Xəbər lenti
16/11/2018 [17:44]:
Abunəçilər “Nar”-ın Müştəri xidmətinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir
16/11/2018 [17:18]:
Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasında Milli Dirçəliş gününə həsr olunmuş tədbir keçirildi
16/11/2018 [17:03]:
"Rektorun işdən çıxarılması Prezidentin müstəsna səlahiyyətlərinə aiddir"
16/11/2018 [17:02]:
Erməni idmançı azərbaycanlı ilə döyüşməkdən imtina etdi
16/11/2018 [17:02]:
Gödəkçənin cibindən tiryək çıxdı
16/11/2018 [17:01]:
İlham Əliyevin Belarusa səfərinin tarixi açıqlandı
16/11/2018 [17:00]:
Prezident Sumqayıt-Bakı qatarı ilə Bakıya gəldi -FOTOLAR
16/11/2018 [16:58]:
“Onlar yalnız Azərbaycanın deyil, digər ölkələrin tarixinə də şərəf gətirib”
16/11/2018 [16:47]:
Gürcüstandan narkotik vasitə keçirmək istədilər - FOTO
16/11/2018 [16:45]:
Azercell-in ödənişsiz ingilis dili kurslarında 50 jurnalist iştirak edəcək
16/11/2018 [16:44]:
Dərman mafiyası quran vəzifəli şəxslərin işi məhkəməyə göndərildi
16/11/2018 [16:42]:
Babək prospektində işlər yekunlaşacaq
16/11/2018 [16:42]:
Faiq Ağayevdən Məhərrəmovun işdən çıxarılmasına reaksiya: "Təhsilə illərdir ləkə gətirən tip"
16/11/2018 [16:38]:
“Palmali” rəsmən müflis elan edildi
16/11/2018 [16:19]:
AZAL Moskva üzərində qeydə alınan insidenti şərh edib
16/11/2018 [16:08]:
Paşinyan Azərbaycanla sərhədə gəldi
16/11/2018 [16:06]:
ADU-da SEMİNAR: “Sanskrit dili qədim və zəngin dil kimi”
16/11/2018 [16:06]:
"Bakı Group” MTK 1 700-dan çox şəxsin mülkiyyət hüququnu rəsmiləşdirmir
16/11/2018 [16:03]:
Sumqayıtda daha bir zavodun açılışı oldu -FOTOLAR
16/11/2018 [16:01]:
Yeni yollar tikiləcək
16/11/2018 [16:00]:
Qəhrəmanlar Günü Hekayəsi...
16/11/2018 [15:59]:
Siqaret zavodu istifadəyə verildi -FOTOLAR
16/11/2018 [15:54]:
"Enerji içkiləri cəmiyyətimizin bəlasıdır"
16/11/2018 [15:51]:
Vikiçilər daha bir önəmli işə imza atdılar
16/11/2018 [15:50]:
Şeyx Almaniyaya gedir
16/11/2018 [15:48]:
“Gazprom Armenia”ya qarşı ittiham - Nikol Paşinyanın davam edən şousu - ŞƏRH
16/11/2018 [15:41]:
"iPhone X" partladı
16/11/2018 [15:37]:
2018-ci ilin ən bahalı küçəsi
16/11/2018 [15:31]:
ADU-da “Leyli və Məcnun” operası səhnələşdirildi
16/11/2018 [15:28]:
“Elmi inqilabı vurduq biz başa, alimdir meşəmiz tam başdan-başa...” - TƏMSİL
16/11/2018 [15:20]:
Prezident Sumqayıt Dəmir Yolu Vağzalı Kompleksinin açılışında...- FOTO
16/11/2018 [15:10]:
Əlillər üçün təhlükəli vəziyyət yaranıb
16/11/2018 [14:55]:
Özünü “SSRİ prezident”i kimi təqdim edən şəxsin “vurulması” – Podqornının süqutu
16/11/2018 [14:55]:
Əmlakların təkrar qeydiyyatında mühüm yenilik...
16/11/2018 [14:50]:
Elmar Məmmədyarov səfərdədir
16/11/2018 [14:47]:
UEFA Millətlər Liqasının oyununa təyinat
16/11/2018 [14:33]:
ADAU-da Unibook-təhsilin informasiya idarəetmə sisteminin tətbiqinə başlandı
16/11/2018 [14:31]:
Gəlir vergisi ləğv oluna bilər
16/11/2018 [14:26]:
Bakı meriyasının yeni mətbuat katibi: “Bu məsələdə fərq qoyula bilməz”
16/11/2018 [14:17]:
Koçaryan hədələdi: “Əlimdə Mart qırğını ilə bağlı video var”
16/11/2018 [14:16]:
İlham Əliyev Sumqayıta səfər edib
16/11/2018 [14:10]:
Tatarıstanlı alimlər Əlyazmalar İnstitutunda olub
16/11/2018 [14:08]:
Mehdi Hüseynzadənin 100 illiyinə həsr olunan kitab nəşr edildi
16/11/2018 [14:02]:
“6-cı sinifdən sevgilimdir” - Rəmiş həyat yoldaşından DANIŞDI - VİDEO
16/11/2018 [13:57]:
Şanlıurfada Qarabağ parkının və Xocalı abidəsinin açılışı olub
16/11/2018 [13:48]:
“Xatunun atası məndən üzr istədi” - Fatimə məhkəmədən yazdı
16/11/2018 [13:47]:
Aqil Camal Qazaxıstanda beynəlxalq konfransda iştirak edəcək
16/11/2018 [13:46]:
Nazir müavini: "Enerji içkisinin aksiz vergisi bir manatdan çoxdur"
16/11/2018 [13:46]:
Birinci xanımın işdən qovdurduğu yüksək vəzifəli məmur Bakıya niyə gəlmişdi...
16/11/2018 [13:42]:
Ramiz Rzayev: "Ötən il Azərbaycan məhkəmələrində 389 min 580 işə baxılıb"
16/11/2018 [13:41]:
Dövlət qulluğunda işləmək istəyənlərin nəzərinə
16/11/2018 [13:38]:
Naxçıvan Qarnizonu öz gücünü göstərdi - FOTO
16/11/2018 [13:28]:
Bərdədə yol qəzası
16/11/2018 [13:28]:
Gələn il daha 5 rayonda “ASAN xidmət” mərkəzi açılacaq - SİYAHI
16/11/2018 [13:18]:
ADPU-nun Tələbə Elmi Cəmiyyətinin 75-ci elmi konfransı keçirilib
16/11/2018 [13:16]:
Kaliforniyada yaşayan soydaşlarımızla görüş keçirilib
16/11/2018 [13:11]:
Aİİ Beynəlxalq Tolerantlıq Gününə həsr olunmuş tədbir keçirib
16/11/2018 [13:09]:
Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyində yeni təyinat - EKSKLÜZİV
16/11/2018 [13:04]:
“Abel Məhərrəmovun oğlunun diplomat statusu alınsın” - “Onlar xarici kəşfiyyata da işləyə bilər”
16/11/2018 [13:01]:
Sabahın hava proqnozu
16/11/2018 [12:59]:
Qaçqınlarla bağlı məsələyə aydınlıq gətirildi
16/11/2018 [12:56]:
“Caspian Ecology” 9-cu Azərbaycan Beynəlxalq Ətraf Mühit Sərgisi çərçivəsində konfrans keçirilir
16/11/2018 [12:53]:
Pensiya yaşı tamam olanlara SMS-lə məlumat göndəriləcək
16/11/2018 [12:51]:
Mingəçevirdə avtoxuliqanlar saxlanıldı
16/11/2018 [12:48]:
200 manatadək maaş alan şəxsdən 25 faiz sosial sığorta tutulacaq
16/11/2018 [12:47]:
Əli və dostları qadağalara rəğmən Tac-Mahalda namaz qılmaqda davam edir...- İbrətamiz
16/11/2018 [12:44]:
Almaniyadan son 10 ayda 1449 nəfər azərbaycanlı deportasiya olundu
16/11/2018 [12:35]:
Moskvadan SİQNAL: “Azərbaycan istəsə... Ermənistan buna mane ola bilməyəcək”
16/11/2018 [12:30]:
"Sədərək"də yanğın başlayıb
16/11/2018 [12:29]:
Azərbaycanda bahalaşma - RƏSMİ
16/11/2018 [12:25]:
Avtomobillərdən oğurluq etməkdə şübhəli bilinən şəxslər saxlanılıblar
16/11/2018 [12:23]:
“Bu çox əhəmiyyətli çağırışdır və fəaliyyətlər genişləndirilsə, pozitiv nəticələr verə bilər”
16/11/2018 [12:21]:
“Abel Məhərrəmov konfransda kefli çıxış edib” – Deputat təsdiqlədi
16/11/2018 [12:19]:
Vergilər Nazirliyinin səlahiyyətləri artırılır
16/11/2018 [12:17]:
Deputat: "Hər ailəyə uşaq pulu verilməsin" - VİDEO
16/11/2018 [12:08]:
Bakı Metropoliteni işçi axtarır
16/11/2018 [11:56]:
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində Dünya Bankının missiyası ilə görüş olub
16/11/2018 [11:56]:
Spirtli içki və tütün məmulatları da bahalaşdı
16/11/2018 [11:48]:
“Əmək pensiyaları haqqında” qanun dəyişdirilir
16/11/2018 [11:47]:
Qarabağı özünə vətən hesab edəcək ermənilərin sayı 841 NƏFƏR ARTDI...
Bütün arxiv bir sırada
20/06/2018 [21:37] - Araşdırma - ( 3014 dəfə baxılıb)

Xoyskinin böyük etirafı, tarixi müsahibəsi və istefa səbəbləri - GİZLİNLƏR



Təəssüf ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən danışdıqda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi azsaylı insanların adlarını çəkməklə, onlar barəsində yazıları oxumaqla kifayətlənirik. Lakin heç onlar barəsində də bəzi bilgilər lazımınca araşdırılmayıb. Xüsusən də ayrı-ayrı zamanlarda Cümhuriyyətin bütün yükünü çiyinlərinə alan baş nazirlər Fətəli xan Xoyski və Nəsib bəyin fəaliyyətlərinin müəyyən çətin mərhələləri  barəsində araşdırma yazılarına o qədər də çox rast gəlinmir.

Məsələn, Fətəli xan Xoyskinin 1918-ci il 7 dekabr tarixində, yəni, Azərbaycan Cümhuriyyətinin parlamentinin açılışında səsləndirdiyi tarixi nitq haqqında təəssüf ki, elektron və çap mediasında çox az bilgiyə rast gəlmişik. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin tərtib edilən stenoqramlarında və Fətəli xan Xoyskidən bəhs edən bəzi araşdırma məqalələrdə həmin tarixi nitq və o nitqi doğuran zərurətlər barəsində müəyyən məqamlar işıqlandırılıb. 

Moderator.az xəbər verir ki,  Xoyski çıxışında 1918-ci ilin 28 mayından o günlərədək (dekabr, 1918) keçdikləri keşmekeşli yoldan danışır. Üzləşdikləri çətinliklər, yaşadıqları basqılardan söz açan Xoyski bununla belə, may ayından bəri rəhbərlik etdiyi hökumətin Azərbaycan xalqı üçün əlindən gələni əsirgəmədiyini bildirib. Xoyskinin rəhbərliyi dövründə yaşanan ən acı tarixi faktlardan biri də İrəvanın güzəştə gedilməsidir. Amma biz tarixi situasiyanı dəyərləndirməliyik. Cəmi bir neçə ay əvvəl qurulan, təhlükəsizliyi türk ordusundan asılı olan, ordusuz bir hökumət başqa nə cür qərar qəbul edə bilərdi ki? 

Cümhuriyyətin xarici işlər naziri Məhəmməd Həsən Hacinskiyə yazdığı məktubunda Xoyski bu məsələyə qısa izahat verib:

“Biz ermənilərlə bütün mübahisələrə son qoyduq, onlar ultimatumu qəbul edəcək və müharibəni qurtaracaqlar. Biz İrəvanı onalara güzəştə getdik”.

Sonrakı proseslər bunun tam əksini göstərsə də, yenə də Xoyski və rəhbərlik etdiyi hökuməti nədəsə qınamaq olmaz. Xoyski sözügedən tarixi nitqində bu barədə deyirdi:

“Hökumətimiz öylə bir zamada təşəkkül etmişdi ki, bir kənddən o biri kəndə getmək qorxulu idi. Gecə yatanda sabaha çıxmaq ümidi yox idi. Heç kəsin irzi, namusu, canı, mali əmniyyətdə deyildi… İdarələrin adı var isə də, özü yox idi. Hərə başına beş-on addam yığıb bir hökumət, bir qanun düzəltmiş idi. Güclü olanlar özünü ağa hesab edirlərdi”.

Buna baxmayaraq, Fətəli xan Xoyski 1918-ci ilin 7 dekabrında-parlamentin açıldığı tarixdə orqanın ilk iclasındakı çıxışında Azərbaycan hökumətinin bir neçə aylıq fəaliyyəti barədə hesabat verdikdən sonra onun istefası haqqında bəyanatı da  təqdim edir. Bu, artıq Xoyski şəxsiyyətinin böyüklüyü demək idi:

“Fəaliyyətimizdə xətalar işləmişiksə də, hər zaman fikrimiz bu olmuşdur: Hökumət çalışmışdır ki, öz nüfuzunu millətin gözündə itirməsin. Biz xahiş edirik ki, nöqsanlarımızı bizə göstərəsiniz, tənqidə ixtiyarınız var və tənqid xeyirli şeydir. Parlamentin əsas vəzifəsi də yol göstərməkdir. Hər nazir öz nəzarətləri barəsində bəyanat verəcəkdir. Hökumətin ixtiyarı bu günə qədər idi. Şimdi isə siz yığıldınız. Hökumət başında parlamentin etimadına müzəhhər və parlamentə istinad edən bir kabinə olmalıdır.  Heç bir hökumət parlament açıldıqdan sonra iş başında qalamaz. Ona görə də mən bütün yoldaşlarım tərəfindən xəbər verirəm: hökumət hüzurunuzda istefasını verir”.

Lakin o sıradan bir insan yox, Fətəli xan Xoyski idi. Ona ehtiyac hər zaman olacaqdı. Bu səbəbdən də AXC parlamentinin sədri Həsən bəy Ağayev bu çıxışdan cəmi bir həftə sonra – 1918-ci il 13 dekabrda- yeni hökumət qurmaq üçün Xoyskiyə məktub yazır:

“Alişan Fətəli xan Xoyski hüzüri-alilərinə!
Azərbaycan Cümhuriyyəti məclisi-məbusanın 10 kanuni-əvvəl tarixli iclasında yeni kabinə təşkili üçün baş vəkkili intixab və dəvəti mənə mühəvvəl edilmişdi. Parlaman fraksiyalarının rəyini nəzərə alaraq, zati –alilərin məharəti-siyasilərini və bu anadək vətən və millət üçün göstərdikləri hüsn-xidmət və fədakarlıq böylə mühüm və müşkül məsələ üçün zati-alilərini dəvət etməsinə məbna baş vəkaləti qəbul və müştərək bir kabinə təşkil etməyini arzu edirəm, əfəndim”.

Parlaman rəisi doktor H. Ağayev”

Lakin Xoyski Tiflisdən yolladığı teleqramla bu dəvəti rədd edir. Bunu bir neçə səbəblə əlaqləndirir. Amma paralaman üzvləri Xoyski fikrində israrlı olur. Sədr Həsən bəy ikinci dəfə ona xahiş məktubu ünvanlayır:
“Yeni hökumət təşkili üçün zat-alilərinizə 13 kanunda (dekabrda) yazdığım məktubuma rədd cavabı almağıma baxmayaraq, təkraran zat alilərinizdən millət naminə rica ediyorum ki, Vətənin bu ağır zamanında hökumət təşkili kimi məsuliyyətli bir vəzifədən bərkənar olmayıb, yeni müştərək bir kabinə təşkilini öhdənizə götürəsiniz. 
Parlaman rəisi Həsəm bəy Ağayev”.

Mürəkkəb siyasi proseslərdən yorulmasına baxmayaraq, Xoyski gənc dövləti tək buraxmır. Doğrudur, o bundan sonra  hökumətə az rəhbərlik edir. Amma hərbiyyə və xarici işlər naziri kimi Cümhuriyyət və cümhuriyyətçilərin yanında olur.


Moderator.az daha bir tarixi mənbəyə müraciət edərək, Xoyskinin müsahibəsini xatırladacaq. Cümhuriyyət parlamentinin xahişi ilə yenidən hökumət kabinəsinin başına keçən Xoyski  “Azərbaycan” qəzetinin  müxbirinə müsahibə verir. Müsahibədə yeni  kabinet quruculuğu barəsində danışır:

Araşdırmaçı Lətif Babayevə istinad edərək, həmin müsahibədən bir hissəni oxuculara təqdim edirik: 

Fətəli Xan Xoyski: - Biz ağır dövr yaşayırıq. Qarşıda yeni həyat formaları yaratmaq kimi nəhəng işlər durur və bunun üçün bəzən partiya mənsubiyyətindən, bu və ya digər millətin nümaynədəsi olmasından asılı olmayaraq respublikanın bütün qüvvələrini səfərbər etmək lazımdır. Mən bu niyyətlərlə mümkün namizədlərlə danışıqlara başlamışam. Danışıqlar iki gündür davam edir və mən belə bir kədərli faktı deməyə məcburam ki, parlamentin mənim üzərimə qoyduğu vəzifəni yerinə yetirəcəyimə ümid çox azdır. Mən kabinet yaratmaqdan imtina edəcəyəm. 

Müxbir: - İcazə verin öyrənək, hansı səbəblərə görə? 

F.X.Xoyski: - Səbəblər çoxdur, ən başlıcası, maraqların və tələblərin son dərəcədə ziddiyyətli 
olmasıdır ki, mən bunları razılaşdırmağın mümkün olacağını görmürəm. 

Müxbir:- Milli, yaxud partiya xarakterli tələblər və maraqlar? 

F.X. Xoyski: -  Daha çox şəxsi. 

Müxbir: - Danışıqların nəticələri nə vaxt aydınlaşa bilər? 

F.X. Xoyski: -  Bu gün, yaxud sabah. Ancaq təkrar edirəm, mən danışıqların nəticələrinə hədsiz pessimistcəsinə yanaşıram. 

Müxbir- Onda çıxılmaz vəziyyət yaranır. Əgər Siz, parlament fraksiyalarının etimadını qazanmış şəxs bu vəzifənin öhdəsindən gələ bilmirsinizsə, bunu başqası heç bacarmaz. 

F.Xoyski: - Nəyə görə, bəlkə başqası bacaracaqdır. Hər bir siyasi xadimin öz prinsipləri və öz dünyagörüşü var. Mənim dünyagörüşüm kabinet yaratmaqda qarşılaşdığım ziddiyətləri razılaşdırmağa imkan vermir, ancaq ola bilər ki, başqası kəskin ucları yumşaldar və barışıq xəttini tapar. Mən bütün son gücümü toplamağa və vətənin rifahı naminə verməyə hazır olduğumu demişəm, ancaq elə hədlər var ki, mən heç vaxt adlayıb keçə bilmərəm.” (“Azərbaycan” qəzeti 1918, 22 dekabr).

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyində yeni təyinat - EKSKLÜZİV
Bədənini parçalayıb göydələndən aşağı salladılar –DƏHŞƏT...+ VİDEO
Günəş sistemində yeni bir planet tapıldı - MARAQLI
Hər kəs onu görmək üçün sıraya girir - MARAQLI
Cavid Qurbanov Avstriyanı Azərbaycan üzərindən keçən nəqliyyat dəhlizi layihələrinə qoşulmağa dəvət etdi
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Əli və dostları qadağalara rəğmən Tac-Mahalda namaz qılmaqda davam edir...- İbrətamiz
Dünya
“Fətullah Gülən Türkiyəyə verilməyəcək” – PROQNOZ
Cəmiyyət
Könlünün qapı-pəncərəsini insanların üzünə açan nurlu insan - Qənbər Şəmşiroğlu-85
Maraqlı
O kiminsə üstünə atılsa adamı xəstəxanaya yox, birbaşa morqa göndərirlər + FOTOLAR
Maraqlı
Diktatorun ölümünə səbəb olduğu yəhudi qızla fotosu rekord qiymətə satıldı - FOTO
Həftənin ən çox oxunanları
"KİA Motors" Azərbaycanda 1 milyon kilometr maşın sürən şəxsi ŞOKA SALDI...
Xəzər TV rektorun qovulmasının səbəbini açıqladı: Akademiki qara günlər gözləyir - VİDEO
Ayaz Mütəllibovdan şok açıqlamalar -"Danışmışdım, Qarabağ qaytarılacaqdı..."
"Bəlkə içimizdəki ermənilərdənsən ki, şəhid anasını təhqir etməyə özünü borclu bilirsən"
"Misir Mərdanov Abel Məhərrəmovun deyil, Bəhram Əsgərovun rektor olmasını istəyirdi"
"Başa düşə bilmirəm ki, hansı məntiqlə qadınları 65 yaşda pensiyaya çıxarırıq?"
Xatirənin geyimi başına bəla oldu - FOTOLAR
Abel Məhərrəmovun rektorluq "kitabını bağlayan" SENSASİON SƏBƏB...
“Bu reklama çəkilməklə bir ailə başçısını üç il yarım həbsdən azad etdirdim...” - VİDEO
Sehrli ingilis barmağı: Dumanlı Albiondan bir qudaya stop, digərinə yaşıl ışıq? + FOTOLAR
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə