Xəbər lenti
26/04/2019 [15:44]:
"Son 3 ayda istehsalatda 8 nəfər həyatını itirib, 34 nəfər isə xəsarətlər alıb"
26/04/2019 [15:37]:
Çernobıl faciəsi 33 il -Əməliyyatda 126 azərbaycanlı da iştirak edib
26/04/2019 [15:34]:
"Bu vəziyyət ölkə prezidentinin həyata keçirdiyi sosial islahatlarla uzlaşmır"
26/04/2019 [15:27]:
Türkiyədə zələzələ oldu –4,4 bal gücündə
26/04/2019 [15:21]:
Qarabağdakı qondarma rejim yalnız ordumuzdan deyil, mediamızdan da qorxurmuş...
26/04/2019 [15:18]:
Ərdoğanın cangüdənlərinin vəkili döymə görüntüləri yayıldı –VİDEO
26/04/2019 [15:05]:
Formula 2 üzrə sıralama yarışının vaxtı dəyişdirildi -Tras yoxlanılır
26/04/2019 [15:03]:
Bakıda qəza keçirən pilot: "Hazırda heç bir yerim ağrımır, hər şey qaydasındadır"
26/04/2019 [14:59]:
Stalinin nikahdankənar oğlu - Jdanovun yaxını, Beriyanın həbs etmək istədiyi Kuzakov
26/04/2019 [14:57]:
Tanrısına təpik atdığına görə Allahın qarğışına düçar olan nankor millət...
26/04/2019 [14:53]:
“Diqlas”ın sökülməsiylə bağlı komissiya yaradılıb
26/04/2019 [14:51]:
“Mətbuatda İçərişəhərlə bağlı yer alan məlumatlar ürək ağrıdır”
26/04/2019 [14:44]:
Vladimir Putin: "Azərbaycanla münasibətlərin inkişafından məmnunuq"
26/04/2019 [14:39]:
Orucluğa az qaldı – Həkimdən xəbərdarlıq
26/04/2019 [14:38]:
“Ulduz” filminin “Nazik”i vəfat etdi
26/04/2019 [14:28]:
Narkomoniyanı təbliğ edən daha bir meyxanaçı həbs olunub
26/04/2019 [14:21]:
Formula 1 Qran-Prisinin birinci sərbəst yürüşü ləğv olundu – “Bütün kanalizasiya qapaqları yoxlanılmalıdır” – RƏSMİ
26/04/2019 [14:13]:
Gömrük Komitəsinin sədri Ümumdünya Gömrük Təşkilatının baş katibi ilə görüşüb
26/04/2019 [14:01]:
Bakı trasında bu ilin ilk qəzası - FOTO
26/04/2019 [13:49]:
"Ağdam Muğam Mərkəzində də çıxışlarımız olacaq, amma hələ ki, tarix bəlli deyil"
26/04/2019 [13:46]:
“Formula 1” üzrə SOCAR Azərbaycan Qran-prisində ilk sərbəst yürüş başlayıb
26/04/2019 [13:39]:
Elman Rüstəmov yenə üzən məzənnədən DANIŞDI
26/04/2019 [13:37]:
XİN sözçüsü: "Suriya ilə təhlükəsiz əraziyə Türkiyə nəzarət etməlidir"
26/04/2019 [13:29]:
Bakıda tıxacların aradan qaldırılması üçün qərargah yaradıldı
26/04/2019 [13:28]:
Sabah 25 dərəcə isti olacaq
26/04/2019 [13:24]:
ADU-da SƏLİS-in e-vətəndaş proqramı təqdim olunub - FOTOLAR
26/04/2019 [13:14]:
“Kitab qapağında gərək kitabın içinə aid olan, onu ifadə edən bir illüstratsiya olsun...”
26/04/2019 [13:10]:
Məşhur Elina da vəfat etdi
26/04/2019 [13:06]:
"“İçərişəhər”də hər hansı ciddi tikililər aparılırsa, mütləq ictimai müzakirəyə çıxarılmalıdır"
26/04/2019 [13:00]:
İlham Əliyev Pekində Putinlə görüşdü
26/04/2019 [12:43]:
“İçərişəhər” İdarəsinin aparat rəhbəri: “Müxalif qüvvələrin bu təxribatları keçməyəcək”
26/04/2019 [12:31]:
"Bir uşağımızı idarə etməkdə çətinlik çəkiriksə müəllim 30 şagirdi necə idarə etsin?”
26/04/2019 [12:30]:
Serjik Sərkisyanın  kiçik qızı da istefa verdi... 
26/04/2019 [12:28]:
Mərkəzi Bank: Bir ildə 20 manatlıqların 60 faizi köhnəlir
26/04/2019 [12:16]:
"Qondarma “DQR”nın hesabatının BMT-nin saytında dərc edilməsi siyasi həyasızlıqdır"
26/04/2019 [12:15]:
Qadın özündən 9 yaş kiçik sevgilisi tərəfindən öldürüldü - BAKIDA FACİƏ
26/04/2019 [12:11]:
Azərbaycanın pul nişanlarının müdafiə qabiliyyəti artırılır
26/04/2019 [12:11]:
Müəllimi uşaq kimi ağladırlar...
26/04/2019 [12:06]:
"Çernobıl hadisəsinin 186 nəfər qurbanı Qorbaçovun boynuna yazılmalıdır"
26/04/2019 [12:01]:
“Nar” 2019-cu ilin birinci rübünün nəticələrini açıqladı
26/04/2019 [11:59]:
10 min dollardan yuxarı kreditlərə güzəşt olmayacaq - Mərkəzi Bankın sədri
26/04/2019 [11:46]:
Türkiyədə yaşayan azərbaycanlı müəlliməni qaçırdılar – FOTO
26/04/2019 [11:41]:
Azərbaycanda uçot dərəcəsi aşağı salındı
26/04/2019 [11:29]:
Elman Rüstəmov manatın məzənnəsinə proqnoz verdi
26/04/2019 [11:21]:
Ramil Usubov polkovnik-leytenantı vəzifəsindən azad etdi
26/04/2019 [11:19]:
Paytaxtda daha bir yol bağlanır
26/04/2019 [11:15]:
Millət vəkili: “Elə məktəb psixoloqları var, onların özünə ayrı bir psixoloq lazımdır”
26/04/2019 [11:13]:
28 cinayətin üstü “isti izlər”lə açıldı
26/04/2019 [11:08]:
Məşhur müğənninin oğlu bıçaqlandı
26/04/2019 [10:58]:
Azərbaycan nefti BAHALAŞDI
26/04/2019 [10:51]:
Zelenski Türkiyəyə getdi
26/04/2019 [10:48]:
Qaradağın bəzi ərazilərində işıq olmayacaq
26/04/2019 [10:44]:
Rusiyanın “Birinci kanal”ı Qarabağdan reportaj hazırladı - TƏXRİBAT
26/04/2019 [10:35]:
Bakıda konsert və atəşfəşanlıq olacaq - VİDEO
26/04/2019 [10:30]:
BSU-da türk gənclərinin bayramı qeyd olunub
26/04/2019 [10:21]:
"Mən sülhə inanmıram, tarixdə heç vaxt müharibə ilə alınan torpaqlar sülhlə qaytarılmayıb"
26/04/2019 [10:13]:
Dövlət qulluğuna sınaq imtahanı keçiriləcək
26/04/2019 [10:12]:
DTX və DİN Zaqatalada birgə əməliyyat keçirib
26/04/2019 [10:05]:
Bakıda “Formula 1” yarışlarına start verilir
26/04/2019 [10:02]:
Kiprli hərbi zabitin silsilə qətlləri: ana və qızlarını öldürürmüş - FOTO
26/04/2019 [09:59]:
Köçkünlərin əvvəlki yataqxanasında yanğın olub
26/04/2019 [09:57]:
Bu günə olan hava proqnozu
26/04/2019 [09:56]:
Prezident “Bir kəmər, bir yol” forumunda iştirak edir
26/04/2019 [09:23]:
Naməlum uçan obyektin göründüyünü hərbçilər etiraf etdi - VİDEO
26/04/2019 [09:17]:
ABŞ-da senator olmaq istəyən azərbaycanlı...
26/04/2019 [09:03]:
Ermənistanda saxlanılan ruhi xəstə vətəndaşımız əməliyyat olundu-İşğalçıdan növbəti “humanistlik”...-FOTO
26/04/2019 [07:30]:
Aeroportda 1 milyon xurma paylanacaq- İbrətamiz...
26/04/2019 [06:41]:
“Allahım, bizim aqibətimiz necə olacaq?!..”
26/04/2019 [00:55]:
Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında maraqlı layihə...
26/04/2019 [00:39]:
Mixail Qorbaçov xəstəxanaya düşdü
26/04/2019 [00:20]:
Zelenski seçkilərdən sonra adını dəyişdi
26/04/2019 [00:09]:
Simonyan: "Rusiya müsəlman ölkəsi, Həbib Nurməhəmmədov da onun prezidenti olacaq"
25/04/2019 [23:26]:
Lütfi Zadə ilə Rafiq Əliyevin dünya elminə səs salacaq kitabı çap olunub – FOTO-ANONS
25/04/2019 [23:22]:
Belçika parlamenti qondarma “erməni soyqırımı”nı rədd etdi
25/04/2019 [23:20]:
Gələn ay kartof və soğan ucuzlaşacaq
25/04/2019 [23:09]:
Çingiz Abdullayev: “Şəhərin müdafiəsi üçün mitinq olsa, ilk mən çıxacam”
25/04/2019 [23:04]:
Türkiyədə 3 PKK terrorçusu məhv edildi
25/04/2019 [23:03]:
Rusiya FTX-nin bölmə rəisi rüşvət almaqda şübhəli bilinərək saxlanılıb
25/04/2019 [23:02]:
Karib dənizində 33 Venesuela vətəndaşı itkin düşüb
25/04/2019 [22:46]:
"Şikəst doğulanların sayının artması cadugərliyin geniş yayılması ilə əlaqədardır"
Bütün arxiv bir sırada
13/09/2018 [13:47] - İqtisadiyyat - ( 1747 dəfə baxılıb)

Dolları hansı valyuta əvəzləyəcək və bu nə vaxt baş verəcək?



Bir qədər tarixə nəzər salaq...

Kağız pulların meydana çıxmasına qədər uzun illər boyu qızıl dünyada müstəqil pul vahidi kimi qəbul edilirdi. Lakin zaman keçdikcə ona alternativ olan kağız pullar meydana çıxdı. Kağız pullar qızıl pulu əvəz edib onun dəyərini özündə daşısalar da bir müddətdən sonra ölkələrin valyuta kurslarına daha ciddi nəzarət etmək zərurəti ortaya çıxdı. Çünki beynəlxalq ticarətin sürətlə inkişaf etməyə başladığı bir dönəmdə, bəzi ölkələrin dövriyyəyə qızıl təminatı olmayan pullar buraxması ehtimalı artırdı. Bu səbəbdən də 1867-ci ildə Paris valyuta sistemi bütün beynəlxalq valyutaların dəyərinin qızılla ölçülməsi qərarını qəbul etdi. Lakin Birinci Dünya müharibəsi və 20-ci illərin sonunda dünya iqtisadiyyatında yaşanan əsrin depresiyyası adlı böhran, hökumətləri məcbur etdi ki, qızılla təmin edilməyən əlavə pullar çap etsinlər. Bununla da kağız pulların qızıl təminatından imtina edilməyə başlandı. Bir qədər sonra, 1934-cü ildə ABŞ valyutasının yenidən bir unsiya üçün 35 dollar səviyyəsində qızıl təminatı bərpa edildi və 44 ölkənin milli valyutasının dəyəri Amerika dolları ilə ölçülməyə başlandı. Ancaq bu da uzun çəkmədi. Müttəfiqlər ABŞ-ı təminatsız dollar çap edib dövriyyəyə buraxmaqda ittiham etməyə başladılar.

İkinci dünya müharibəsinin necə yekunlaşacağı aydınlaşdıqdan sonra, qalib ölkələr qarşısında ortaya bir sual çıxdı. Müharibə zamanı ciddi itkilərlə üzləşmiş onlarla ölkənin olduğu bir dünya hansı maliyyə qanunları ilə yaşayacaq? Bu məqsədlə 1944-cü ilin iyul ayında Hitler əleyhinə olan 44 ölkəni təmsil edən 730 nümayəndə ABŞ-n Nyu-Qempşir ştatının Bretton-Vuds şəhərində yığışdılar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının xətti ilə keçirilən bu tədbirdə uzn müzakirələrdən sonra səs çoxluğu ilə ABŞ dolları qızıl təminatı olmaqla dünyanın bir saylı valyutası elan edildi. Maraqlı olan odur ki, həmin vaxt bu müzakirələr zamanı SSRİ nümayəndə heyəti tam passiv bir mövqe tutaraq, əsasən susmuş və dolların bir saylı valyuta elan edilməsinə məmuniyyətlə səs vermişdi. Sonralar aydınlaşdı ki, bu “həmrəyliyin” kökündə 1943-cü ilin sonlarında məhşur Tehran konfransında ABŞ prezidenti Franklin Ruzveltin İosif Stalinə müharibənin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün vəd etdiyi 6 milyard dollar kredit dayanırmış. Lakin 1945-ci ildə F.Ruzveltin qəfil ölümü bu vədin yerinə yetirilməsinə imkan vermədi. Onun yerinə gəlmiş prezident Q.Trumen verilmiş vəddən dərhal imtina etdi.

Bretton-Vuds konfransında ABŞ-ın nümayəndə heyəti daha inandırıcı bəyantlarla çıxış edib qələbə qazandı. Bu qələbəyə əsas verən səbəblər isə müharibə dövründə ən az zərər çəkmiş iqtisadiyyatın məhz Birləşmiş Ştatlar iqtisadiyyatı olması idi, digər tərəfdən o dövrə dünyanın qızıl ehtiyatlarının 70%-ə qədəri məhz ABŞ-a məxsus idi.

İllər ötdükcə dolların qızıl təminatı ABŞ iqtisadiyyatı və onun maliyyə sistemi üçün bir çox problemlər yaratmağa başladı. Birləşmiş Ştatlar hökuməti iqtisadiyyata daha çox vəsaitlər cəlb etmək üçün əlavə kağız pullar çap etmək istəyirdi. Lakin dolların qızıl təminatı hökumətin əl-qolunu bağlayırdı. Qızıl ehtiyatlarının imkan verdiyindən artıq dollar çap etmək mümkün deyildi, digər tərəfdən isə bir sıra Avropa ölkələri mütəmadi olaraq ABŞ xəzinədarlığından təhvil verdikləri dolların müqabilində qızıl tələb edirdilər. Və nəhayət 1971-ci ilin avqus ayının 15-də ABŞ prezidenti Riçard Nikson birtərəfli qaydada dolların qızıl təminatından imtina etdi. Bundan sonra nə baş verdi? Dövriyyəyə əlavə olaraq buraxılan milyardlarla dollar ABŞ iqtisadiyyatına böyük dvidentlər gətirsə də dolların qızıl təminatından imtina edilməsi onun dəyərinin kəskin azalmasına səbəb oldu. Belə ki, əgər 1972-ci ildə 1 unsiya qızılın dəyəri 58,4 dollara bərabər idisə, bu rəqəm 2001-ci ildə 277,9 dollara, 2014-cü ildə isə 1220 dollara çatdı. Hal hazırda dünya bazarlarında 1 unsiya qızılın dəyəri 1210 dollar ətrafındadır. Beləliklə, dolların qızıl təminatından imtina edilən 1971-ci ildən bu günə qədər Birləşmiş Ştatların milli valyutası öz dəyərini 21 dəfəyə qədər itirib.

Dollar hegemoluğu davam edir

Lakin buna baxmayaraq dolların hegemonluğu davam edir. Bu hegemonluğun arxasında dünya iqtisadiyyatının az qala 1/4 – nə sahib olan ABŞ iqtisadiyyatı dayanır. Bu gün beynəlxalq hesablaşmaların 80%-dən çoxu ABŞ dolları ilə aparılır. Dünya ölkələrinin valyuta ehtiyatlarının 2/3 – si məhz ABŞ dollarındadır. Bəs belə bir durumda dollardan imtina, yəni onun hegomonluğuna son vermək nə qədər real görünür? Əvəəla onu deyək ki, mümkün olmayan heç nə yoxdur. Lakin bunu etmək üçün tək siyasi bəyanatların və ya hər hansı başqa çağrışların edilməsi kifayət deyil. Əməli iş görmək lazımdır. Bu problemin çözülməsinin ən doğru yolu ABŞ dollarını əvəzləyəcək və bütün ölkələrin qəbul edəcəyi başqa bir beynəlxalq valyuta tapmaqdan keçir. Heç şübhə yoxdur ki, söhbət dollardan sonra hər hansı bir ölkənin milli valyutasından gedə bilməz. Əgər belə olsa, dollar sindiromunu yaşayan bir çox dünya ölkələri buna dərhal etiraz edəcəklər. Bəs dolları hansı valyuta əvəz edə bilrər? Bu günə yeganə real namizəd Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablaşmalar aparmaq üçün 1970-ci ildən etibarən təsis etdiyi Xüsusi Borclanma Hüququ (XBH) ola bilər. Bu da yenilik deyil, artıq illərlədir ki, BVF-nun təsis etdiyi bu valyutanın aparıcı valyuta seçilməsi ətrafda müzakirələr gedir. XBH ilk baxışda dolları əvəzləmək üçün ən yaxşı valyutadır. O, hər hansı bir ölkənin deyil, 188 çox ölkənin təmsil olunduğu bir maliyyə qurumunun - BVF-nun valyutasıdır. Digər tərəfdən Beynəlxalq Valyuta Fondu elə bir maliyyə institutudur ki, oradan maliyyə məsələlərinin bir qayda olaraq ədalətli həllini gözləmək olar. Fondun idarəçilik forması da buna tam imkan verir. Lakin burada da ortaya çox ciddi bir problem çıxır. XBH-un dəyərini müəyyənləşdirən valyuta korzinasında 42% yenə də ABŞ dollarına məxsusdur.

Bu gün Birləşmiş Millətlər Təşkilatı başda olmaqla nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlarda ABŞ-n üzvlük haqqı bütün ölkələrin üzvlük haqqından dəfələrlə çoxdur. Təbi ki, burada Beynəlxalq Valyuta Fondu da istisna təşkil etmir. Fondun kvotasında ABŞ-n payı bütün ölkələrin payından dəfələrlə çox - 42 milyard XBH-a bərabərdir. Bu səbəbdən də Fondun rəhbəri vəzifəsinə namizədin seçilməsi belə ABŞ administrasiyasının qeyri-rəsmi razılığı ilə baş tutur.

Bütün bunların ortada olduğu bir şəraitdə dünyanın aparıcı dövlətlərinin dolların XBH ilə əvəzlənməsi cəhdləri bir nəticə vermir. Çin və Rusiyanın 2009-cu ildə bununla bağlı təkidli cəhdləri də nəticəsiz qaldı. Mövcud durumda məsələnin həlli üçün tək istəyin olması kifayət deyil. Burada BMT xətti ilə dolların əsas valyuta funksiyalarının BVF-un XBH-a ötürülməsini nəzərdə tutan bir proqramın qəbul olunmasına və onun mərhəllələrlə icra edilməsinə ehtiyac var. Yalnız bu yolla yaxın 4-5 il ərzində dolların bir saylı valyuta statusundan imtina mümkün ola bilər. Təbi ki, ABŞ buna qarşı olacaq və butün imkanları bir araya gətirəcək ki, bu baş verməsin. Çünki o, bu gün təminatsız dollar çap etmək yolu ilə çox asanlıqla yüz milyardlarla vəsait qazanmaqla yanaşı, bütün ölkələri də özündən asılı bir vəziyyətdə saxlaya bilir. Bundan necə imtina etmək olar?

Fikrət Yusifov
Iqtisad elmləri doktoru,
professor
(musavat.com)

"Mən sülhə inanmıram, tarixdə heç vaxt müharibə ilə alınan torpaqlar sülhlə qaytarılmayıb"
Müəllim hər kəsin gözü qarşısında şagirdləri belə döydü - VİDEO
Düşüncələri səsə çevirən cihaz hazırlandı - MARAQLI
Polis tutuquşunu nəzarətə götürdü -İNANILMAZ...
114 metrlik qüllənin zirvəsində qolf oynadılar - MARAQLI...+ VİDEO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
Çernobıl faciəsi 33 il -Əməliyyatda 126 azərbaycanlı da iştirak edib
Gündəm
Qarabağdakı qondarma rejim yalnız ordumuzdan deyil, mediamızdan da qorxurmuş...
Gündəm
“Mətbuatda İçərişəhərlə bağlı yer alan məlumatlar ürək ağrıdır”
Ədəbiyyat
“Kitab qapağında gərək kitabın içinə aid olan, onu ifadə edən bir illüstratsiya olsun...”
Hadisə
"Qondarma “DQR”nın hesabatının BMT-nin saytında dərc edilməsi siyasi həyasızlıqdır"
Həftənin ən çox oxunanları
"İran fəlakət qarşısında- Azərbaycana da böyük təhlükə var..."
Ukraynanın yeni birinci xanımı: Yelena Zelenskaya kimdir? (FOTOLAR)
“Qarabağ Ermənistanla birləşməlidir” – Prezidentliyə namizəddən sərsəm bəyanat
"Özümü də biabır etdim, onları da" - Nazpərinin qardaşı qızından yeni AÇIQLAMALAR - VİDEO
Kəndin imamı evə ikinci arvad gətirdi, mərəkə qopdu - Davanın GÖRÜNTÜLƏRİ - VİDEO
Direktorun təcavüz etdiyi tələbə yandırıldı - DƏHŞƏT...
“A.Mamikonyan və qrupu 1997-ci ildə Xətai metrosu yaxınlığında  yaşayıb və...” 
ABŞ-da 1 milyard dollardan çox sərvətə sahib olan Azərbaycanlı kimdir? - MARAQLI
“Bakıya gələcək erməni jurnalistləri hava limanından aparıb Müdafiə Nazirliyinə təhvil vermək lazımdır”
"Bu millət erməniyə necə qalib gələ bilər?" - Millət vəkilindən həyəcan təbili...
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)
e-mail: [email protected]