Xəbər lenti
17/01/2019 [16:33]:
Güclü külək Goranboyda transformatoru dayağından aşırdı, partlayış baş verdi...
17/01/2019 [16:33]:
Gürcüstanda 5 yaşlı azərbaycanlı uşaq "donuz qripi"nə yoluxub
17/01/2019 [16:25]:
Rusiyada bəbir təlimçiyə hücum etdi
17/01/2019 [16:19]:
“Əsgər qucağımdakı yaralını başından avtomatın qundağı ilə vurub öldürdü...” - Qanlı Yanvarın həkimi
17/01/2019 [16:17]:
Azercell ilə rominqdə onlayn ol
17/01/2019 [16:15]:
Ekologiya Nazirliyi: Bakıda küləyin sürəti 30 m/s, Sumqayıtda 40 m/s-ə çatır
17/01/2019 [16:13]:
Avropa İttifaqı Nümayəndəliyinin müvəqqəti işlər vəkili Gəncədədir
17/01/2019 [16:08]:
Tarixçi-deputat: “Nəsiminin məzarının Hələbdə qalmasının tərəfdarıyam”
17/01/2019 [16:07]:
Ramil Usubovdan daha yeddi təyinat - SİYAHI
17/01/2019 [16:05]:
Qar Türkiyəni əsir aldı: 48 kəndlə əlaqə kəsildi - FOTO
17/01/2019 [15:51]:
Güclü küləyin əsməsi nəticəsində bu saata qədər xəsarət alan olmayıb - Səhiyyə Nazirliyi
17/01/2019 [15:50]:
Seksoloq: "60 yaşa kimi bakirəliyin qorunması qürur məsələsi deyil"
17/01/2019 [15:50]:
"Bu, ümumi bəladır və onunla istər media, istərsə də hər bir vətəndaş fəal mübarizə aparmalıdır"
17/01/2019 [15:32]:
4700,3 mln. manat profisit yaranıb – Maliyyə Nazirliyi
17/01/2019 [15:30]:
Altı yaşlı qızı ilə dünyanı gəzmək üçün işindən ayrıldı - FOTOLAR
17/01/2019 [15:28]:
Mirəliyev pişiyi 9-cu mərtəbədən atıb - “Bu kişi manyak imiş...”
17/01/2019 [15:20]:
Qurban Qurbanovdan sərt qərar - Onu əvəzedici heyətə göndərdi
17/01/2019 [15:15]:
Gürcüstanda “donuz qripi”ndən sonra qızılca yayıldı - 17 gündə 312 nəfər
17/01/2019 [15:12]:
Bakıda güclü külək TIR-ı aşırdı - VİDEO
17/01/2019 [15:09]:
20 Yanvarın “açılmayan gülləsi” - Primakov Allahşükür Paşazadəyə hakimiyyəti ələ almağı niyə təklif etmişdi? - TARİX
17/01/2019 [15:04]:
ABŞ-da qətlə yetirilən azərbaycanlının cənazəsi ölkəyə GƏTİRİLİR
17/01/2019 [15:02]:
Zakir Həsənov İranın Baş Qərargah rəisi ilə nədən DANIŞDI?
17/01/2019 [14:55]:
İki erməni əsgəri minaya düşdü
17/01/2019 [14:53]:
“Dünyanın heç bir musiqisi muğamlarımız qədər dərinliyə və duyğusallığa malik deyil”
17/01/2019 [14:51]:
Məhəmməd Əli: “Peyğəmbərim Həzrəti Məhəmmədin(s) adını ayaq altına qoydurmaram”
17/01/2019 [14:49]:
Tramadolun dövriyyəsi ilə bağlı qanunvericiliyə edilən dəyişiklik qüvvəyə mindi
17/01/2019 [14:48]:
Qorxulu siklon artıq Azərbaycandadır
17/01/2019 [14:23]:
20 Yanvarın Şəhidlər Günü elan olunması təklif edildi
17/01/2019 [14:21]:
Lion Universitetində partlayış baş verib - VİDEO
17/01/2019 [14:21]:
“Azərbaycan ordusu birinci müdafiə xəttini yarsa....” – Erməni politoloqdan XƏBƏRDARLIQ
17/01/2019 [14:18]:
Polkovnik Qəddafinin haqqı Liviyalıların burnundan gəlir -Ölkə qaçılmaz su fəlakəti qaqrşısındadır
17/01/2019 [14:17]:
Nazirlik rayon təhsil şöbələrinin ləğv edilməsi barədə məlumatlara münasibət bildirdi
17/01/2019 [14:10]:
Sergey Lavrov: “Bizim türk həmkarlarımızda suallar yaranıb”
17/01/2019 [14:09]:
Bakı Nəqliyyat Agentliyi bəzi yollarda sürət həddini aşağı saldı
17/01/2019 [14:07]:
Avtomobil nəhəngləri elektromobillərə 300 milyard dollar ayırır –Yeni texnologiyanın tətbiqi sürətlə genişləndirilir
17/01/2019 [14:03]:
Rusiya ilə Qərb arasında “Balkan savaşı” –Karnegi Fondu ziddiyyətlərin perspektivlərini təhlil edib
17/01/2019 [13:58]:
Yanvarın 17-də Gürcüstanda matəm günü elan olunub
17/01/2019 [13:55]:
Sabahın havası – yollar buz bağlayacaq
17/01/2019 [13:37]:
Ramil Usubov daha bir rəisin yerini dəyişdi
17/01/2019 [13:30]:
Prezident Administrasiyasının rəsmisi dini radikalizmə qarşı mübarizəyə səslədi
17/01/2019 [13:28]:
Beyons Bakıya gəlir?
17/01/2019 [13:14]:
Sabunçuda əməliyyat: Silahlı şəxs tutuldu - FOTOLAR
17/01/2019 [13:14]:
“Belə “kişi”nin boyunu yerə soxum”
17/01/2019 [13:10]:
Düşmən sərhədyanı ərazidə  raket-sursat anbarları inşa etdi-VİDEO
17/01/2019 [13:04]:
Trapmın keçmiş arvadı şəkilləri ilə meydan oxudu - FOTOLAR
17/01/2019 [12:59]:
Vilayət Quliyev Macarıstanda təhsil alan azərbaycanlıların sayını AÇIQLADI
17/01/2019 [12:56]:
Bakıda sulu qar yağır -Dənizdə dalğanın hündürlüyü 5.3 metrə çatdı
17/01/2019 [12:56]:
Küləklə Azərbaycana “donuz qripi” gəlib? - RƏSMİ
17/01/2019 [12:54]:
SOCAR 2500 neftçini təxliyə etdi - Ən son məlumat
17/01/2019 [12:52]:
Milli Məclis muğam sənəti ilə bağlı sənədi müzakirəyə çıxaracaq
17/01/2019 [12:49]:
Bakı Nəqliyyat Agentliyində TƏYİNAT
17/01/2019 [12:34]:
Ələtdə yükqaldırma əməliyyatları dayandırıldı - RƏSMİ
17/01/2019 [12:31]:
Aleksandr Lapşin əlini erməni ətəyindən üzmək istəmir
17/01/2019 [12:29]:
Əl çantasında bəyən olunmayan valyuta aşkarlandı
17/01/2019 [12:27]:
Siqaretləri avtomobildə gizlədərək keçirmək istədi
17/01/2019 [12:25]:
Narkotik vasitə və psixotrop maddə aşkarlandı
17/01/2019 [12:20]:
“Kitabların oxunması məcburiləşdirilməlidir” - Əflatun Amaşov
17/01/2019 [12:19]:
"Kənd kitabxanaları bağlanıb, nə var ki, işçiyə 120 manat maaş verilirdi" - Aqil Abbasdan etiraz
17/01/2019 [12:18]:
“Bu hadisə qərənfil obrazını tamamilə dəyişdirdi”
17/01/2019 [12:16]:
Alagöz dağında tank döyüşü başlandı-FOTOLAR
17/01/2019 [12:13]:
Ləğv edilən dövlət qurumlarına müsahibələr dayandırıldı - RƏSMİ
17/01/2019 [12:12]:
“Çap məhsulları ƏDV-dən azad edilsin”
17/01/2019 [12:06]:
Bakıda gözlənilən tornado Elman Rüstəmovla Əhməd Əhmədzadəni Londondan vurdu - FOTOLAR
17/01/2019 [12:01]:
“Ümumiyyətlə, köhnə kitabxanaların yenidən qurulması təqdir olunacaq bir addımdır...”
17/01/2019 [11:57]:
Aclıq və ölümlə döyüşən şagirdlər, bombalanan məktəblər, əlacsız müəllimlər –TƏSİRLİ VİDEO
17/01/2019 [11:55]:
Təbii fəlakətlərdən hər il Azərbaycana 250-300 milyon dollar zərər dəyir
17/01/2019 [11:54]:
Teatr, kino və efir məkanında tütün qadağası ilə bağlı dəqiq parametrlər müəyyənləşdirilə bilər
17/01/2019 [11:53]:
Müəllimlər məktəbli kitabçasını necə yazmalıdırlar? – Edilən xətalar, vacib qaydalar
17/01/2019 [11:50]:
“Bəziləri bunu kitabxanların ləğvi kimi izah etməyə çalışır” - Komitə sədri
17/01/2019 [11:48]:
Aqil Abbas kitabxana problemi HAQDA: “Ad çəkəndə küsürlər”
17/01/2019 [11:46]:
Vəkillər Kollegiyasının dəstəyi ilə beynəlxalq məhkəmə müsabiqəsinin Azərbaycan seçimləri keçirilir
17/01/2019 [11:42]:
Şamaxı və ətraf rayonların əhalisinin diqqətinə: Pulsuz hüquqi yardım
17/01/2019 [11:38]:
“Misir Mərdanov sona qədər ekspert institutunu nüfuzdan salmağa çalışdı” - İTTİHAM
17/01/2019 [11:33]:
Aİİ-də “Sən uğura layiqsən, uğur sənsən” mövzusunda seminar keçirildi
17/01/2019 [11:31]:
Cüdo üzrə azərbaycanlı Amerika çempionu... - FOTOLAR
17/01/2019 [11:24]:
"Qılıncla qadını qoruyan biz kişilər, o qədər acizik ki, indi onları videoyla şantaj edirik?!"
17/01/2019 [11:23]:
Xaçmazda heyvanlar peyvəndlənir
17/01/2019 [11:20]:
Mərdimazar...
17/01/2019 [11:15]:
Güneyli soydaşlarımız sovet rejiminə qarşı mücadilədə... - Nəsiman Yaqublu yazır...
17/01/2019 [11:09]:
Həssas qrupların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində ötən il məqsədyönlü addımlar atılıb
Bütün arxiv bir sırada
13/09/2018 [13:47] - İqtisadiyyat - ( 1716 dəfə baxılıb)

Dolları hansı valyuta əvəzləyəcək və bu nə vaxt baş verəcək?



Bir qədər tarixə nəzər salaq...

Kağız pulların meydana çıxmasına qədər uzun illər boyu qızıl dünyada müstəqil pul vahidi kimi qəbul edilirdi. Lakin zaman keçdikcə ona alternativ olan kağız pullar meydana çıxdı. Kağız pullar qızıl pulu əvəz edib onun dəyərini özündə daşısalar da bir müddətdən sonra ölkələrin valyuta kurslarına daha ciddi nəzarət etmək zərurəti ortaya çıxdı. Çünki beynəlxalq ticarətin sürətlə inkişaf etməyə başladığı bir dönəmdə, bəzi ölkələrin dövriyyəyə qızıl təminatı olmayan pullar buraxması ehtimalı artırdı. Bu səbəbdən də 1867-ci ildə Paris valyuta sistemi bütün beynəlxalq valyutaların dəyərinin qızılla ölçülməsi qərarını qəbul etdi. Lakin Birinci Dünya müharibəsi və 20-ci illərin sonunda dünya iqtisadiyyatında yaşanan əsrin depresiyyası adlı böhran, hökumətləri məcbur etdi ki, qızılla təmin edilməyən əlavə pullar çap etsinlər. Bununla da kağız pulların qızıl təminatından imtina edilməyə başlandı. Bir qədər sonra, 1934-cü ildə ABŞ valyutasının yenidən bir unsiya üçün 35 dollar səviyyəsində qızıl təminatı bərpa edildi və 44 ölkənin milli valyutasının dəyəri Amerika dolları ilə ölçülməyə başlandı. Ancaq bu da uzun çəkmədi. Müttəfiqlər ABŞ-ı təminatsız dollar çap edib dövriyyəyə buraxmaqda ittiham etməyə başladılar.

İkinci dünya müharibəsinin necə yekunlaşacağı aydınlaşdıqdan sonra, qalib ölkələr qarşısında ortaya bir sual çıxdı. Müharibə zamanı ciddi itkilərlə üzləşmiş onlarla ölkənin olduğu bir dünya hansı maliyyə qanunları ilə yaşayacaq? Bu məqsədlə 1944-cü ilin iyul ayında Hitler əleyhinə olan 44 ölkəni təmsil edən 730 nümayəndə ABŞ-n Nyu-Qempşir ştatının Bretton-Vuds şəhərində yığışdılar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının xətti ilə keçirilən bu tədbirdə uzn müzakirələrdən sonra səs çoxluğu ilə ABŞ dolları qızıl təminatı olmaqla dünyanın bir saylı valyutası elan edildi. Maraqlı olan odur ki, həmin vaxt bu müzakirələr zamanı SSRİ nümayəndə heyəti tam passiv bir mövqe tutaraq, əsasən susmuş və dolların bir saylı valyuta elan edilməsinə məmuniyyətlə səs vermişdi. Sonralar aydınlaşdı ki, bu “həmrəyliyin” kökündə 1943-cü ilin sonlarında məhşur Tehran konfransında ABŞ prezidenti Franklin Ruzveltin İosif Stalinə müharibənin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün vəd etdiyi 6 milyard dollar kredit dayanırmış. Lakin 1945-ci ildə F.Ruzveltin qəfil ölümü bu vədin yerinə yetirilməsinə imkan vermədi. Onun yerinə gəlmiş prezident Q.Trumen verilmiş vəddən dərhal imtina etdi.

Bretton-Vuds konfransında ABŞ-ın nümayəndə heyəti daha inandırıcı bəyantlarla çıxış edib qələbə qazandı. Bu qələbəyə əsas verən səbəblər isə müharibə dövründə ən az zərər çəkmiş iqtisadiyyatın məhz Birləşmiş Ştatlar iqtisadiyyatı olması idi, digər tərəfdən o dövrə dünyanın qızıl ehtiyatlarının 70%-ə qədəri məhz ABŞ-a məxsus idi.

İllər ötdükcə dolların qızıl təminatı ABŞ iqtisadiyyatı və onun maliyyə sistemi üçün bir çox problemlər yaratmağa başladı. Birləşmiş Ştatlar hökuməti iqtisadiyyata daha çox vəsaitlər cəlb etmək üçün əlavə kağız pullar çap etmək istəyirdi. Lakin dolların qızıl təminatı hökumətin əl-qolunu bağlayırdı. Qızıl ehtiyatlarının imkan verdiyindən artıq dollar çap etmək mümkün deyildi, digər tərəfdən isə bir sıra Avropa ölkələri mütəmadi olaraq ABŞ xəzinədarlığından təhvil verdikləri dolların müqabilində qızıl tələb edirdilər. Və nəhayət 1971-ci ilin avqus ayının 15-də ABŞ prezidenti Riçard Nikson birtərəfli qaydada dolların qızıl təminatından imtina etdi. Bundan sonra nə baş verdi? Dövriyyəyə əlavə olaraq buraxılan milyardlarla dollar ABŞ iqtisadiyyatına böyük dvidentlər gətirsə də dolların qızıl təminatından imtina edilməsi onun dəyərinin kəskin azalmasına səbəb oldu. Belə ki, əgər 1972-ci ildə 1 unsiya qızılın dəyəri 58,4 dollara bərabər idisə, bu rəqəm 2001-ci ildə 277,9 dollara, 2014-cü ildə isə 1220 dollara çatdı. Hal hazırda dünya bazarlarında 1 unsiya qızılın dəyəri 1210 dollar ətrafındadır. Beləliklə, dolların qızıl təminatından imtina edilən 1971-ci ildən bu günə qədər Birləşmiş Ştatların milli valyutası öz dəyərini 21 dəfəyə qədər itirib.

Dollar hegemoluğu davam edir

Lakin buna baxmayaraq dolların hegemonluğu davam edir. Bu hegemonluğun arxasında dünya iqtisadiyyatının az qala 1/4 – nə sahib olan ABŞ iqtisadiyyatı dayanır. Bu gün beynəlxalq hesablaşmaların 80%-dən çoxu ABŞ dolları ilə aparılır. Dünya ölkələrinin valyuta ehtiyatlarının 2/3 – si məhz ABŞ dollarındadır. Bəs belə bir durumda dollardan imtina, yəni onun hegomonluğuna son vermək nə qədər real görünür? Əvəəla onu deyək ki, mümkün olmayan heç nə yoxdur. Lakin bunu etmək üçün tək siyasi bəyanatların və ya hər hansı başqa çağrışların edilməsi kifayət deyil. Əməli iş görmək lazımdır. Bu problemin çözülməsinin ən doğru yolu ABŞ dollarını əvəzləyəcək və bütün ölkələrin qəbul edəcəyi başqa bir beynəlxalq valyuta tapmaqdan keçir. Heç şübhə yoxdur ki, söhbət dollardan sonra hər hansı bir ölkənin milli valyutasından gedə bilməz. Əgər belə olsa, dollar sindiromunu yaşayan bir çox dünya ölkələri buna dərhal etiraz edəcəklər. Bəs dolları hansı valyuta əvəz edə bilrər? Bu günə yeganə real namizəd Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablaşmalar aparmaq üçün 1970-ci ildən etibarən təsis etdiyi Xüsusi Borclanma Hüququ (XBH) ola bilər. Bu da yenilik deyil, artıq illərlədir ki, BVF-nun təsis etdiyi bu valyutanın aparıcı valyuta seçilməsi ətrafda müzakirələr gedir. XBH ilk baxışda dolları əvəzləmək üçün ən yaxşı valyutadır. O, hər hansı bir ölkənin deyil, 188 çox ölkənin təmsil olunduğu bir maliyyə qurumunun - BVF-nun valyutasıdır. Digər tərəfdən Beynəlxalq Valyuta Fondu elə bir maliyyə institutudur ki, oradan maliyyə məsələlərinin bir qayda olaraq ədalətli həllini gözləmək olar. Fondun idarəçilik forması da buna tam imkan verir. Lakin burada da ortaya çox ciddi bir problem çıxır. XBH-un dəyərini müəyyənləşdirən valyuta korzinasında 42% yenə də ABŞ dollarına məxsusdur.

Bu gün Birləşmiş Millətlər Təşkilatı başda olmaqla nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlarda ABŞ-n üzvlük haqqı bütün ölkələrin üzvlük haqqından dəfələrlə çoxdur. Təbi ki, burada Beynəlxalq Valyuta Fondu da istisna təşkil etmir. Fondun kvotasında ABŞ-n payı bütün ölkələrin payından dəfələrlə çox - 42 milyard XBH-a bərabərdir. Bu səbəbdən də Fondun rəhbəri vəzifəsinə namizədin seçilməsi belə ABŞ administrasiyasının qeyri-rəsmi razılığı ilə baş tutur.

Bütün bunların ortada olduğu bir şəraitdə dünyanın aparıcı dövlətlərinin dolların XBH ilə əvəzlənməsi cəhdləri bir nəticə vermir. Çin və Rusiyanın 2009-cu ildə bununla bağlı təkidli cəhdləri də nəticəsiz qaldı. Mövcud durumda məsələnin həlli üçün tək istəyin olması kifayət deyil. Burada BMT xətti ilə dolların əsas valyuta funksiyalarının BVF-un XBH-a ötürülməsini nəzərdə tutan bir proqramın qəbul olunmasına və onun mərhəllələrlə icra edilməsinə ehtiyac var. Yalnız bu yolla yaxın 4-5 il ərzində dolların bir saylı valyuta statusundan imtina mümkün ola bilər. Təbi ki, ABŞ buna qarşı olacaq və butün imkanları bir araya gətirəcək ki, bu baş verməsin. Çünki o, bu gün təminatsız dollar çap etmək yolu ilə çox asanlıqla yüz milyardlarla vəsait qazanmaqla yanaşı, bütün ölkələri də özündən asılı bir vəziyyətdə saxlaya bilir. Bundan necə imtina etmək olar?

Fikrət Yusifov
Iqtisad elmləri doktoru,
professor
(musavat.com)

Altı yaşlı qızı ilə dünyanı gəzmək üçün işindən ayrıldı - FOTOLAR
Polkovnik Qəddafinin haqqı Liviyalıların burnundan gəlir -Ölkə qaçılmaz su fəlakəti qaqrşısındadır
"Kənd kitabxanaları bağlanıb, nə var ki, işçiyə 120 manat maaş verilirdi" - Aqil Abbasdan etiraz
“Misir Mərdanov sona qədər ekspert institutunu nüfuzdan salmağa çalışdı” - İTTİHAM
"Qılıncla qadını qoruyan biz kişilər, o qədər acizik ki, indi onları videoyla şantaj edirik?!"
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Dünya
Trapmın keçmiş arvadı şəkilləri ilə meydan oxudu - FOTOLAR
Köşə
Mərdimazar...
Cəmiyyət
Güneyli soydaşlarımız sovet rejiminə qarşı mücadilədə... - Nəsiman Yaqublu yazır...
Cəmiyyət
Qış mövsümünün yeni bəlası - Mədə qripi...
Gündəm
“Erməni probleminin araşdırılması üçün ayrıca institutlar yaradılmalıdır”
Həftənin ən çox oxunanları
ABŞ prezidentinin Stalinə verdiyi məxfi məktubda Azərbaycan haqda nə yazılmışdı?..
Qarşı cinsə marağı azalan, intim hissləri qaydasında olmayan cütlüklər onu çeynəsələr...
Putin Paşinyanı qucaqlayır, Lukaşenko İrəvan yolçuluğunda... - Bəs biz nəyi gözləyirik?
"Bu ölkənin şeyxi hara baxır, Anar, Çingiz Abdullayev, Ramiz Rövşən və digərləri hara baxır?"
Bu ölkədən idxal olunan 7 ərzağı başınıza silah dirəsələr də YEMƏK OLMAZ!!!
Azərbaycanda boşanma iddiası qaldıranların çoxu kişilərdir - Səbəb UTANCVERİCİDİR
Ucarda dəhşət: 16 yaşlı qız qaçırılıdı, zorlandı, sonra ailəsinə qaytarıldı - VİDEO
Bakıda gözlənilən tornado Elman Rüstəmovla Əhməd Əhmədzadəni Londondan vurdu - FOTOLAR
“102-ci baza ləğv edilsə, Qarabağda  genişmiqyaslı müharibə başlayacaq...”
Şəhər meri 30 il kirayədə yaşayan süpürgəçiyə ev verdi-İbrətamiz- FOTOLAR  
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə