Xəbər lenti
17/10/2018 [00:34]:
“Virtual Qarabağ” öz saytının yeni versiyasını təqdim edəcək
16/10/2018 [23:57]:
Gürcülər azərbaycanlı qıza görə ayağa qalxdı - FOTO
16/10/2018 [23:37]:
Tovuzda evin damından tullanan 39 yaşlı kişi ayaqlarını sındırdı
16/10/2018 [23:35]:
Xalq artisti: “Arvadı bir kəlmə sözə görə boşadım”
16/10/2018 [23:33]:
“Heydər Əliyevlə gecə ikinin yarısınadək söhbət etdik”
16/10/2018 [23:23]:
Qaşıqçının konsulluqda öldürülməsi sübut olundu - Təcili
16/10/2018 [23:20]:
Etimad Əsədov Ərdəbildə anıldı
16/10/2018 [22:55]:
Azərbaycanın iqtisadi şaxələnmə siyasətinə bir baxış
16/10/2018 [22:40]:
Badamdarda tədqiqat aparılan ərazidə uçqun baş verdi - FOTO
16/10/2018 [22:31]:
Sarkisyan Paşinyanın istefasını qəbul etdi- YENİLƏNİB
16/10/2018 [22:09]:
Ermənistandan Qarabağa üçüncü magistral yol çəkilir -Kəlbəcərdə yeni şəhərcik salınacaq...
16/10/2018 [22:02]:
Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının Adyunkturasına qəbul başladı
16/10/2018 [21:25]:
Pərvin Abıyeva: "Çox qısqancam, süründürürəm, sonra sürünürəm" (VİDEO)
16/10/2018 [21:16]:
Qənirə Paşayeva "Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması" üçün qurumlara çağırış etdi
16/10/2018 [21:09]:
DTX-nin “Facebook”, “Twitter” və “Youtube” hesabları fəaliyyətə başladı
16/10/2018 [21:08]:
Prezident Xanlar Vəliyevin oğluna yüksək vəzifə verdi - SƏRƏNCAM
16/10/2018 [21:02]:
Nazirlikdən narazı şəhid ailələrinin birdəfəlik ödəmə ilə bağlı iddialarına CAVAB
16/10/2018 [20:49]:
“Artıq innən belə deməyə söz qalmayıb...” - Arif Paşa
16/10/2018 [20:33]:
"Get, qardaş, get, orda gözlə bizləri, burda bizə yer yox artıq..."
16/10/2018 [20:27]:
Paşinyan istefa verdi - Son dəqiqə
16/10/2018 [20:24]:
Gömrük əməkdaşlarının potensialının artırılması sahəsində tərəfdaşlıq əlaqələri gücləndirilir
16/10/2018 [20:22]:
Türkiyə telekanalında İlham Əliyevin prezidentliyinin 15 illiyi ilə bağlı süjet - VİDEO
16/10/2018 [20:06]:
Prezident sərəncam imzaladı
16/10/2018 [19:38]:
Ukraynada təyyarə qəzaya uğradı
16/10/2018 [19:25]:
Sərkisyan və Saakyan arvadları ilə Azərbaycan şəhərlərini gəzdi... -FOTOLAR
16/10/2018 [19:21]:
Həbsdə olan generalın bacanağı hakim qarşısına çıxarılacaq: Dələduzluq, rüşvət vermə...
16/10/2018 [19:19]:
Ankarada İsrail səfirliyinə traktorla hücum etmək istədilər - VİDEO
16/10/2018 [19:08]:
Azərbaycanın Mərakeşə yeni səfiri təyin edilib
16/10/2018 [19:03]:
Prezident bir qrup şəxsi təltif etdi - SİYAHI
16/10/2018 [19:01]:
İlham Əliyevdən - YENİ TƏYİNATLAR
16/10/2018 [18:56]:
Xəzər Gəncəliyə “Əməkdar artist” fəxri adı verilib
16/10/2018 [18:49]:
QHT Şurasının 10 illiyi ilə bağlı ictimai müzakirə keçirildi
16/10/2018 [18:46]:
Bakcell 400-ə yaxın yeni 4G (LTE) baza stansiyası istifadəyə verəcək
16/10/2018 [18:45]:
Prezident büdcədən 15,1 milyon manat ayırdı
16/10/2018 [18:33]:
ADU-da alman dili müəllimlərinin görüşü keçirildi
16/10/2018 [18:20]:
Həbib Konorun revanş təklifinə cavab verdi
16/10/2018 [18:16]:
"Azərbaycandan çoxlu toy təklifləri almışam" -"Səni deyirlər"i oxuyan sənətçi
16/10/2018 [18:10]:
İnsan beynini proqramlaşdırmaq mümkün olacaq - İNANILMAZ...
16/10/2018 [17:46]:
İşçilər bütün gecəni yerdə yataraq keçirdilər - SƏBƏB...
16/10/2018 [17:35]:
Qənirə Paşayeva MM-də şəhid ailələrinin üzləşdiyi narahatlığı qaldırdı
16/10/2018 [17:31]:
ADU-da alman orta əsr sevgi hekayəsi səhnələşdirildi
16/10/2018 [17:28]:
Etimad Əsədov dəfn olundu -FOTOLAR
16/10/2018 [17:27]:
Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
16/10/2018 [17:25]:
Eldar Əzizovdan Bakı Meriyasının Mətbuat xidmətinə yeni TƏYİNAT
16/10/2018 [17:23]:
ADU-da konsert keçirildi -FOTOLAR
16/10/2018 [17:12]:
Məcburi köçkünlərin növbəti qəbulu keçirildi
16/10/2018 [17:06]:
İclas zamanı tavandan ilan düşdü - VİDEO
16/10/2018 [17:02]:
Paşinyanın istefası təxirə salındı
16/10/2018 [16:55]:
Çarpayıdan yıxılan qadın iflic oldu - DƏHŞƏT...
16/10/2018 [16:52]:
“Dədə Şəmşirə olan münasibət vaxtilə Səməd Vurğuna da, Nizami Gəncəviyə də göstərilib”
16/10/2018 [16:24]:
Rəqəmsal televiziyanın “atası” öldü
16/10/2018 [16:22]:
Azərbaycan Qran-Prisinin biletləri satışa çıxarıldı - QİYMƏTLƏR
16/10/2018 [15:54]:
Camal Qaşıqçı cinayətinin animasiya çarxı hazırlandı - VİDEO
16/10/2018 [15:50]:
Polisdən qaçmaq üçün ölüm xəbərini yaydı- FOTOLAR
16/10/2018 [15:48]:
Sərdar Ortacın həyat yoldaşı ölümdən döndü - FOTO
16/10/2018 [15:46]:
Siyavuş Novruzov: "Haqqı olan insanlar kənarda qalıblar"
16/10/2018 [15:32]:
Bakıda liftdəki qəza ilə bağlı həbslər başladı
16/10/2018 [15:29]:
Dolların iflası proqnozlaşdırıldı
16/10/2018 [15:22]:
“Kitayski” dollar satanlar məhkəmədə ifadə verdi
16/10/2018 [15:20]:
Sabiq dövlət müşaviri: “Özləri deyəcəklər ki, götürün rayonları...”
16/10/2018 [15:15]:
Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: SEYİD ƏZİM ŞİRVANİ
16/10/2018 [15:02]:
Aleksand Ramaşkanı məğlub edən Rail Rəcəbov kimir?
16/10/2018 [14:59]:
Sədr yumurta qıtlığından DANIŞDI: “Toyuğa deyə bilmərik ki, günə 3 dənə yumurtla”
16/10/2018 [14:48]:
İcazəsiz balıq ovlayan şəxs saxlanıldı
16/10/2018 [14:46]:
Ermənistanda 3 yeni qubernator təyin olundu
16/10/2018 [14:41]:
“Təəssüf ki, bu gün bizə “kəşf et” sözü deyilmir”
16/10/2018 [14:41]:
Nikol Paşinyan bu gün istefa verəcək
16/10/2018 [14:40]:
“Müğənni xanımla ailə qurmaram”
16/10/2018 [14:36]:
Parlament uşaqlarla bağlı qanun layihəsini ikinci oxunuşda qəbul etdi
16/10/2018 [14:28]:
“Aşıq Şəmşir bir nəslin, bir rayonun deyil, bütün Azərbaycanın dəyəri və qürurudur”
16/10/2018 [14:22]:
Ermənistanda qalmaqallı səs yazısını aparanlar tutuldu
16/10/2018 [14:20]:
Ağdam istiqamətindəki erməni postlarının görüntüləri yayıldı- VİDEO
16/10/2018 [14:20]:
“Bu qanun layihəsinə dini xurafat anlayışı əlavə edilsin” -Amaşovdan təklif
16/10/2018 [14:18]:
“Zamirə Hacıyeva məsələsində maliyyə amnistiyasından söhbət gedə bilməz”
16/10/2018 [14:14]:
"Məni ömrünü tənhalıqla başa vuran Lev Tolstoyun vəziyyətinə salmayın..."
16/10/2018 [14:06]:
MSK üzvlərinə diplomatik pasport verilə bilər
16/10/2018 [14:01]:
Deputat HİDDƏTLƏNDİ: “3-cü sinif dərsliyində erotika var”
16/10/2018 [14:00]:
Fazil Mustafa şəhid ailələrinin problemini qaldırdı - 11 minlik ödəniş
16/10/2018 [13:58]:
Oqtay Əsədov 11 minlik ödənişi ala bilməyən şəhid ailələri ilə bağlı göstəriş verdi
16/10/2018 [13:57]:
Tramp Paşinyanla görüşəcək
Bütün arxiv bir sırada
20/07/2018 [16:05] - Cəmiyyət - ( 1107 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: MİRZƏ MƏHƏMMƏDƏLİ KAZIM BƏY



III YAZI

Kazım bəyin dini-fəlsəfi görüşlərində islam qanunları və onunla bağlı anlayşların tədqiqi də mühüm yer tutmuşdur. Məsələn, o, İslam hüququndan bəhs edən Sədr üs-Şəriət Übeydullahən “Müxtəsər – ül-vikayət” (1845, Kazan) əsərinə yazdığı müqqədimədə əsasən, şəriətin nə olmasını izah etməyə çalışmışdır. Ona görə “şəriət” sözünün mənası “yol hazırlamaq” anlamını verib Quran və Sünnətdən (peyğəmbərlə bağlı hədislərdən) ibarətdir. İslam fiqhi ya da İslam qanunşunaslığının əsasında da Quran və Sünnətdən ibarət olan şəriət ehkmaları dayanır. “Fiqh” sözünün “anlayış, idrak” anlamına gəldiyini, bilikli adama da “fəqih” deyildiyini yazan Kazımbəy qeyd edir ki, “fiqh elmi”nin tarixi də peyğəmbərlə başlayıb, daha sonra dörd xəlifə (Əbubəkir, Əmər, Osman və Əli) tərəfindən inkişaf etdirlmişdir. Ancaq dörd xəlifədən sonrakı dövrdə Quran və Sünnətə əməl etmək məsələsində müsəlmanalr arasında fikir ayrılıqları artmış, bununla da İslam dinində yeni məzhəblər, təriqətlər ortaya çıxmışdır (hənəfilər, maliklər, şafilər, hənbəlilər, mötəzililər xariciliər və b.). Bununla da sünni hüquqi məktəblərin əsası qoyulmuşdur. Kazım bəy yazır: “Şərq hüquqşünasları İslamın ilk dövrlərindən qanunun müstəqilliyi və toxunulmazlığını müdafiə edirdilər. Məhəmməd peyğəmbər öz tərəfdarlarının dini və siyasi həyatına dair hər şeyi özündə cəmləşdirmişdi. Onlar üçün öz tərəfdarlarına oyub getdiyi Quran və Sünnət Peyğəmbərin ölümündən sonra sonra da dəyişilməz rəhbər olaraq qalmışdı”. 

İslam qanunşünaslığında “ictihad” (ciddi cəhd, ciddi səy) anlayışının da xüsusi yer tutduğunu vurğulayan Kazımbəy yazırdı ki, bu dərəcəni qazananlar “müctəhid” adlanırlar. İctihadın üç mərhələdən ibarət olduğuna (qanun tərtib etməkdə müstəqillik, qanun tərtib edənin yaratdığı məktəb və sistemin müstəqilliyi, hökmün icrasında müstəqillik) toxunan mütəfəkkirə görə, müctəhidlik şəriət baxımından Allahın ən yüksək hədiyyəsi hesab edilir və xüsusi nüfuz sahibi deməkdir. O, yazır: “Bu dərəcəyə çatmağa can atanlar, əlbəttə, hüquqşünaslığın bütün məktəblərini və bu elmin bütün sahələrini, o cümlədən qanunşünaslıq üçün zəruri hesab edilən ərəbcə və məntiq də daxil olmaqla hüquq elminin bütün sahələri haqqında mükəmməl biliyə sahib olmalıdırlar. Onlar qanundan irəli gələn hər bir məsələni dərhal həll etməyə hazır olmalı, öz qərarını əsaslandırmaq üçün, dəlilləri göstərməli və bu məsələ barəsində birinci və ikinci dərəcədən olan müctəhidlərin müxtəlif rəylərini üzə çıxarmalıdır”. 
O, İslam qanunlarından bəhs edən “Şəraül-İslam” ya da “İslam qanunları” (1862) əsərinə yazdığı müqəddimə və şərhlərində də tənqidi fikirlərini davam etdirmişdir. Belə ki, bu kitabda İslam qanunlarına görə girov və ticarət, vərəsəlik və nikah kimi məsələlərin şərhi öz əksini tapmşdır ki, Kazımbəy burada da ciddi cəhdlə İslam dinini, o cümlədən Quranı və hədisləri tənqid atəşinə tutmuşdur. 

İslam təriqətlərindən imamilik ya da müridizmin fəlsəfi və siyasi-hüquqi dəyərləndirilməsi. Kazım bəyin İslam təriqətlərindən, o cümlədən də imamilik ya da müridizmdən bəhs edən, eyni zamanda onun dini və siyasi-fələfi görüşlərini əks etdirən ən mühüm əsərləri “İmamın əhəmiyyəti, onun hakimiyyəti və ləyaqəti” (1860), “Müridizm və Şamil” (1859) kitablarııdır. O, “İmamın əhəmiyyəti, onun hakimiyyəti və ləyaqəti” məqaləsində “imamiliyin” islam fəlsfəsi baxımından ehkçamı və hüquqi mahiyyətini açıb göstərməyə çalışmışdır. Ona görə, başçı, bələdçi, rəhbər anlamlarını verən “imam” sözünün hüquqi mənası müsəlmanların dini və mülki məişətdə bütün işlərini idarə edəndir. İmaməti böyük imamət və kiçik imamət olmaqla iki dərəcəyə bölən Kazmbəy göstərir ki, möminləri yönədən də, eyni zamanda hərbi qüvvələrin başçları da “imam” adlanmışlar. Ancaq sonralar sünnilər və şiələrdə imam anlayışı fərqli xarakter daşımışdır. Şiələrə görə “imam” ancaq peyğəmbər nəslinə aid olanlardır ki, ilk imam Həzrət Əli, sonuncu imam qeybə çəkilmiş Mehdidir. Sünnilərdə isə “imamət” məsələsi yalnız peyğəmbər nəslindən olmaq anlamında dəyərləndirilmədiyi üçün davam etmiş, hətta dövrünün qabaqcıl adamlarına belə bir rütbə kimi “imam” adı verilmişdir. Kazımbəy yazır: “İmam rütbəsi dövrünün qabaqcıl adamı mənasında ən məhur şəxslərə verilir. İslamım ilk əsrlərinin diqqətəlayiq alimlərinin böyük hissəsi bu epiteti daşımış və bəziləri az qala öz adları kimi mənimsəyiblər”. 
Ona görə, Dağıstanda da müridizm tərəfdarlarının imamət məsələsindən faydalanmaları məhz sünni düşüncənin məhsulu olmuşdur. Belə ki, Şeyx Şamil Qafqazda çar Rusiyasının işğalçılığına qarşı 1834-1859-cu illərdə imamət məsələsindən ustalıqla yararlanaraq mübarizə aparmışdır. O, yazır: “1834-cü ildə bütün müridlər yekdilliklə Şamilə müraciət edərək onun imaməti qəbul etməsini xahiş etmiş və özlərini onun müridi elan etmişlər... Bununla da Şamil öz uzaqgörən siyasəti ilə ona nail oldu ki, Dağıstanın ümum xalq seçkisində məhz Həmzə bəyi deyil, onu imam seçdilər və getdikcə onun ətrafı genişləndi və “nəhayət o, möminlərin başçısı və Qafqazın hökmdarı rütbəsini qazandı”. 

Qeyd edək ki, Kazımbəy “Müridizm və Şamil” əsərində daha geniş şəkildə imamət ya da müridizmlə bağlı üç məsələyə: 1) Müsəlman Şərqində müridizmin tarixi oçerki, 2) Müridizmin Qafqazadakı inkişafı, və 3) İmam Şamil -, aydınlıq gətirməyə çalışmışdır. 

O, müridizmin tarixinə başlamamışdan öncə, əxilik, sufizm, mövləvilik və digər müsəlman amallı təriqətlərdən bəhs etmiş, daha sonra da müridizmin və imamiliyin, eləcə də müridizmlə bağlı olan cihad, təriqət və dəvət analyışlarının geniş şərhini vermişdir. Onun sözlərinə görə, İslam sufizmi ilə bağlı olan müridizmdə də şəriət, təriqət və həqiqət prinsipləri başlıca yer tutmuş, eyni zamanda, müridizmin özünün də üç əsas prinsipi olmuşdur: cihad, təriqət və dəvət. Kazımbəy yazır: “Müridizm İslamın inkişafı tarixində və müsəlmanların dini inqilabında mühüm rol oynamışdı. Müridizm cihad, təriqət və dəvət kimi üç başlanğıc əsasında yaradılmışdı. Cihad, iman uğrunda mübarizə, təriqət, Tanrıya gedən həqiqi yol, dəvət isə insanları mənfur hakimiyyətə qarşı üsyana, qanuni və ya dini hüquqları qorumağa çağırışdır”. 

“Cihad” məsələsini ayrıca şərh edən Kazımbəy yazırdı ki, bu, Peyğəmbərində ilk və əsas silahı olmuş, öz dinini təsdiq etdirmək üçün düzgün və səmərli istifadə etmişdir. Eyni zamanda, cihad bütün xəlifələrin müxtəlif ölkələri fəth etməsinə də mühüm rol oynamışdır. O, yazır: “Təkcə cihad sayəsində 100 il müddətində əzəmətli və qorxunc bir İslam imperatorluğu yaradılmış və bundan sonra bu imperiyanın sərhədləri daxilində müxtəlif dövlətlər meydana gəlmişdi. Kim səlib yürüşlərinin uğurlarının səbəblərini təhlil edibsə, o, Məhəmmədin siyasətində bu cihad dini ideyasının yaradılmasının nə qədər vacib olduğunu anlayacaq”. Kazımbəyə görə Peyğəmbər İslam dinindəki cəhənnəm və cənnət anlayışlarından da istifadə edərək cihada haqq qazandırmışdır.

Müridizmdə təriqət məsələsinə gəlincə, Kazımbəy yazır ki, Peyğəmbər təriqəti öz əməli kimi dəyərləndirmiş, daha sonra təriqəti Həzrət Əli və sufi alimlər davam etdirmişlər. “Dəvət” məsələsində də ilk addımı Peyğəmbər atmış, o, bir çox bütpərəst, xristian xalqları İslam dinini qəbul etməyə çağırmışdır. “Dəvəti” qəbul etməyənlərə qarşı cidah etmək isə məqbul hesab olunmuşdur.
Kazımbəyə görə, Qafqazda isə müridizmin kökü ən azı 15-ci əsrə gedib çıxsa da, 1742-1794-cü illərdə onun ilk tanınmış başçısı tatar mənşəli Şeyx Ələddin Mənsur olmuşdur. Mənsurdan sonra bir müddət müridizm hərəkatə zəifləsə də, 1823-cü ildə Dağıstan və Çeçenistanda müridizmin yeni lideri Şeyx Molla Məhəmməd olmuş və o, 1829-cu ildə çar Rusiyasına qarşı cihad ya da qəzavat elam etmişdir. Onun şəhid olmasından sonra (1834) müridizmin lideri Şeyx Şamil seçilmişdir. 

O, “Bab və babilər” (1865) əsərində də əsas tənqid hədəfi kimi İslam dinini seçərək babiliyi siyasi-fəlsəfi anlamda şərh etmişdir. Belə ki, İslam dini pərdəsi altında meydana çıxan babilərin əsil mahiyyətini açmağa çalışan Kazımbəy yazırdı ki, onlar Məhəmməd şah Qacarın ölümündən istifadə edərək meydana çıxmışdılar. Kazımbəyə görə, babilərin lideri Seyid Əli Məhəmməd Babın “Bəyan” kitabı Qurana oxşar tərzdə yazılsa da, əslində babilər yeni din yaratdıqlarını ortaya qoyurdular. Yəni babilər iddia edirdilər ki, artıq Quran və Sünnət, ya da şəriət köhnələrək öz əhəmiyyətini itirmişdir. Ona görə də, yeni din (Babilik) əsasında “İran” da yeni dövlət (“Baki şahlığı”) yaratmağın zamanıdır. Bütün bunları təhlil edən Kazım bəy yazırdı ki, əslində babiliyin ortaya çıxması təsadüfi olmamış, Şərqin, xüsusilə də İslam Şərqi ölklərinin cəhaləti, nadanlığı, despotizmi islahatların aparılmasını zəruri etmişdir. O, yazırdı: “Babilər hərəkatı əsarətdə olan həqiqətin istibdad əleyhinə mübarizəsinin nəticəsi idi... Bab onun ölkəsində xalqın inandığı dinin boş, mənasız şeylərlə dolu olduğunu başa düşürdü. Bab həmişə nəfs və ibadət, məhəbbət və əxlaq haqqında danışırdı... O, xalqdan “məczub”, yəni dəli adını almışdı ki, bu da onun təriqətinin qurulmasında ikiqat nailiyyətlər qazandırmışdır”.

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

“Heydər Əliyevlə gecə ikinin yarısınadək söhbət etdik”
İclas zamanı tavandan ilan düşdü - VİDEO
Çarpayıdan yıxılan qadın iflic oldu - DƏHŞƏT...
Nikol Paşinyan bu gün istefa verəcək
"Məni ömrünü tənhalıqla başa vuran Lev Tolstoyun vəziyyətinə salmayın..."
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
Ermənistandan Qarabağa üçüncü magistral yol çəkilir -Kəlbəcərdə yeni şəhərcik salınacaq...
Şou-biznes
"Azərbaycandan çoxlu toy təklifləri almışam" -"Səni deyirlər"i oxuyan sənətçi
Cəmiyyət
“Dədə Şəmşirə olan münasibət vaxtilə Səməd Vurğuna da, Nizami Gəncəviyə də göstərilib”
Dünya
Polisdən qaçmaq üçün ölüm xəbərini yaydı- FOTOLAR
Dünya
Sərdar Ortacın həyat yoldaşı ölümdən döndü - FOTO
Həftənin ən çox oxunanları
Cahangir Hacıyevin xanımı hər gün 2500 dollarlıq şərab içirmiş -Dünya belə pul xərcləyən qadın görməyib
"Cavan oğlanı nə edirsən, pul xərcləməyəcək" - Rövşanədən müğənniyə
"Tikintidəki özbaşınalığa Abid Şərifovla Hacıbala Abutalıbov cavab verməlidir"
İstanbulda küçəyə erməninin adı verildi
Dədə Şəmşirə uzanan yaman dil "kəsildi"...
“Bütün ölkə müharibəyə köklənməlidir”
“Erməni-rus qruplaşması hansı halda Azərbaycanla döyüşə girə bilər?”- General cavab verir (Video)
Bakıda bu restorana parolsuz daxil olmaq mümkün deyil - VİDEO
"Bunun üçün ölkə başçısına müraciət etmişəm, İqtisadiyyat Nazirliyi ilə söhbətimiz olub"
Paşinyan Ermənistan bayrağını ayağına geyindi…- Kanadalı həmkarı ilə birgə- FOTO
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə