Xəbər lenti
16/02/2019 [13:07]:
“Fuad Poladovdan müsahibə götürəcəm o, həmişə var...”
16/02/2019 [12:47]:
"Elməddin də bu çirkaba bulaşdı"
16/02/2019 [12:41]:
"Tariximizi öyrənək və təbliğ edək !"
16/02/2019 [12:24]:
Yeni işıqforlar Bakının hansı ərazilərində quraşdırılacaq? - BNA açıqladı
16/02/2019 [12:18]:
Qondarma “respublika”nın idmançıları Gürcüstandakı yarışlarda iştirak edib
16/02/2019 [12:10]:
“Xocalı faciəsinin tanınması ilə bağlı görülən işlər təqdirəlayiqdir...”- Xalq artisti...
16/02/2019 [12:06]:
Vüsalə Mahirqızı: "ONA yeni brenddir, heç bir başqa qurumun davamçısı deyil"
16/02/2019 [12:00]:
"Qırmızı Körpü"də növbəti siqaret əməliyyatı - VİDEO
16/02/2019 [11:51]:
Baş redaktora ağır itki üz verdi
16/02/2019 [11:48]:
Konqress Trampa qarşı yeni istintaq başlatdı
16/02/2019 [11:38]:
Azərbaycana xeyli qızıl gətirilməsinin qarşısı alındı
16/02/2019 [11:31]:
Axtarışda olan 29 nəfər saxlanıldı
16/02/2019 [11:25]:
İsmayıllıda marşrut avtobusu 25 yaşlı qızı vurub öldürdü
16/02/2019 [11:17]:
“O cür gözəl balalarını şəhid verən ana gərək öləydi...”- Üç oğlu və həyat yoldaşı Xocalıda qətlə yetirilən qadın....
16/02/2019 [11:16]:
ABŞ-da yaşayan beynəlmiləl ailənin istadadlı qızları... - FOTOLAR
16/02/2019 [11:03]:
Çeçenlərlə azərbaycanlılar Moskvada görüşdülər – VİDEO
16/02/2019 [11:02]:
“Elmi Qarabağ” jurnalının təqdimatı keçirildi- Bakıda yox a!..-FOTOLAR
16/02/2019 [10:59]:
Çeçenistanın naziri Əli Həsənovun açıqlamasına cavab verdi
16/02/2019 [10:53]:
Rutgers Universitetinin professorundan Təhsil Nazirliyinə 7 TƏKLİF
16/02/2019 [10:53]:
Ceyhun Əli: “Mənə “Səndə bu alınmayacaq” söyləyənlər də olmuşdu” - FOTOLAR
16/02/2019 [10:36]:
Qərbi Kaspi Universiteti Türkiyənin daha bir universiteti ilə əməkdaşlığa başlayır
16/02/2019 [10:21]:
Şəmkirdə 26 yaşlı gənc bıçaqlandı
16/02/2019 [10:15]:
Alimlərimizdən yeni tədqiqat: Yarımadada banan, manqo yetişdirdilər...
16/02/2019 [10:13]:
ABŞ-dan Rusiyaya yeni sanksiya dalğası - şimal qonşumuz çətin durumda...
16/02/2019 [10:10]:
Avtobus gənc qadını vuraraq öldürdü - VİDEO
16/02/2019 [10:05]:
Cəbhədə erməni təxribatı - kəndlərimi atəşə tutuldu
16/02/2019 [10:01]:
Azərbaycan çaylarında son durum...
16/02/2019 [09:58]:
Tramp Türkiyəyə yeni səfir təyin etdi
16/02/2019 [09:43]:
Molla dustaqlarla görüş keçirdi- Onlara sovqat payladı-İbrətamiz...
16/02/2019 [08:44]:
Donuz əti yeyən  adamda qeyrətsizlik artar və  o, namusunu qorumaz...
16/02/2019 [00:26]:
Döyüşdən sonra dava Həbibə 250 min dollara başa gəldi
15/02/2019 [23:51]:
Tramp fövqəladə vəziyyət rejimini tətbiq etdi - YENİLƏNİB
15/02/2019 [23:43]:
Mərkəzi Bankın keçmiş əməkdaşından Prezidentə müraciət: "Məsələni Sizdən başqa heç kəs həll etmək iqtidarında deyil"
15/02/2019 [23:39]:
"Hər şey apreldə İrana qarşı sanksiyaların nə qədər güclü olmasından asılı olacaq"
15/02/2019 [23:29]:
Çılpaq ofisiantlar 100 yaşındakı qadının doğum gününə gəldi - FOTOLAR
15/02/2019 [23:27]:
“İctimai Şura”nın üzvləri Dövlət Pedoqoji Kollecində imtahan sessiyasını müşahidə edib
15/02/2019 [23:26]:
Putindən gözlənilməz bəyanat: "Dünyada tam müstəqil dövlət yoxdur"
15/02/2019 [22:58]:
Terrorçunun abidəsi və Azərbaycana qurulan tələ...
15/02/2019 [22:47]:
“Ölüm vaxtı insan çəkisinin 21 qramını itirir - Deməli,  ruhun çəkisi cəmi 21 qramdır?..”
15/02/2019 [22:44]:
Ermənilərdən Ərdoğana qarşı təxribatda iştirak etdikləri ilə bağlı ETİRAF...
15/02/2019 [22:33]:
Kanallar niyə Röyanı çəkməyə gəlmədi?
15/02/2019 [22:28]:
Gülnarə Kərimovanın oğlu prezidentdən kömək istədi: "Bacımla birlikdə bizi eşitməyini xahiş edirəm"
15/02/2019 [21:57]:
Leyla Əliyeva psixonevroloji müəssisənin açılışında -FOTOLAR
15/02/2019 [21:39]:
Ötən il ən böyük hərbi büdcəyə malik ölkələr bəlli olub –SİYAHI
15/02/2019 [21:37]:
Azərbaycan vətəndaşları Türkiyədə şəxsiyyət vəsiqəsi ala biləcək
15/02/2019 [21:28]:
Erməni əsgər yerlibazlığın qurbanı olub
15/02/2019 [20:47]:
ABŞ Venesuelanın neft nazirinə sanksiya qoydu
15/02/2019 [20:47]:
“Nəsimini bəzi dövlətlər oxusa da, anlamır, çünki...” - Araşdırmaçı
15/02/2019 [20:38]:
Ərdoğanın seçki mahnısı seçdiyi əsərin bəstəkarı: ”Buna çox sevinirəm”
15/02/2019 [20:26]:
"Əgər ANS yenidən açılarsa və fəaliyyət göstərdiyi ilk 15 ildəki ANS olarsa..."
15/02/2019 [20:21]:
Əli Həsənovdan “Neolit” kafesindəki insidentlə bağlı - Açıqlama
15/02/2019 [20:11]:
Putin zədəsindən danışdı
15/02/2019 [19:59]:
Poroşenko seçki kampaniyasına nə qədər xərcləyib?
15/02/2019 [19:57]:
Dağıstanda dəhşətli qəzanın kadrları yayıldı – VİDEO
15/02/2019 [19:57]:
Erməni separatçıları şəhərimizdə yeni özəl klinika açdı - FOTOLAR
15/02/2019 [19:54]:
Lukaşenko ölkəsinə və Rusiyaya görə narahatdır - “Əbədi deyilik”
15/02/2019 [19:52]:
Everest dağına turist səfəri bağlı elan edildi - SƏBƏB
15/02/2019 [19:48]:
Qərbi Kaspi Universiteti Türkiyənin daha bir universiteti ilə əməkdaşlığa başlayır
15/02/2019 [19:37]:
Uşağının bədəninə yuyucu tozu suyu yeridən ananın ifadəsi şok yaratdı: "Qızıma alışa bilmədim, ölməsi üçün etdim"
15/02/2019 [19:27]:
Bakıda 23 yaşlı gənc müdirini öldürüb: “Söyməzdi, vurmazdım”
15/02/2019 [19:19]:
"Təltif olunmağım anti-Azərbaycan qüvvələrinə cavabdır"
15/02/2019 [19:13]:
Eltisinə qəzəbləndi, uşağını öldürüb qanını içdi - DƏHŞƏT...
15/02/2019 [18:48]:
Azərbaycan himninin oxunmasına və dinlənilməsinə dair yeni tələblər müəyyənləşib
15/02/2019 [18:38]:
Siqaret çəkən ataların nəvə sahibi olmaq şansı azdır - ARAŞDIRMA...
15/02/2019 [18:36]:
Pəhriz saxlayır, amma kökəlib - Trampda piylənmə gedir
15/02/2019 [18:33]:
Bakıda ağır qəza törədən sürücü öldü - VİDEO
15/02/2019 [18:31]:
ƏDV-nin qaytarılması üçün yeni kassalar quraşdırılır
15/02/2019 [18:30]:
Lukaşenkonun Almaniya səfərindən imtinasının səbəbi açıqlandı
15/02/2019 [18:20]:
Məmmədyarov və Mnatsakanyan Münhendə görüşə bilər
15/02/2019 [18:16]:
Vasif Əzimov xanımlara “podxod” edib, kontur istəyib? - FOTO
15/02/2019 [18:10]:
Azərbaycanda sürücü sərnişinin qucağında oturub, avtobusu idarə edir- VİDEO
15/02/2019 [17:56]:
Mediaya açıq Prezident: "İlham Əliyev fikirlərini KİV-lə bölüşür"
15/02/2019 [17:55]:
Vikipediyaçılar milli qəhrəmanlarla haqda dörd xarici dildə məqalə yaratdılar
15/02/2019 [17:52]:
Azərbaycanda açıq məkanda reklam qaydaları dəyişdirilir
15/02/2019 [17:38]:
Azərbaycan Məmmədyarov və Rəcəbovsuz qaldı
15/02/2019 [17:34]:
Bərdədə məcburi köçkünlər üçün ödənişsiz tibbi müayinə təşkil edilib
15/02/2019 [17:25]:
Manatın 3 günlük MƏZƏNNƏSİ açıqlandı
15/02/2019 [17:23]:
Abituriyentlərin nəzərinə: Sınaq imtahanlarına qeydiyyat başlayıb
15/02/2019 [17:20]:
İlham Əliyev litvalı həmkarını təbrik etdi
15/02/2019 [17:18]:
50 min nəfərə ŞAD XƏBƏR - Prezident 3,3 milyon manat ayırdı
Bütün arxiv bir sırada
20/06/2018 [15:28] - Araşdırma - ( 3479 dəfə baxılıb)

Stalin repressiyasının məhv etdiyi İslam filosofu – Azərbaycanda ona kimlər əl tutmuşdu?



Onun adı Ziya Kamalidir. Rusiyanın tərkibindəki Ufa şəhərində anadan olub. Bizim üçün Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu kimdirsə, başqırdlar üçün də Ziya Kamali məhz odur. 


Amma Ziyanın işi daha çətin olub. Çünki yaşadığı coğrafiyada o Əlibəylərdən, ağaoğlulardan fərqli olaraq, tək başına mübarizə aparırdı. İslamı şəriət ehkamlarından xilas edib, ona fəlsəfi, elmi aspektdən baxılması üçün bütün ömrünü qurban verdi.

 Ziya Kamali də müəllimi kimi yenilikçi din xadimləri, vətənsevər ziyalılar yetişdirməək üçün vətənə dönür. Yolüstü bir ara Bakıda yaşayır, “Həyat” qəzeti üçün məqalə yazır. Məqaləsnim məzmunu xeyriyyəci Hacı Zeyalabdin Tağıyevin diqqətini cəkir. Tağıyev onu yanına dəvət edir. Ziya Kamalin davranışı, söhbəti, gələcək planları Azərbaycanlı xeyriyyəcinin xoşuna gəlir. O, gənc filosofa dövrü üçün xeyli böyük məbləğ olan 50 manat verir.

1905-cü ildə Ufaya gələn Ziya Kamali bir zamanlar təhsil aldığı “Qosmaniyə” mədrəsəsində Quranı Kərimin tədrisindən, islam fəlsəfəsindən dərs deyir”.
O zamanlar sovet quruluşu İslam dininin əsas tədris mərkəzi sayılan mədrəsələri ləğv etmişdi. Lakin Ziya Kamalinin əsas istəyi cahiliyyətin yox, kamilliyin yayıldığı mədrəsə-elm ocağı yaratmaq idi. O, mədrəsə anlayışını yenidən Orta Əsrlər Şərqində olduğu səviyyəyə qaldırmağı düşünürdü. Böyük çətinliklər hesabına buna nail də olur. 
Tatar-başqırdlar Ufa şəhərində 1906-ci ilin oktyabrın 7-də yüksək ali təhsil ocağı olan ilk mədrəsəni açmağa təşəbbüs göstərirlər. “Qaliyə” adlandırılan mədrəsədə təhsil üç pilləli olur və burada oxyanlarda təhsil xərci alınmaması nəzərdə tutulur.

Xeyriyyəçilərdən  Sufiyə xanım Canturina min manat, Sədrəddin Əfəndi Nəzirov 300 manat, Bədri əfəndi Nəzirov, Əbdülləşir əfəndi Hakimov, Hasan əfəndi Kərimov hər biri 100 manat, başqaları da bacardıqları qədər yardım edirlər. Beləliklə 1930 manat toplanaraq mədrəsənin fonduna keçirilir. Mədrəsənin binası olmadığından dərslər məsciddə keçirilir.
Ziya Kamalinin rəhbərlik etdiyi “Qaliyə”mədrəsəsində Lütfülla Bayçurun, Xatmulla Fazılov, Zarif hazret Alkayev kimi  dövrün məşhur ziyalıları dərs deməyə başlayır. Birinci il mədrəsəyə imtahanla 60-70 şagir qəbul edilməsi planlaşdırılır.

 Ziya Kamali mədrəsənin təşkilati işləri ilə məşğul olmaqla, fəlsəfədən dərs deməklə yanaşı dərsliklər yazır, Qurani Kərimi tatar dilinə çevirir, cümə günləri məsciddə xütbələr oxuyur. Demokratik görüşləri ilə seçilən, təcrübəli pedaqoq olan Ziya Kamali tələbələri həvəsləndirərək mədrəsədə əlyazma hüququnda tatar, qazaq,  özbək və b. dillərdə jurnallar nəşrinə nail olur.
1906-cı ildən Ufada nəşrə başlayan “Müsəlman dünyası” qəzetinin redkolleksiyasının üzvü olan Ziya Kamali çox vaxt qəzetin redaktə işlərini də öz üzərinə götürür.
1908-ci ildə onu Ufa şəhərindəki ikinci cümə məscidəinə imam secilən Ziya Kamalinin 1909-cu ildə Ufadakı “Şərq” mətbəəsində “İslam fəlsəfəsi” əsərinin dördüncü hissəsi kitab kimi çap olunur. Bu kitab istər Rusiyada, istərsə də xarici ölkələrdə yaşayan islamşünas alimlər və ziyalılar arasında bıyük əks-səda doğurur”.

Ziya Kamali Ufadakı üçüncü cümə məscidində imamlıq etməyə başlayır. Lakin onun məsciddəki imanlığı heç də asan olmur. Sovetlərin dinə qarşı təziqləri artır. Məscidlərin bağlanması, ərəb əlifbası ilə yazının qadağan edilməsi böyük din alimi və filosofu sarsıdır.  1923-cü ildə Daxili Rusiya və Sibir Müsəlmanlarının Mərkəzi Dini İdarəsinin şəriət hakimi-qazısı secilməsinə, idarənin 1924-1928-ci illərdə nəşr etdiyi “İslam məclisi” məcmuəsinin redaktoru olmasına baxmayaraq onu 1929-cu ildə məscid imamlığından çıxararaq istintaqa cəlb edirlər. Uzun müddətli həbs cəzasına məhkum etməsələr də nörmal işləməsinə, yaradıcılıqla məşğul olmasına mane olurlar.

1936-cı ilin aperlində müfti Riza Faxrettinov rəhmətə gedəndə onun yerinə real namizəd Ziya Kamali olur. Lakin Sovet xüsusi xidmət orqanları belə dərin savadlı din aliminin həmin vəzifəni tutmasını özləri üçün təhlükəli hesab etdiklərindən həbsinə qərar verirlər. 1936-ci ildə uzun istintaqdan sonra fəaliyyətində qanun pozuntusu tapmasalar da yeddi il həbs cəzası kəsir və Samara şəhərindəki həbsxanaya göndərirlər.

Lakin onu həbsxanada da dinc buraxmırlar. Çünki verdikləri cəza ilə qane olmurdular. 1938-1939-cu ilərdə yenidən məhkəməyə cəlb edərək hər dəfə də cəzasını artırırlar. Böyük filosof və İslam alimi həbsxanada da dünyasını dəyişir.

Mərkəzi Bankın keçmiş əməkdaşından Prezidentə müraciət: "Məsələni Sizdən başqa heç kəs həll etmək iqtidarında deyil"
Çılpaq ofisiantlar 100 yaşındakı qadının doğum gününə gəldi - FOTOLAR
“İctimai Şura”nın üzvləri Dövlət Pedoqoji Kollecində imtahan sessiyasını müşahidə edib
Everest dağına turist səfəri bağlı elan edildi - SƏBƏB
Uşağının bədəninə yuyucu tozu suyu yeridən ananın ifadəsi şok yaratdı: "Qızıma alışa bilmədim, ölməsi üçün etdim"
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Fuad Poladovdan müsahibə götürəcəm o, həmişə var...”
Cəmiyyət
Donuz əti yeyən  adamda qeyrətsizlik artar və  o, namusunu qorumaz...
Araşdırma
“Ölüm vaxtı insan çəkisinin 21 qramını itirir - Deməli,  ruhun çəkisi cəmi 21 qramdır?..”
Hadisə
Erməni separatçıları şəhərimizdə yeni özəl klinika açdı - FOTOLAR
Müsahibə
"Qız-gəlini düşmən əlində olan bir ölkənin partiyalara bölünməyə haqqı yoxdur!"
Həftənin ən çox oxunanları
Çay sakinlərin gözü önündə yox oldu!..- “Qiyamətin başlanğıcıdır?!.”-VİDEO
“Fevralın 10-da səhər Xankəndində piyada  işə gedərkən gördüm ki, ermənilər...”
“Fevralın 14-də həmin sənədi imzalasaydım, Xocalı faciəsi baş verməzdi...” - ETİRAF
Saakyan atası azərbaycanlı olan generalı  xüsusi nümayəndə təyin etdi...-FOTOLAR
“Tamaşaçılarım AzTV-yə qayıtmağımı israrla xahiş edirlər...” - Nailə İslamzadə...
Bu dəfə 52-si birdən gəldi: Rusiyada fövqəladə vəziyyət elan edildi...
Şuşa türməsində Dilqəm və Şahbazdan başqa türkmənşəli dustaq kimdir?..
Ruzigar elə dəyişər ki,  siz bu sayil qocaya möhtac olarsız…
Şəmistan Əlizamanlının ifa etdiyi “Bismillah” mahnısı AKP-nin seçki marşı oldu - VİDEO
“Qızım, bax, sən də Röya kimi olsan - sənin də dördmərtəbəli villan olar...”
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə