər yazaraq gizli çap etdirib, Kırıma göndərərək yaymaqla yanaşı, Rusyanın əsarəti altındaki digər türk xalqlarının milli azadlıq mübarizəsini diqqətlə izləyib, onların ziyalılarıyla sıx əlaqə qurublar.

Noman həmyerlisi, gənc şair, gələcəyin böyük türkoloqu Bəkir Çobanzadə ilə İstanbulda tanış olub və 1911-ci ildə ikisi birlikdə şeirlər kitabını çap etdirib.

1912-ci ildə İstanbuldan vətənə dönən Noman sanki Kırıma sığmayıb. Mübarizə, fəaliyyət üçün daha geniş meydan axtarıb. Peterburqa gedərək orada hüquq fakültəsinə daxil olub. Bir il sonra isə, yəni 1913-cü ilin iyilunda əqidə və məslək dostu Cəfər Seydəhmədlə görüşmək üçün yenidən İstanbula dönüb.
Bir müddət sonra  hərbi xidmətə yola düşmə zamanı çılğın təbiətli Noman onu yola salan dostları və qohumları qarşısında qəflətən sol biləyinin damarını kəsərək qanı ilə divara yazıb:

Sağlıqnan qal, tatarlıq!
Mən getməm cəngkə,
Hamının başı aylandı axirət bətkə.
Sənin üçün yaşadım, sənsiz ölsəm,
Bilməm nasıl girərəm boş cənnətə...

Cəfər Seydəhmədi Besarabya cəbhəsinə, Çələbi Cihanı isə Ağməscidə göndəriblər. 1917-ci ilin fevral inqilabından sonra yaranmış vəziyyəti müzakirə etmək üçün gizli təşkilatın köməyilə Noman Odessadakı hərbi hospitala göndərilib. Besarabya cəbhəsində olan Cəfər Seydəhməd və əqidə yoldaşları Xəlil Çapçakçı, Əhməd Özanbaşlı da onun yanına gəliblər. Uzun müzakirədən sonra Kırımda fəaliyyət göstərən gizli təşkilatları birləşdirərək 1917-ci ilin martında demokratik seçimlə “Kırım Müsəlmanları Mərkəzi İcra Komitəsi”ni yaradıblar. Burada Çələbi Cihan Kırım Müftülüyünə, Cəfər Seydəhməd isə Vəkif İşləri Müdürlüyünə seçilib. Yeni yaranmış Rusiya höküməti bu vəzifələri təsdiqləyib. Beləliklə Çələbi Cihan yalnız Kırımın deyil, eynı zamanda Batı Müsəlmanlarının, yəni Polşa və Litva müsəlmanlarının da müftüsü olub.
Noman vəzifəsindən istifadə edərək savadsız, cəsarətsiz, milli düşüncədən uzaq olanları işdən uzaqlaşdırıb, yerlərinə gənc vətənsevərləri təyin edib. Milli məktəblərin sayını artırıb. May ayında keçirilən müəllimlər konqresi açıq-aydın ruslaşdırma siyasətinə qarşı durub, məktəblərə kadrların Kırım tatarlarından təyin edilməsi haqqında qərar qəbul edilib. Ana dilində çıxan qəzet və jurnalların sayı artrılıb.

Yeni yaradılmış Tatar İrade-i Milliyyə təşkilatı Kırımı muxtar respublika kimi idarə etməyə başlayıb. Kerenski hökümətinin Tavridakı Əyaləti komissarı Boqdanov bundan bərk narahat olaraq təşkilatını bağladıb və 1917-ci ilin iyulun 20-də Noman Çələbi Cihanı həbs etdirib. Nomanın həbs edilməsi yalnız Kırımda deyil, Rusiyanın bütün Müsəlman Türk Təşkilatlarında etirazla qarşılanıb. Mitinq və nümayişlər ara verməyib. 3 gün sonra Çələbi Cihan həbsdən azad edilib. Boqdanov və müavini Biyanski işdən cıxarılıb. Tavrida Əyaləti İnqilab Komitəsinin sədri Novitskiy rəsmən Çələbi Cihandan üzr istəyib.

1917-ci ilin noyabrın 1-də Kırım Tatarlarının Komitələrindən seçilən nümayəndələr Ağməsciddə qurultaya toplaşıblar. Qurultay Kırımda yaşayan xalqların, dininə və dilinə, adət-ənənəsinə sayqı göstərəcək, onların dini, milli və siyasi haqlarını qoruyacaq Kırım Xalq Cümhuriyyəti qurulduğunu elan edib. Yeni qurulan höküməti qorumaq üçün I Dünya Savaşına cəlb edilmiş kırımlı əsgər və zabitləri vətənə gətirmək qərara alınıb.

1917-ci ilin noyabrın 17-də Kırımda ilk dəfə qadınların da tam hüquqlu vətəndaş kimi iştirak etdiyi bir seçki keçililib. Dekabrın 9-da aralarında qadınlar da olan 76 deputat Baxçasarayda toplaşıb. Kırım Müsəlmanları İcra Komitəsi adından Noman Çələbi Cihan onları salamlayıb. Qurultay dekabrın 13-də konstitusyanı qəbul edir və parlament funksiyasını yerinə yetirməyə başlayır. Yeni qurulan milli hökümətdə Noman Çələbi Cihan hökümətinin rəisi və ədliyyə naziri təyin edib.

Bolşeviklər bundan bərk narahat olur. Ancaq əksəriyyəti ruslardan ibarət olan müxalif menşevik partiyasının yerli təşkilatı yeni qurulan hökuməti dəstəkləyib. Sülhdən, xalqların hüquq bərabərliyindən, sosial ədalətdən dəm vuran bolşeviklər dinc yolla yeni yaranmış hökuməti özlərinə tabe edə bilməyəcəklərini gördükdə hərbi müdaxiləyə əl atıblar. 1918-ci ilin yanvarın 26-da Qara dəniz matrosları gənc Kırım hökumətinin üzərinə yeridilib. Ordusunu və idarəetmə orqanlarını yeni formalaşdırmaqda olan gənc Kırım hökumətini bolşeviklər qan içində boğub. Noman Çələbi Cihan həbs edilib. Ona ağır işgəncələr verdikdən sonra 1918-ci ilin fevralın 23 də öldürərək cəsədini dənizə atırlar.

Lakin Noman Çələbi Cihan xalqın yaddaşında, müstəqillik və azadlıq rəmzi kimi yaşayıb. .

Hacı Əbdül rəhbərlik etdiyi hərakatın hədəflərini açıqladı: "Növbəti seçkidə..."
Həzrət İsanın 1500 illik qısa və buruq saçlı rəsmi tapıldı - MARAQLI
Ölü doğulan uşağı üçün etdikləri şok yaratdı - FOTOLAR
Həyatlarında ilk dəfə paltaryuyan maşın gördülər - MARAQLI
Qafqazın ən hündür binasını “Azinko Holdinq” tikir - FOTO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Vətəndaşın ödəniş qabliyyəti yoxdursa, borc silinməlidir”
Cəmiyyət
“Mənim hoppanıb-düşənlərlə mövqeyim düz gəlmir axı”
Dünya
İrəvan dövriyyəyə yeni pul vahidləri çıxarır: İqtisadi iflasın rəsmi təsdiqi!
Cəmiyyət
“Azərbaycan bu məsələdə ABŞ-ı belə qabaqlayıb”
Araşdırma
Çəmənzəminlinin gizli qalan daha bir imzası- Ondan niyə xəbərsizik?
Həftənin ən çox oxunanları
Xəzər TV rektorun qovulmasının səbəbini açıqladı: Akademiki qara günlər gözləyir - VİDEO
“İsmət Qayıbov vertolyota minəndə Tamerlan Qarayev TƏKİDLƏ ONA DEYİB Kİ...”
"Misir Mərdanov Abel Məhərrəmovun deyil, Bəhram Əsgərovun rektor olmasını istəyirdi"
"KİA Motors" Azərbaycanda 1 milyon kilometr maşın sürən şəxsi ŞOKA SALDI...
"Başa düşə bilmirəm ki, hansı məntiqlə qadınları 65 yaşda pensiyaya çıxarırıq?"
Abel Məhərrəmovun rektorluq "kitabını bağlayan" SENSASİON SƏBƏB...
Xatirənin geyimi başına bəla oldu - FOTOLAR
Bütün Rusiya AYAĞA QALXDI: Nurməhəmmədovdan İBRƏTAMİZ TƏKLİF...
“Bu reklama çəkilməklə bir ailə başçısını üç il yarım həbsdən azad etdirdim...” - VİDEO
"Abel Məhərrəmovdan sonra islahatçı rektor təyinatı BDU-nu daha tez böhrandan çıxara bilər"
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə