Xəbər lenti
18/07/2018 [00:23]:
“Qarabağ”ın ÇL-dəki potensial rəqibi müəyyənləşdi
18/07/2018 [00:07]:
Vəhşi puma qadınların evinə girdi və... - FOTO + VİDEO
17/07/2018 [23:04]:
SOCAR "Novıy potok"un səhmlərinin 50 faizini alacağı ilə bağlı məlumatı təkzib edib
17/07/2018 [22:51]:
Misir növbəti dəfə Qəzza ilə sərhədi bağladı
17/07/2018 [22:31]:
“Öz oyunumu həll etməmiş rəqib haqqında düşünmürəm” - Qurban Qurbanov
17/07/2018 [22:11]:
Bakıda ər-arvadı öldürən bağbanın görüntüləri yayıldı: "Can verir bu..." - VİDEO
17/07/2018 [22:10]:
“Bu həbslər düşmən ordusunun döyüş potensialını daha da zəiflədəcək”
17/07/2018 [22:08]:
Yerin dərin qatlarında kvadrilyon tondan çox almaz tapıldı
17/07/2018 [22:04]:
Kralın qudasından QALMAQALLI iddia: Qızım o ailədə acı çəkir - FOTO
17/07/2018 [22:00]:
Cazibədar aparıcı buna görə ATV-dən qovulub - "Ətli-canlı olduğum üçün diqqət cəlb edirəm"
17/07/2018 [21:51]:
Tramp NATO-nun qüvvətlənməsini öz xidməti hesab edir
17/07/2018 [21:23]:
Bioqrafiyalarımız çox şey deyir...
17/07/2018 [21:21]:
“Ey, hərbiçilər, hardasınız? Ali Baş komandan düşmən əlindədir”
17/07/2018 [21:13]:
ABŞ Rusiyaya qarşı əlavə sanksiyaları nəzərdən keçirir
17/07/2018 [20:59]:
Dövlət Komitəsində məcburi köçkünlərin növbəti qəbulu keçirilib
17/07/2018 [20:29]:
Cinsini dəyişmək istəyi neqativ təsirdən yaranır – PSİXOLOJİ ARAŞDIRMA...
17/07/2018 [20:24]:
Komitə sədri Binəqədidə qəzalı binalarda məskunlaşan köçkünlərə baş çəkdi
17/07/2018 [20:09]:
“Bakcell”in 4G xidməti ölkənin 30-dan çox bölgəsində
17/07/2018 [19:54]:
Müsəlman din xadimi bələdçisiz Avropanın ən hündür zirvəsinə qalxdı - VİDEO
17/07/2018 [19:46]:
Dünyanın ən yüksək maaş alan məşhurları...- SİYAHI + FOTO
17/07/2018 [18:57]:
Xəzər dənizində iki nəfər batdı
17/07/2018 [18:55]:
Xoşqədəm tapdı, cərəyan vurub öldürdü
17/07/2018 [18:53]:
Bakıda 18 yaşlı Nərgizi 17-ci mərtəbədən atıblar? - Prokurorluqdan açıqlama (VİDEO)
17/07/2018 [18:40]:
"Tramp Putin kimi "siyasi futbol" oynamağı bacarmır..."
17/07/2018 [18:38]:
“Niderlandın illik kənd təsərrüfatı ixracatı 93 milyard dolardır, bizdə isə...”
17/07/2018 [18:31]:
İlham Əliyevdən Azərbaycan dili ilə bağlı MÜHÜM SƏRƏNCAM
17/07/2018 [18:30]:
“Yanar dağ” yenidən qurulacaq - SƏRƏNCAM
17/07/2018 [18:29]:
Qəbələyə 6,8 milyon manat ayrıldı
17/07/2018 [18:13]:
Dünyanın ən qədim çörək resepti tapıldı - VİDEO
17/07/2018 [18:02]:
MEK-dən millət vəkili ilə bağlı təqdirəlayiq ADDIM
17/07/2018 [18:00]:
Rezidenturaya qəbul planı artırıla bilər
17/07/2018 [17:47]:
Çimərlikdə bu xəstəliklərə yoluxa bilərsiniz – Ehtiyatlı Olun!
17/07/2018 [17:31]:
Bu il altı min ev tikilib
17/07/2018 [17:27]:
Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
17/07/2018 [17:10]:
16 yaşlı oğlan dənizdə boğuldu
17/07/2018 [17:08]:
Pərvin Abıyevanın yaxta istirahəti - FOTO
17/07/2018 [17:01]:
Maşın kanala aşdı: 3 yaralı
17/07/2018 [16:57]:
Binanın damına çıxıb özünü atmaq istədi, amma...
17/07/2018 [16:41]:
Naxçıvanda qadın hərbçilər təlimə toplandı - FOTO
17/07/2018 [16:27]:
Azərbaycanda tam üzən məzənnə rejimi tətbiq olunacaq - 2020-ci ildən
17/07/2018 [16:18]:
AZTV sədrini öldürmək istəyənlər məhkəmədə son söz deyib
17/07/2018 [15:49]:
Bakının merləri kimlər olub? – Ticarətçi, kommunist, deputat...
17/07/2018 [15:43]:
"Azərbaycanı parçalamaq istəyən qüvvələr var" - Şeyxülislam
17/07/2018 [15:39]:
“Cıdır Düzünə endirtdiyimiz erməni vertolyotunda 28 terrorçu və silah-sursat var idi…”
17/07/2018 [15:32]:
Bu həftə “SOCAR Polymer”in ilk zavodunun açılışı reallaşacaq - VİDEO
17/07/2018 [15:31]:
Bakının Baş planının hazırlanmasına başlanılır: 20 il qüvvədə olacaq
17/07/2018 [15:28]:
Bakıda dəhşətli hadisədə ölən qızın adı AÇIQLANDI
17/07/2018 [15:26]:
Bakıda 49 yaşlı kişi ilə 76 yaşlı qadının meyiti tapıldı
17/07/2018 [15:15]:
Nazir müavini: “Gürcüstan Azərbaycanın vergilər sahəsində təcrübəsinə maraq göstərir”
17/07/2018 [15:02]:
Modelin səhnəyə beş aylıq qızıyla çıxması hamının təəccübünə səbəb oldu - FOTOLAR
17/07/2018 [14:55]:
Su kanalında tapılan 56 pasporta görə vəzifəli şəxs işdən qovuldu
17/07/2018 [14:53]:
Gəncə hadisələri ilə bağlı daha dörd nəfər həbs olundu - FOTO
17/07/2018 [14:47]:
Maşınların qiyməti 10 faiz bahalaşdı
17/07/2018 [14:37]:
37,6 min nəfər işsiz və işaxtaran şəxs işlə təmin edilib
17/07/2018 [14:34]:
Torpaq idarəçiliyi ilə bağlı Ağcabədidə İşgüzar forum keçirilib
17/07/2018 [14:32]:
SOCAR İstiqrazları üzrə növbəti faiz ödənişi həyata keçirilib
17/07/2018 [14:26]:
Xorvat futbolçu həmkəndlilərinin bütün kreditlərini bağlayıb
17/07/2018 [14:26]:
Paşinyandan sonra o da oğlunu Qarabağa göndərdi
17/07/2018 [14:23]:
İranda "İnstagram" əməliyyatı: 46 nəfər tutuldu - VİDEO
17/07/2018 [14:21]:
Ermənilər Ağdamda dinc sakinləri atəşə tutublar
17/07/2018 [14:19]:
Şeyx Gəncəyə getdi - Dindarlarla görüşəcək
17/07/2018 [14:11]:
Rektor İbrahim Cəfərov beynəlxalq yay məktəbində mühazirə söyləyib
17/07/2018 [14:11]:
Arvadını baltalayan ərə AĞIR CƏZA
17/07/2018 [14:09]:
Azercell-dən məktəblilər üçün pulsuz proqramlaşdırma dərsləri...
17/07/2018 [14:04]:
Məşhur futbolçunun anası QAÇIRILDI - VİDEO
17/07/2018 [14:00]:
Açıq məkanda reklam yayımının qiymətini də dövlət tənzimləyəcək - QƏRAR
17/07/2018 [13:53]:
Deputat əsəbləşdi: "Artıq deyiləcək sözümüz qalmayıb"
17/07/2018 [13:51]:
Reabilitasiya Müəssisəsindəki yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlar üçün yoqa dərsləri keçirilir
17/07/2018 [13:50]:
Kapital Bank ənənəvi “Təhsil avtobusu” layihəsinin rəsmi tərəfdaşıdır
17/07/2018 [13:48]:
Bu il Azərbaycanda təkdırnaqlı heyvanlar arasında "Manqo" xəstəliyi aşkarlanmayıb
17/07/2018 [13:43]:
“Dinlə bağlı jurnalistlər arasında seminarların keçirilməsi yerində olan bir təklifdir”
17/07/2018 [13:39]:
Masallıda ziyalılarla gənclərin görüşləri keçirilib - FOTO
17/07/2018 [13:30]:
Piyadalar üçün cərimələr iki dəfə artırılıb
17/07/2018 [13:29]:
Azərbaycanın Ukraynadakı səfiri: “Biz bu acı həqiqəti deməməklə kimi aldadırıq axı?”
17/07/2018 [13:21]:
Bakıda qolu sarğılı qadın küçə süpürür - FOTO + YENİLƏNİB
17/07/2018 [13:19]:
Elmar Vəliyevin həkimi: "Əməliyyatın necə keçdiyi barədə məlumat verə bilmərik"
17/07/2018 [13:13]:
Sabaha olan hava proqnozu açıqlandı
17/07/2018 [13:12]:
Bakıda dəhşətli intihar: Qadın özünü 17-ci mərtəbədən atdı - VİDEO
17/07/2018 [12:27]:
Avtobusların 77 faizi istismara yararsızdır
17/07/2018 [12:00]:
Telman Adıgözəlovun oğlu: “Atamın bəyənmədiyim obrazı yoxdur”
Bütün arxiv bir sırada
20/06/2018 [15:28] - Araşdırma - ( 3231 dəfə baxılıb)

Stalin repressiyasının məhv etdiyi İslam filosofu – Azərbaycanda ona kimlər əl tutmuşdu?



Onun adı Ziya Kamalidir. Rusiyanın tərkibindəki Ufa şəhərində anadan olub. Bizim üçün Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu kimdirsə, başqırdlar üçün də Ziya Kamali məhz odur. 


Amma Ziyanın işi daha çətin olub. Çünki yaşadığı coğrafiyada o Əlibəylərdən, ağaoğlulardan fərqli olaraq, tək başına mübarizə aparırdı. İslamı şəriət ehkamlarından xilas edib, ona fəlsəfi, elmi aspektdən baxılması üçün bütün ömrünü qurban verdi.

 Ziya Kamali də müəllimi kimi yenilikçi din xadimləri, vətənsevər ziyalılar yetişdirməək üçün vətənə dönür. Yolüstü bir ara Bakıda yaşayır, “Həyat” qəzeti üçün məqalə yazır. Məqaləsnim məzmunu xeyriyyəci Hacı Zeyalabdin Tağıyevin diqqətini cəkir. Tağıyev onu yanına dəvət edir. Ziya Kamalin davranışı, söhbəti, gələcək planları Azərbaycanlı xeyriyyəcinin xoşuna gəlir. O, gənc filosofa dövrü üçün xeyli böyük məbləğ olan 50 manat verir.

1905-cü ildə Ufaya gələn Ziya Kamali bir zamanlar təhsil aldığı “Qosmaniyə” mədrəsəsində Quranı Kərimin tədrisindən, islam fəlsəfəsindən dərs deyir”.
O zamanlar sovet quruluşu İslam dininin əsas tədris mərkəzi sayılan mədrəsələri ləğv etmişdi. Lakin Ziya Kamalinin əsas istəyi cahiliyyətin yox, kamilliyin yayıldığı mədrəsə-elm ocağı yaratmaq idi. O, mədrəsə anlayışını yenidən Orta Əsrlər Şərqində olduğu səviyyəyə qaldırmağı düşünürdü. Böyük çətinliklər hesabına buna nail də olur. 
Tatar-başqırdlar Ufa şəhərində 1906-ci ilin oktyabrın 7-də yüksək ali təhsil ocağı olan ilk mədrəsəni açmağa təşəbbüs göstərirlər. “Qaliyə” adlandırılan mədrəsədə təhsil üç pilləli olur və burada oxyanlarda təhsil xərci alınmaması nəzərdə tutulur.

Xeyriyyəçilərdən  Sufiyə xanım Canturina min manat, Sədrəddin Əfəndi Nəzirov 300 manat, Bədri əfəndi Nəzirov, Əbdülləşir əfəndi Hakimov, Hasan əfəndi Kərimov hər biri 100 manat, başqaları da bacardıqları qədər yardım edirlər. Beləliklə 1930 manat toplanaraq mədrəsənin fonduna keçirilir. Mədrəsənin binası olmadığından dərslər məsciddə keçirilir.
Ziya Kamalinin rəhbərlik etdiyi “Qaliyə”mədrəsəsində Lütfülla Bayçurun, Xatmulla Fazılov, Zarif hazret Alkayev kimi  dövrün məşhur ziyalıları dərs deməyə başlayır. Birinci il mədrəsəyə imtahanla 60-70 şagir qəbul edilməsi planlaşdırılır.

 Ziya Kamali mədrəsənin təşkilati işləri ilə məşğul olmaqla, fəlsəfədən dərs deməklə yanaşı dərsliklər yazır, Qurani Kərimi tatar dilinə çevirir, cümə günləri məsciddə xütbələr oxuyur. Demokratik görüşləri ilə seçilən, təcrübəli pedaqoq olan Ziya Kamali tələbələri həvəsləndirərək mədrəsədə əlyazma hüququnda tatar, qazaq,  özbək və b. dillərdə jurnallar nəşrinə nail olur.
1906-cı ildən Ufada nəşrə başlayan “Müsəlman dünyası” qəzetinin redkolleksiyasının üzvü olan Ziya Kamali çox vaxt qəzetin redaktə işlərini də öz üzərinə götürür.
1908-ci ildə onu Ufa şəhərindəki ikinci cümə məscidəinə imam secilən Ziya Kamalinin 1909-cu ildə Ufadakı “Şərq” mətbəəsində “İslam fəlsəfəsi” əsərinin dördüncü hissəsi kitab kimi çap olunur. Bu kitab istər Rusiyada, istərsə də xarici ölkələrdə yaşayan islamşünas alimlər və ziyalılar arasında bıyük əks-səda doğurur”.

Ziya Kamali Ufadakı üçüncü cümə məscidində imamlıq etməyə başlayır. Lakin onun məsciddəki imanlığı heç də asan olmur. Sovetlərin dinə qarşı təziqləri artır. Məscidlərin bağlanması, ərəb əlifbası ilə yazının qadağan edilməsi böyük din alimi və filosofu sarsıdır.  1923-cü ildə Daxili Rusiya və Sibir Müsəlmanlarının Mərkəzi Dini İdarəsinin şəriət hakimi-qazısı secilməsinə, idarənin 1924-1928-ci illərdə nəşr etdiyi “İslam məclisi” məcmuəsinin redaktoru olmasına baxmayaraq onu 1929-cu ildə məscid imamlığından çıxararaq istintaqa cəlb edirlər. Uzun müddətli həbs cəzasına məhkum etməsələr də nörmal işləməsinə, yaradıcılıqla məşğul olmasına mane olurlar.

1936-cı ilin aperlində müfti Riza Faxrettinov rəhmətə gedəndə onun yerinə real namizəd Ziya Kamali olur. Lakin Sovet xüsusi xidmət orqanları belə dərin savadlı din aliminin həmin vəzifəni tutmasını özləri üçün təhlükəli hesab etdiklərindən həbsinə qərar verirlər. 1936-ci ildə uzun istintaqdan sonra fəaliyyətində qanun pozuntusu tapmasalar da yeddi il həbs cəzası kəsir və Samara şəhərindəki həbsxanaya göndərirlər.

Lakin onu həbsxanada da dinc buraxmırlar. Çünki verdikləri cəza ilə qane olmurdular. 1938-1939-cu ilərdə yenidən məhkəməyə cəlb edərək hər dəfə də cəzasını artırırlar. Böyük filosof və İslam alimi həbsxanada da dünyasını dəyişir.

Cazibədar aparıcı buna görə ATV-dən qovulub - "Ətli-canlı olduğum üçün diqqət cəlb edirəm"
Komitə sədri Binəqədidə qəzalı binalarda məskunlaşan köçkünlərə baş çəkdi
Allahın rəhmətini cəlb edən 4 amil...
Emin Ağalarovun xanımının gəlinliyinin qiyməti məlum oldu - İnanmayacaqsız...
“Bunlar polisə, icra başçısına qarşı silah işlədənləri “milli qəhrəman” elan edirlər”
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Maraqlı
Vəhşi puma qadınların evinə girdi və... - FOTO + VİDEO
Cəmiyyət
Müsəlman din xadimi bələdçisiz Avropanın ən hündür zirvəsinə qalxdı - VİDEO
Cəmiyyət
“Dinlə bağlı jurnalistlər arasında seminarların keçirilməsi yerində olan bir təklifdir”
Dünya
Şvartsenegger Trampı “ bişmiş makaroncuq” adlandırdı
Ədəbiyyat
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin müraciəti - “Tələbə qeyri-türklə evlənməməlidir”
Həftənin ən çox oxunanları
Ayaz Mütəllibov Gəncə və Mingəçevir olaylarından elə şeylər danışdı ki...
Sevgilisiylə yataqda olarkən qaynanasına yaxalandı -FOTOLAR
Kəlbəcərdə hazırlanan yeni terrorçu dəstələrin görüntüləri yayıldı - VİDEO
Prezident Gəncə hadisələri ilə bağlı sərt danışdı - VİDEO
“Gəncə olaylarında Elmar Vəliyevin inanclı insanlara münasibətdə yol verdiyi xətaların da rolu olub”
Adnan Oktarın villasından çıxan bu ƏŞYA HAMINI ŞOKA SALDI - Ağlasığmaz FAKTLAR
Bakı metrosunda növbəti geyim qalmaqalı - Müdaxilə edən şəxs döyüldü - VİDEO
"Əyalətdə özünü quldurbaşı kimi aparıb xalqın nifrətini qazananlar iqtidardan qovulmalıdır"
"Zaqar" edən qızın seksual pozası etiraz doğurdu - “Kişilər, sizə nə olub? Axı, orda uşaqlar var...”
Yunis Səfərovla bağlı yeni şok məlumatlar üzə çıxdı: Sən demə, Tohid İbrahimbəyli... - FOTO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə