Xəbər lenti
17/11/2018 [01:12]:
Trampın iradəsinin əksinə SNN-in jurnalisti yenidən Ağ evə döndü...
16/11/2018 [23:43]:
Kamal Abdulla yeni vəzifəyə seçildi
16/11/2018 [23:37]:
KXDR və Koreya Respublikası arasında birbaşa aviasiya əlaqəsi yaradıla bilər -Danışıqlar başlayıb
16/11/2018 [23:34]:
Küveytin hava limanı suyun altında qalıb - VİDEO
16/11/2018 [23:16]:
İspan şərabı, Kataloniya presedenti, biznesmen diplomata möhtac Qarabağ dərdi...
16/11/2018 [23:07]:
Dövlət Gömrük Komitəsi media tur təşkil etdi - FOTO
16/11/2018 [23:04]:
Prezident daha bir sərəncam imzaladı
16/11/2018 [22:56]:
Qazaxıstanda dəhşətli avtobus qəzası: ölən və yaralananlar var
16/11/2018 [22:54]:
Məleykə Abbaszadə Xızı rayonunda vətəndaşları qəbul etdi
16/11/2018 [22:43]:
"Belə bir böyük irəliləyiş aparılan islahatların məntiqi nəticəsidir" -İlham Əliyev
16/11/2018 [22:26]:
“Azərbaycandan gəlmələr” İrəvanda ayağa qalxdı: “Bizi insan yerinə qoymurlar” - VİDEO
16/11/2018 [22:20]:
General Aksizli Mallar üzrə Baş Gömrük İdarəsinə baş çəkdi
16/11/2018 [22:06]:
“Heydər Əliyev mənə xəbər göndərmişdi ki...” - Sabiq təhsil naziri SİRLƏRİ AÇDI
16/11/2018 [22:03]:
Braziliyalı təyyarəçi 5500 metr yüksəklikdə İslamı qəbul etdi - VİDEO
16/11/2018 [22:00]:
Şərab qurbanları... - "Ötən günlərimi qaytaraydılar" mahnısı son təsəlli kimi + VİDEO
16/11/2018 [21:47]:
Yataq xəstəsi olan Könül Xasıyevanın son halı - FOTO
16/11/2018 [21:38]:
30 manatla işə başlayıb milyonlar qazanan Əzizə Mustafazadə sirrlərini açdı - FOTO/VİDEO
16/11/2018 [21:25]:
Daşkəsəndəki dəhşətli yanğınla bağlı cinayət işi açıldı
16/11/2018 [21:05]:
Cinsi əlaqəyə girmək qripin qarşısını alır - MARAQLI
16/11/2018 [20:46]:
“Amaliya Pənahova və Səyavuş Aslan üçün xüsusi ssenarilər yazıb, filmlərə cəlb etmək lazım idi”
16/11/2018 [20:44]:
“AYB-yə üzvlük və sənəd qəbulunu gələnilki qurultaya qədər dayandırmışıq”– Fikrət Qoca
16/11/2018 [20:40]:
Sahil Babayev Şəmkirdə 5 rayonun sakinləri ilə görüşdü
16/11/2018 [20:38]:
Məhkəmə CNN-i haqlı bildi - Tramp uduzdu
16/11/2018 [20:36]:
İclasdan qayıdan Putin yolüstü aptekə girdi
16/11/2018 [20:23]:
10 yaşlı qızcığaz təcavüzkarı karate fəndi ilə uzaqlaşdırdı - MARAQLI...+ VİDEO
16/11/2018 [20:14]:
“Bədbəxtlər, səviyyəsizlər, istəyiniz qursağınızda qalacaq” - Mübariz Mənsimov
16/11/2018 [20:06]:
Telefonla çox oynadığı üçün 7 yaşlı qızını boğaraq öldürdü - DƏHŞƏT...
16/11/2018 [20:04]:
Beynəlxalq konfrans tolerantlığa həsr olunmuş sərgi ilə başa çatıb
16/11/2018 [20:01]:
Belqrad Universitetində “Azərbaycanda Din” mövzusunda seminar keçirildi - FOTO
16/11/2018 [19:59]:
BSU-da keçirilən beynəlxalq elmi konfrans öz işini başa çatdırıb
16/11/2018 [19:54]:
Özünü vampir hesab etdi, sevgilisini ürəyindən bıçaqladı - DƏHŞƏT...
16/11/2018 [19:49]:
Ermənini siçovullar gəmirdi- Yatağında...
16/11/2018 [19:33]:
QÜTB-ÜL ÖVLİYA kimlərdir?
16/11/2018 [19:27]:
“Yaradan şərabı boşuna haram saymayıb ki...” - Millət vəkilindən şərab qalmaqalına replika
16/11/2018 [19:24]:
“Sərxoş olub şeyxi dolamaq əxlaqsızlıqdır! Sən kimsən ki?!” - Mirələmovdan eks-rektora
16/11/2018 [19:21]:
Adil Əliyevdən 30 min istəyən istəyən icra başçısı kimdir? - Deputatdan açıqlama
16/11/2018 [19:09]:
Vergilər Nazirliyi kollegiyasının yeni tərkibi təsdiq edildi
16/11/2018 [19:07]:
Nataşa üçün oğul böyüdənlər...
16/11/2018 [18:57]:
ABŞ nüvə fəlakətinin bir addımlığından döndü
16/11/2018 [18:36]:
İlahiyyat İnstitutu 17 Noyabr – Milli Dirçəliş Gününü qeyd etdi
16/11/2018 [18:32]:
Culian Assanca qarşı ittihamlar irəli sürülür –Müller indi də VikiLeks" rəhbərinin boğazından yapışıb
16/11/2018 [18:29]:
Camal Xaşuqci üçün qiyabi namaz qılınıb –MƏDİNƏDƏ
16/11/2018 [18:26]:
İsrail xüsusi təyinatlısı Qəzza bölgəsində necə fəaliyyət göstərir: Teraktlar, təxribatlar, adam oğurlamaq...
16/11/2018 [18:21]:
Sumqayıtda yeni məktəb tikiləcək – Sərəncam
16/11/2018 [18:20]:
Prezident yolların təmirinə 1,5 milyon manat ayırdı
16/11/2018 [18:19]:
ADNSU-da Milli Dirçəliş Gününə həsr olunmuş tədbir keçirildi
16/11/2018 [18:15]:
İlham Əliyev Sumqayıta 5 milyon manat ayırdı
16/11/2018 [18:05]:
Qənirə Paşayeva Şanlıurfa bələdiyyə başqanı ilə görüşdü
16/11/2018 [18:01]:
Prezident: “Azərbaycan tarixi nailiyyət əldə edib”
16/11/2018 [17:58]:
Ələt-Astara yolunun ödənişli olacağı vaxt açıqlandı
16/11/2018 [17:44]:
Abunəçilər “Nar”-ın Müştəri xidmətinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir
16/11/2018 [17:18]:
Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasında Milli Dirçəliş gününə həsr olunmuş tədbir keçirildi
16/11/2018 [17:03]:
"Rektorun işdən çıxarılması Prezidentin müstəsna səlahiyyətlərinə aiddir"
16/11/2018 [17:02]:
Erməni idmançı azərbaycanlı ilə döyüşməkdən imtina etdi
16/11/2018 [17:02]:
Gödəkçənin cibindən tiryək çıxdı
16/11/2018 [17:01]:
İlham Əliyevin Belarusa səfərinin tarixi açıqlandı
16/11/2018 [17:00]:
Prezident Sumqayıt-Bakı qatarı ilə Bakıya gəldi -FOTOLAR
16/11/2018 [16:58]:
“Onlar yalnız Azərbaycanın deyil, digər ölkələrin tarixinə də şərəf gətirib”
16/11/2018 [16:47]:
Gürcüstandan narkotik vasitə keçirmək istədilər - FOTO
16/11/2018 [16:45]:
Azercell-in ödənişsiz ingilis dili kurslarında 50 jurnalist iştirak edəcək
16/11/2018 [16:44]:
Dərman mafiyası quran vəzifəli şəxslərin işi məhkəməyə göndərildi
16/11/2018 [16:42]:
Babək prospektində işlər yekunlaşacaq
16/11/2018 [16:42]:
Faiq Ağayevdən Məhərrəmovun işdən çıxarılmasına reaksiya: "Təhsilə illərdir ləkə gətirən tip"
16/11/2018 [16:38]:
“Palmali” rəsmən müflis elan edildi
16/11/2018 [16:19]:
AZAL Moskva üzərində qeydə alınan insidenti şərh edib
16/11/2018 [16:08]:
Paşinyan Azərbaycanla sərhədə gəldi
16/11/2018 [16:06]:
ADU-da SEMİNAR: “Sanskrit dili qədim və zəngin dil kimi”
16/11/2018 [16:06]:
"Bakı Group” MTK 1 700-dan çox şəxsin mülkiyyət hüququnu rəsmiləşdirmir
16/11/2018 [16:03]:
Sumqayıtda daha bir zavodun açılışı oldu -FOTOLAR
16/11/2018 [16:01]:
Yeni yollar tikiləcək
16/11/2018 [16:00]:
Qəhrəmanlar Günü Hekayəsi...
16/11/2018 [15:59]:
Siqaret zavodu istifadəyə verildi -FOTOLAR
16/11/2018 [15:54]:
"Enerji içkiləri cəmiyyətimizin bəlasıdır"
16/11/2018 [15:51]:
Vikiçilər daha bir önəmli işə imza atdılar
16/11/2018 [15:50]:
Şeyx Almaniyaya gedir
16/11/2018 [15:48]:
“Gazprom Armenia”ya qarşı ittiham - Nikol Paşinyanın davam edən şousu - ŞƏRH
16/11/2018 [15:41]:
"iPhone X" partladı
16/11/2018 [15:37]:
2018-ci ilin ən bahalı küçəsi
16/11/2018 [15:31]:
ADU-da “Leyli və Məcnun” operası səhnələşdirildi
16/11/2018 [15:28]:
“Elmi inqilabı vurduq biz başa, alimdir meşəmiz tam başdan-başa...” - TƏMSİL
Bütün arxiv bir sırada
13/09/2018 [13:47] - İqtisadiyyat - ( 1677 dəfə baxılıb)

Dolları hansı valyuta əvəzləyəcək və bu nə vaxt baş verəcək?



Bir qədər tarixə nəzər salaq...

Kağız pulların meydana çıxmasına qədər uzun illər boyu qızıl dünyada müstəqil pul vahidi kimi qəbul edilirdi. Lakin zaman keçdikcə ona alternativ olan kağız pullar meydana çıxdı. Kağız pullar qızıl pulu əvəz edib onun dəyərini özündə daşısalar da bir müddətdən sonra ölkələrin valyuta kurslarına daha ciddi nəzarət etmək zərurəti ortaya çıxdı. Çünki beynəlxalq ticarətin sürətlə inkişaf etməyə başladığı bir dönəmdə, bəzi ölkələrin dövriyyəyə qızıl təminatı olmayan pullar buraxması ehtimalı artırdı. Bu səbəbdən də 1867-ci ildə Paris valyuta sistemi bütün beynəlxalq valyutaların dəyərinin qızılla ölçülməsi qərarını qəbul etdi. Lakin Birinci Dünya müharibəsi və 20-ci illərin sonunda dünya iqtisadiyyatında yaşanan əsrin depresiyyası adlı böhran, hökumətləri məcbur etdi ki, qızılla təmin edilməyən əlavə pullar çap etsinlər. Bununla da kağız pulların qızıl təminatından imtina edilməyə başlandı. Bir qədər sonra, 1934-cü ildə ABŞ valyutasının yenidən bir unsiya üçün 35 dollar səviyyəsində qızıl təminatı bərpa edildi və 44 ölkənin milli valyutasının dəyəri Amerika dolları ilə ölçülməyə başlandı. Ancaq bu da uzun çəkmədi. Müttəfiqlər ABŞ-ı təminatsız dollar çap edib dövriyyəyə buraxmaqda ittiham etməyə başladılar.

İkinci dünya müharibəsinin necə yekunlaşacağı aydınlaşdıqdan sonra, qalib ölkələr qarşısında ortaya bir sual çıxdı. Müharibə zamanı ciddi itkilərlə üzləşmiş onlarla ölkənin olduğu bir dünya hansı maliyyə qanunları ilə yaşayacaq? Bu məqsədlə 1944-cü ilin iyul ayında Hitler əleyhinə olan 44 ölkəni təmsil edən 730 nümayəndə ABŞ-n Nyu-Qempşir ştatının Bretton-Vuds şəhərində yığışdılar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının xətti ilə keçirilən bu tədbirdə uzn müzakirələrdən sonra səs çoxluğu ilə ABŞ dolları qızıl təminatı olmaqla dünyanın bir saylı valyutası elan edildi. Maraqlı olan odur ki, həmin vaxt bu müzakirələr zamanı SSRİ nümayəndə heyəti tam passiv bir mövqe tutaraq, əsasən susmuş və dolların bir saylı valyuta elan edilməsinə məmuniyyətlə səs vermişdi. Sonralar aydınlaşdı ki, bu “həmrəyliyin” kökündə 1943-cü ilin sonlarında məhşur Tehran konfransında ABŞ prezidenti Franklin Ruzveltin İosif Stalinə müharibənin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün vəd etdiyi 6 milyard dollar kredit dayanırmış. Lakin 1945-ci ildə F.Ruzveltin qəfil ölümü bu vədin yerinə yetirilməsinə imkan vermədi. Onun yerinə gəlmiş prezident Q.Trumen verilmiş vəddən dərhal imtina etdi.

Bretton-Vuds konfransında ABŞ-ın nümayəndə heyəti daha inandırıcı bəyantlarla çıxış edib qələbə qazandı. Bu qələbəyə əsas verən səbəblər isə müharibə dövründə ən az zərər çəkmiş iqtisadiyyatın məhz Birləşmiş Ştatlar iqtisadiyyatı olması idi, digər tərəfdən o dövrə dünyanın qızıl ehtiyatlarının 70%-ə qədəri məhz ABŞ-a məxsus idi.

İllər ötdükcə dolların qızıl təminatı ABŞ iqtisadiyyatı və onun maliyyə sistemi üçün bir çox problemlər yaratmağa başladı. Birləşmiş Ştatlar hökuməti iqtisadiyyata daha çox vəsaitlər cəlb etmək üçün əlavə kağız pullar çap etmək istəyirdi. Lakin dolların qızıl təminatı hökumətin əl-qolunu bağlayırdı. Qızıl ehtiyatlarının imkan verdiyindən artıq dollar çap etmək mümkün deyildi, digər tərəfdən isə bir sıra Avropa ölkələri mütəmadi olaraq ABŞ xəzinədarlığından təhvil verdikləri dolların müqabilində qızıl tələb edirdilər. Və nəhayət 1971-ci ilin avqus ayının 15-də ABŞ prezidenti Riçard Nikson birtərəfli qaydada dolların qızıl təminatından imtina etdi. Bundan sonra nə baş verdi? Dövriyyəyə əlavə olaraq buraxılan milyardlarla dollar ABŞ iqtisadiyyatına böyük dvidentlər gətirsə də dolların qızıl təminatından imtina edilməsi onun dəyərinin kəskin azalmasına səbəb oldu. Belə ki, əgər 1972-ci ildə 1 unsiya qızılın dəyəri 58,4 dollara bərabər idisə, bu rəqəm 2001-ci ildə 277,9 dollara, 2014-cü ildə isə 1220 dollara çatdı. Hal hazırda dünya bazarlarında 1 unsiya qızılın dəyəri 1210 dollar ətrafındadır. Beləliklə, dolların qızıl təminatından imtina edilən 1971-ci ildən bu günə qədər Birləşmiş Ştatların milli valyutası öz dəyərini 21 dəfəyə qədər itirib.

Dollar hegemoluğu davam edir

Lakin buna baxmayaraq dolların hegemonluğu davam edir. Bu hegemonluğun arxasında dünya iqtisadiyyatının az qala 1/4 – nə sahib olan ABŞ iqtisadiyyatı dayanır. Bu gün beynəlxalq hesablaşmaların 80%-dən çoxu ABŞ dolları ilə aparılır. Dünya ölkələrinin valyuta ehtiyatlarının 2/3 – si məhz ABŞ dollarındadır. Bəs belə bir durumda dollardan imtina, yəni onun hegomonluğuna son vermək nə qədər real görünür? Əvəəla onu deyək ki, mümkün olmayan heç nə yoxdur. Lakin bunu etmək üçün tək siyasi bəyanatların və ya hər hansı başqa çağrışların edilməsi kifayət deyil. Əməli iş görmək lazımdır. Bu problemin çözülməsinin ən doğru yolu ABŞ dollarını əvəzləyəcək və bütün ölkələrin qəbul edəcəyi başqa bir beynəlxalq valyuta tapmaqdan keçir. Heç şübhə yoxdur ki, söhbət dollardan sonra hər hansı bir ölkənin milli valyutasından gedə bilməz. Əgər belə olsa, dollar sindiromunu yaşayan bir çox dünya ölkələri buna dərhal etiraz edəcəklər. Bəs dolları hansı valyuta əvəz edə bilrər? Bu günə yeganə real namizəd Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablaşmalar aparmaq üçün 1970-ci ildən etibarən təsis etdiyi Xüsusi Borclanma Hüququ (XBH) ola bilər. Bu da yenilik deyil, artıq illərlədir ki, BVF-nun təsis etdiyi bu valyutanın aparıcı valyuta seçilməsi ətrafda müzakirələr gedir. XBH ilk baxışda dolları əvəzləmək üçün ən yaxşı valyutadır. O, hər hansı bir ölkənin deyil, 188 çox ölkənin təmsil olunduğu bir maliyyə qurumunun - BVF-nun valyutasıdır. Digər tərəfdən Beynəlxalq Valyuta Fondu elə bir maliyyə institutudur ki, oradan maliyyə məsələlərinin bir qayda olaraq ədalətli həllini gözləmək olar. Fondun idarəçilik forması da buna tam imkan verir. Lakin burada da ortaya çox ciddi bir problem çıxır. XBH-un dəyərini müəyyənləşdirən valyuta korzinasında 42% yenə də ABŞ dollarına məxsusdur.

Bu gün Birləşmiş Millətlər Təşkilatı başda olmaqla nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlarda ABŞ-n üzvlük haqqı bütün ölkələrin üzvlük haqqından dəfələrlə çoxdur. Təbi ki, burada Beynəlxalq Valyuta Fondu da istisna təşkil etmir. Fondun kvotasında ABŞ-n payı bütün ölkələrin payından dəfələrlə çox - 42 milyard XBH-a bərabərdir. Bu səbəbdən də Fondun rəhbəri vəzifəsinə namizədin seçilməsi belə ABŞ administrasiyasının qeyri-rəsmi razılığı ilə baş tutur.

Bütün bunların ortada olduğu bir şəraitdə dünyanın aparıcı dövlətlərinin dolların XBH ilə əvəzlənməsi cəhdləri bir nəticə vermir. Çin və Rusiyanın 2009-cu ildə bununla bağlı təkidli cəhdləri də nəticəsiz qaldı. Mövcud durumda məsələnin həlli üçün tək istəyin olması kifayət deyil. Burada BMT xətti ilə dolların əsas valyuta funksiyalarının BVF-un XBH-a ötürülməsini nəzərdə tutan bir proqramın qəbul olunmasına və onun mərhəllələrlə icra edilməsinə ehtiyac var. Yalnız bu yolla yaxın 4-5 il ərzində dolların bir saylı valyuta statusundan imtina mümkün ola bilər. Təbi ki, ABŞ buna qarşı olacaq və butün imkanları bir araya gətirəcək ki, bu baş verməsin. Çünki o, bu gün təminatsız dollar çap etmək yolu ilə çox asanlıqla yüz milyardlarla vəsait qazanmaqla yanaşı, bütün ölkələri də özündən asılı bir vəziyyətdə saxlaya bilir. Bundan necə imtina etmək olar?

Fikrət Yusifov
Iqtisad elmləri doktoru,
professor
(musavat.com)

Trampın iradəsinin əksinə SNN-in jurnalisti yenidən Ağ evə döndü...
Dövlət Gömrük Komitəsi media tur təşkil etdi - FOTO
Cinsi əlaqəyə girmək qripin qarşısını alır - MARAQLI
Telefonla çox oynadığı üçün 7 yaşlı qızını boğaraq öldürdü - DƏHŞƏT...
Özünü vampir hesab etdi, sevgilisini ürəyindən bıçaqladı - DƏHŞƏT...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Ədəbiyyat
“AYB-yə üzvlük və sənəd qəbulunu gələnilki qurultaya qədər dayandırmışıq”– Fikrət Qoca
Dünya
10 yaşlı qızcığaz təcavüzkarı karate fəndi ilə uzaqlaşdırdı - MARAQLI...+ VİDEO
Dünya
Əli və dostları qadağalara rəğmən Tac-Mahalda namaz qılmaqda davam edir...- İbrətamiz
Dünya
“Fətullah Gülən Türkiyəyə verilməyəcək” – PROQNOZ
Cəmiyyət
Könlünün qapı-pəncərəsini insanların üzünə açan nurlu insan - Qənbər Şəmşiroğlu-85
Həftənin ən çox oxunanları
Xəzər TV rektorun qovulmasının səbəbini açıqladı: Akademiki qara günlər gözləyir - VİDEO
"KİA Motors" Azərbaycanda 1 milyon kilometr maşın sürən şəxsi ŞOKA SALDI...
"Misir Mərdanov Abel Məhərrəmovun deyil, Bəhram Əsgərovun rektor olmasını istəyirdi"
"Bəlkə içimizdəki ermənilərdənsən ki, şəhid anasını təhqir etməyə özünü borclu bilirsən"
"Başa düşə bilmirəm ki, hansı məntiqlə qadınları 65 yaşda pensiyaya çıxarırıq?"
Xatirənin geyimi başına bəla oldu - FOTOLAR
Abel Məhərrəmovun rektorluq "kitabını bağlayan" SENSASİON SƏBƏB...
“Bu reklama çəkilməklə bir ailə başçısını üç il yarım həbsdən azad etdirdim...” - VİDEO
Sehrli ingilis barmağı: Dumanlı Albiondan bir qudaya stop, digərinə yaşıl ışıq? + FOTOLAR
Bu cavan erməni aqronom Azərbaycan torpağında 115 min nar tingi əkdi...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə