Xəbər lenti
21/11/2018 [09:24]:
Dikdabanla maşın sürən xanım sürücülər cərimələnir? - AÇIQLAMA
21/11/2018 [09:22]:
Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarlığa dəstək üçün yeni qanun layihəsi hazırlanıb
21/11/2018 [09:17]:
Müşfiqə məxsus olduğu qeyilən qalıqlar araşdırılır - Akademik: “İşçi qrupun üzvləri yenidən toplaşacaq”
21/11/2018 [09:10]:
Manat və dolların bugünkü məzənnəsi dəyişir?
21/11/2018 [08:47]:
Tramp "qaynar" nöqtələrdən birinə səfər edəcək
21/11/2018 [08:40]:
Payız tətili başa çatdı
21/11/2018 [01:18]:
Milyonçu Tağıyev barəsində heç zaman deyilməyən maraqlı faktlar, səhv çıxan proqnoz – TARİX
21/11/2018 [00:52]:
Qaşıqçının neçə öldürüldüyü haqda yeni detallar: "Satqın! Cəzanı alacaqsan!.."
21/11/2018 [00:50]:
Azay Quliyev prezidentə təşəkkür etdi
21/11/2018 [00:47]:
Polşa mediası İlham Əliyevin Minsk səfərindən yazdı
20/11/2018 [23:54]:
Nişanlısı Hiltondan 2 milyonluq üzüyünü geri istəyir
20/11/2018 [23:48]:
“Qaşıqçı cinayətindən şahzadənin məlumatı ola bilər” - Tramp
20/11/2018 [23:33]:
Aktyorun döydüyü direktorla bağlı rəsmi - Açıqlama
20/11/2018 [23:31]:
"Onun içki düşkünü olduğuna inanmıram, bunu deyənlərin xüsusi məqsədləri var"
20/11/2018 [23:22]:
Gürcüstan Saakaşvilinin və müxalifətin dəstəklədiyi Grigol Vaşadzeyə səs verəcək!
20/11/2018 [23:16]:
"Onda belə çıxır ki, “Rembo” rolunu oynayan Silvestr Stallone gərək qabağına çıxanı döyə?"
20/11/2018 [23:11]:
“Rəhmətlik Tofiq İsmayılov Tamerlan Qarayevə dedi ki, sən bizimlə gəlmə...”
20/11/2018 [22:43]:
İsrailin daxili işlər nazirinə şok iddia irəli sürüldü –Maliyyə fırıldağında ittiham olunur
20/11/2018 [22:29]:
ABŞ Rusiyaya qarşı sanksiyaları genişləndirdi –6 fiziki və 3 hüquqi şəxs "radar"a düşdü
20/11/2018 [22:26]:
"Məni ağlatmaq kişiləri xoşbəxt edir..."
20/11/2018 [22:10]:
Hədiyyəsinə sevinən uşağın duyğulu anları... VİDEO
20/11/2018 [21:52]:
Çiynində tülkü qatara mindi... VİDEO
20/11/2018 [21:44]:
Ermənilər Avropada 1 milyon avrodan çox pul diləndi - Ən çox Fransadan toplanıb...
20/11/2018 [21:38]:
Afrikalı ovçunun yaydığı görüntülər ölkəni ayağa qaldırdı - FOTOLAR
20/11/2018 [21:24]:
Prezidentin yeni vəzifə verdiyi rəis kimdir?
20/11/2018 [21:23]:
Gursaçlı yapon Canko FOTO
20/11/2018 [21:22]:
Fətəlibəyli Düdənginski nə məqsədlə qətlə yetirildi?
20/11/2018 [21:11]:
Tanınmış aktyor məktəb direktorunu döyüb - Vəziyyəti ağırdır
20/11/2018 [21:10]:
Dünyanın ən kiçik dinozavrının ayaq izləri tapıldı - MARAQLI
20/11/2018 [21:06]:
Qarışqalar yemlərini qurutdu VİDEO
20/11/2018 [21:01]:
Donmuş gölə girən qadın həyatının şokunu yaşadı - VİDEO
20/11/2018 [20:36]:
Mətbəx robotunda tapılan insan dişi qorxunc cinayəti ortaya çıxardı - DƏHŞƏT...
20/11/2018 [20:35]:
Pənah Süleymanov vəzifəsindən azad edildi - Prezidentdən yeni təyinat
20/11/2018 [20:08]:
"Azərbaycanda yaşanan İslamın Hz. Məhəmmədin təbliğ etdiyi İslamla bir əlaqəsi yoxdur"
20/11/2018 [20:00]:
“Mənəvi dəyərlərin təbliğində dini təhsil amili” mövzusunda tədbir keçirildi
20/11/2018 [19:51]:
“Bu layihə Mehriban Əliyevanın təşəbbüsüdür” -Sahil Babayev
20/11/2018 [19:47]:
“İndi də müəllimlərimi görəndə özümü itirirəm” – Novruz Novruzlunun məktəb acıları
20/11/2018 [19:42]:
Bu il narkotiklərlə əlaqədar 28 cinayətkar qrup zərərsizləşdirildi
20/11/2018 [19:23]:
"Banklara borcum olmasa da evimizin qabağındakı dükana 300 manat borcum var..."
20/11/2018 [19:16]:
Türkiyə həbsxanalarında neçə azərbaycanlı məhbus var? - RƏSMİ
20/11/2018 [19:07]:
“Sabiq məmurlara məxsus mülklərin kiminsə istəyi ilə müsadirəsi mümkün deyil”
20/11/2018 [18:59]:
Bu cəriməmərin məbləği 2 dəfə artırılır - DİQQƏT
20/11/2018 [18:52]:
Bakıda Suriya türkmənlərinə həsr olunmuş tədbir keçirildi -FOTOLAR
20/11/2018 [18:46]:
“Bloomberg”: "Dünyada neftin qiymətlərinə üç nəfər nəzarət edir..."
20/11/2018 [18:44]:
“Facebook” və “Instagram”da problemlər yaranıb
20/11/2018 [18:40]:
Bu da nazirliyin yeni loqosu - Saytın adı da dəyişdi
20/11/2018 [18:30]:
Bakıda və Abşeronda avtomobillərdən oğurluq edən şəxslər yaxalandı
20/11/2018 [18:22]:
“Türkiyəni necə məcbur edəcəyimizə qərar verəcəyik” – Karapetyandan gülünc bəyanat
20/11/2018 [18:15]:
Havanı çirkləndirən müəssisəyə 12500 manatlıq İDDİA
20/11/2018 [18:13]:
“Azərbaycan Cumhuriyyətinin 100-cü ilində Hüseyin Cavid” adlı proqram düzənləndi
20/11/2018 [18:12]:
Abel Məhərrəmovun milyonluq mülklərinin – Siyahısı
20/11/2018 [18:08]:
“Nar” 4G şəbəkəsini genişləndirməkdə davam edir
20/11/2018 [18:07]:
31 DOST mərkəzi yaradılacaq -SƏRƏNCAM
20/11/2018 [18:06]:
Nazir: “Onların pensiyası 35 faiz artacaq”
20/11/2018 [18:02]:
Rövşən Rzayev məcburi köçkünləri dinlədi
20/11/2018 [17:51]:
Novruz Məmmədov ATƏM-in Minsk konfransının ilk sədri ilə görüşdü
20/11/2018 [17:49]:
“İnsanlar hər gün İlham Əliyevlə söhbət etdiyimizi düşünürlər…” –Paşinyandan yeni bəyanat
20/11/2018 [17:41]:
Jek müdiri azadlığa buraxıldı - Binəqədidəki yanğında həbs edilmişdi
20/11/2018 [17:40]:
Dünya çempionu: "Ən böyük arzum Düdənginskinin nəşini Azərbaycana gətirməkdir"
20/11/2018 [17:37]:
Manat və dolların sabahkı məzənnəsi
20/11/2018 [17:31]:
“20 Noyabrdan sonra qəti bildim ki, mənim başım üzərinə kim balta qaldırıbsa…”
20/11/2018 [17:24]:
Təranə Səmədovaya ağır cəza istənilir - MƏHKƏMƏ
20/11/2018 [17:15]:
“Kanalizasiya xətlərinə atılan heyvan leşləri ilə bağlı illər boyu şikayətlər olur”
20/11/2018 [17:09]:
Rusiya daxili işlər nazirliyi bəyanat yaydı
20/11/2018 [16:50]:
Unikal memarlıq abidəsi aşkarlandı VİDEOREPORTAJ
20/11/2018 [16:36]:
Sabah bəzi ərazilərdə işıq olmayacaq
20/11/2018 [16:31]:
Prezident İlham Əliyev sərəncam imzalayıb - SİYAHI
20/11/2018 [16:15]:
Erməni millət vəkili Türkiyəni Van hava limanı məsələsində İrəvanla əməkdaşlığa səslədi
20/11/2018 [16:12]:
ADU-da “Kamança” pyesi səhnələşdirildi -FOTOLAR
20/11/2018 [16:10]:
Ayaqqabısında narkotik vasitə gizlətdi
20/11/2018 [16:07]:
“Absheron Hotel Group” turizm sahəsi üzrə əməkdaşlığa başlayır -FOTOLAR
20/11/2018 [15:57]:
"Məktəblərdə dini dərslər keçirilməsə İŞİD-ə qoşulanlar çox olacaq"
20/11/2018 [15:49]:
“Belarusdan hava hücumundan müdafiə sistemlərinin alınması daha aktualdır”
20/11/2018 [15:46]:
Müəllim və şagirdlər arasında kütləvi zəhərlənmə olub
20/11/2018 [15:32]:
Boş giliz və güllə aşkarlandı...
20/11/2018 [15:32]:
Novruz Novruzlunun vəfatı hər kəsi sarsıtdı - VİDEO
20/11/2018 [15:30]:
Avtomobil nəqliyyatı veteranından Ramin Quluzadəyə MÜRACİƏT...
20/11/2018 [15:06]:
İstanbulda təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı beynəlxalq sammit keçirilir - FOTO
20/11/2018 [15:03]:
190 nömrəli marşrut xəttinin fəaliyyəti dayandırılır
20/11/2018 [15:03]:
İngilis dilinin tədrisində peşəkar səviyyəli müəllim amili başlıca şərtdir
Bütün arxiv bir sırada
20/06/2018 [15:28] - Araşdırma - ( 3405 dəfə baxılıb)

Stalin repressiyasının məhv etdiyi İslam filosofu – Azərbaycanda ona kimlər əl tutmuşdu?



Onun adı Ziya Kamalidir. Rusiyanın tərkibindəki Ufa şəhərində anadan olub. Bizim üçün Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu kimdirsə, başqırdlar üçün də Ziya Kamali məhz odur. 


Amma Ziyanın işi daha çətin olub. Çünki yaşadığı coğrafiyada o Əlibəylərdən, ağaoğlulardan fərqli olaraq, tək başına mübarizə aparırdı. İslamı şəriət ehkamlarından xilas edib, ona fəlsəfi, elmi aspektdən baxılması üçün bütün ömrünü qurban verdi.

 Ziya Kamali də müəllimi kimi yenilikçi din xadimləri, vətənsevər ziyalılar yetişdirməək üçün vətənə dönür. Yolüstü bir ara Bakıda yaşayır, “Həyat” qəzeti üçün məqalə yazır. Məqaləsnim məzmunu xeyriyyəci Hacı Zeyalabdin Tağıyevin diqqətini cəkir. Tağıyev onu yanına dəvət edir. Ziya Kamalin davranışı, söhbəti, gələcək planları Azərbaycanlı xeyriyyəcinin xoşuna gəlir. O, gənc filosofa dövrü üçün xeyli böyük məbləğ olan 50 manat verir.

1905-cü ildə Ufaya gələn Ziya Kamali bir zamanlar təhsil aldığı “Qosmaniyə” mədrəsəsində Quranı Kərimin tədrisindən, islam fəlsəfəsindən dərs deyir”.
O zamanlar sovet quruluşu İslam dininin əsas tədris mərkəzi sayılan mədrəsələri ləğv etmişdi. Lakin Ziya Kamalinin əsas istəyi cahiliyyətin yox, kamilliyin yayıldığı mədrəsə-elm ocağı yaratmaq idi. O, mədrəsə anlayışını yenidən Orta Əsrlər Şərqində olduğu səviyyəyə qaldırmağı düşünürdü. Böyük çətinliklər hesabına buna nail də olur. 
Tatar-başqırdlar Ufa şəhərində 1906-ci ilin oktyabrın 7-də yüksək ali təhsil ocağı olan ilk mədrəsəni açmağa təşəbbüs göstərirlər. “Qaliyə” adlandırılan mədrəsədə təhsil üç pilləli olur və burada oxyanlarda təhsil xərci alınmaması nəzərdə tutulur.

Xeyriyyəçilərdən  Sufiyə xanım Canturina min manat, Sədrəddin Əfəndi Nəzirov 300 manat, Bədri əfəndi Nəzirov, Əbdülləşir əfəndi Hakimov, Hasan əfəndi Kərimov hər biri 100 manat, başqaları da bacardıqları qədər yardım edirlər. Beləliklə 1930 manat toplanaraq mədrəsənin fonduna keçirilir. Mədrəsənin binası olmadığından dərslər məsciddə keçirilir.
Ziya Kamalinin rəhbərlik etdiyi “Qaliyə”mədrəsəsində Lütfülla Bayçurun, Xatmulla Fazılov, Zarif hazret Alkayev kimi  dövrün məşhur ziyalıları dərs deməyə başlayır. Birinci il mədrəsəyə imtahanla 60-70 şagir qəbul edilməsi planlaşdırılır.

 Ziya Kamali mədrəsənin təşkilati işləri ilə məşğul olmaqla, fəlsəfədən dərs deməklə yanaşı dərsliklər yazır, Qurani Kərimi tatar dilinə çevirir, cümə günləri məsciddə xütbələr oxuyur. Demokratik görüşləri ilə seçilən, təcrübəli pedaqoq olan Ziya Kamali tələbələri həvəsləndirərək mədrəsədə əlyazma hüququnda tatar, qazaq,  özbək və b. dillərdə jurnallar nəşrinə nail olur.
1906-cı ildən Ufada nəşrə başlayan “Müsəlman dünyası” qəzetinin redkolleksiyasının üzvü olan Ziya Kamali çox vaxt qəzetin redaktə işlərini də öz üzərinə götürür.
1908-ci ildə onu Ufa şəhərindəki ikinci cümə məscidəinə imam secilən Ziya Kamalinin 1909-cu ildə Ufadakı “Şərq” mətbəəsində “İslam fəlsəfəsi” əsərinin dördüncü hissəsi kitab kimi çap olunur. Bu kitab istər Rusiyada, istərsə də xarici ölkələrdə yaşayan islamşünas alimlər və ziyalılar arasında bıyük əks-səda doğurur”.

Ziya Kamali Ufadakı üçüncü cümə məscidində imamlıq etməyə başlayır. Lakin onun məsciddəki imanlığı heç də asan olmur. Sovetlərin dinə qarşı təziqləri artır. Məscidlərin bağlanması, ərəb əlifbası ilə yazının qadağan edilməsi böyük din alimi və filosofu sarsıdır.  1923-cü ildə Daxili Rusiya və Sibir Müsəlmanlarının Mərkəzi Dini İdarəsinin şəriət hakimi-qazısı secilməsinə, idarənin 1924-1928-ci illərdə nəşr etdiyi “İslam məclisi” məcmuəsinin redaktoru olmasına baxmayaraq onu 1929-cu ildə məscid imamlığından çıxararaq istintaqa cəlb edirlər. Uzun müddətli həbs cəzasına məhkum etməsələr də nörmal işləməsinə, yaradıcılıqla məşğul olmasına mane olurlar.

1936-cı ilin aperlində müfti Riza Faxrettinov rəhmətə gedəndə onun yerinə real namizəd Ziya Kamali olur. Lakin Sovet xüsusi xidmət orqanları belə dərin savadlı din aliminin həmin vəzifəni tutmasını özləri üçün təhlükəli hesab etdiklərindən həbsinə qərar verirlər. 1936-ci ildə uzun istintaqdan sonra fəaliyyətində qanun pozuntusu tapmasalar da yeddi il həbs cəzası kəsir və Samara şəhərindəki həbsxanaya göndərirlər.

Lakin onu həbsxanada da dinc buraxmırlar. Çünki verdikləri cəza ilə qane olmurdular. 1938-1939-cu ilərdə yenidən məhkəməyə cəlb edərək hər dəfə də cəzasını artırırlar. Böyük filosof və İslam alimi həbsxanada da dünyasını dəyişir.

"Onun içki düşkünü olduğuna inanmıram, bunu deyənlərin xüsusi məqsədləri var"
Afrikalı ovçunun yaydığı görüntülər ölkəni ayağa qaldırdı - FOTOLAR
Dünyanın ən kiçik dinozavrının ayaq izləri tapıldı - MARAQLI
Donmuş gölə girən qadın həyatının şokunu yaşadı - VİDEO
Mətbəx robotunda tapılan insan dişi qorxunc cinayəti ortaya çıxardı - DƏHŞƏT...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Araşdırma
Milyonçu Tağıyev barəsində heç zaman deyilməyən maraqlı faktlar, səhv çıxan proqnoz – TARİX
Cəmiyyət
“Rəhmətlik Tofiq İsmayılov Tamerlan Qarayevə dedi ki, sən bizimlə gəlmə...”
Hadisə
Fətəlibəyli Düdənginski nə məqsədlə qətlə yetirildi?
Siyasət
“Bloomberg”: "Dünyada neftin qiymətlərinə üç nəfər nəzarət edir..."
Cəmiyyət
Abel Məhərrəmovun milyonluq mülklərinin – Siyahısı
Həftənin ən çox oxunanları
Xəzər TV rektorun qovulmasının səbəbini açıqladı: Akademiki qara günlər gözləyir - VİDEO
“İsmət Qayıbov vertolyota minəndə Tamerlan Qarayev TƏKİDLƏ ONA DEYİB Kİ...”
"Misir Mərdanov Abel Məhərrəmovun deyil, Bəhram Əsgərovun rektor olmasını istəyirdi"
Bütün Rusiya AYAĞA QALXDI: Nurməhəmmədovdan İBRƏTAMİZ TƏKLİF...
"Abel Məhərrəmovdan sonra islahatçı rektor təyinatı BDU-nu daha tez böhrandan çıxara bilər"
"Başa düşə bilmirəm ki, hansı məntiqlə qadınları 65 yaşda pensiyaya çıxarırıq?"
Abel Məhərrəmovun rektorluq "kitabını bağlayan" SENSASİON SƏBƏB...
“Bu reklama çəkilməklə bir ailə başçısını üç il yarım həbsdən azad etdirdim...” - VİDEO
“Bizim sevgimiz də, nifrətimiz də, dostluğumuz da, düşmənliyimiz də kişi kimi olub”
Lüks hoteldə qeydə alınan görüntülər ölkəni ayağa qaldırdı - FOTO+VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə