Xəbər lenti
19/10/2018 [15:00]:
Onlar Qarabağ üçün heç bir səy göstərmir - Sadəcə, bizi səy yerinə qoyublar...
19/10/2018 [14:49]:
Türkiyədəki diaspor təşkilatlarının rəhbərləri Dövlət Komitəsində görüş keçirdi
19/10/2018 [14:46]:
Barmaq uzunluğunuz cinsi sirlərinizi ələ verir - MARAQLI
19/10/2018 [14:39]:
Zakir Fərəcov Latviyanın nümayəndə heyəti ilə görüşdü -FOTOLAR
19/10/2018 [14:29]:
Babasının külündən şirniyyat hazırlayıb dostlarına yedirtdi - İNANILMAZ...
19/10/2018 [14:28]:
İlham Əliyev Türkiyəyə getdi
19/10/2018 [14:21]:
"Azərbaycanda qadınların orta ömrü 78, kişilərin isə 73 yaşdan çoxdur"
19/10/2018 [14:18]:
“Ortalığa konkret sübut qoysunlar...” -Əməkdar artistdən Dilçilik İnstitutuna cavab...
19/10/2018 [14:15]:
"Yeni doğulanlar arasında cins nisbətinin pozulması göstəricisi nəzərəçarpan dərəcədədir"
19/10/2018 [14:02]:
24 saat gündüz yaşanılacaq - AĞILASIĞMAZ...
19/10/2018 [13:52]:
"Sürüşmə zonasında çatların ölçüsü böyüyüb" - NAZİRLİK
19/10/2018 [13:51]:
Tərtərin icra başçısı: “Minaya düşən gənci diqqətdə saxlayırıq”
19/10/2018 [13:49]:
Ərdoğan, Makron, Merkel və Putin Suriyaya görə TOPLAŞACAQ
19/10/2018 [13:48]:
Velosiped qəzasından sonra ingilis dilini unutdu -MARAQLI
19/10/2018 [13:42]:
İnterpolun eks-rəhbəri öldürülüb?
19/10/2018 [13:40]:
Sabah 25 dərəcə isti olacaq
19/10/2018 [13:35]:
Metro stansiyasında sərnişinlərə qorxunc sürpriz: Uşaqlar göz yaşlarına boğuldu
19/10/2018 [13:01]:
Məktəb direktoru vəzifəsinə qəbul üçün yeni qaydalar müəyyənləşib
19/10/2018 [12:59]:
Azərbaycan STAR zavodu ilə həm özü qazanacaq, həm də Türkiyəyə qazandıracaq - RƏY
19/10/2018 [12:47]:
“Dünya təhsili də kurikulum yolu ilə gedir” - Eks-nazir yeni imtahan modeli haqda
19/10/2018 [12:44]:
2019-cu ilin büdcəsində neftin qiyməti 60 dollardan götürülür - Deputat riskdən danışdı
19/10/2018 [12:37]:
Pərvin oriyental oynadı, hamı bəyəndi -VİDEO
19/10/2018 [12:32]:
“Yaxından çəkməyin, botoks etdirmişəm” -İrem Derici
19/10/2018 [12:30]:
“Qonağıma hörmət edib şpaqat açdım” - Mehriban Xanlarova
19/10/2018 [12:26]:
Təhsil kreditləri yenidən gündəmdə
19/10/2018 [12:18]:
“Cəzasızlıq mühitində anlayışı olmayan sürücü də çox rahatlıqla adam öldürür”
19/10/2018 [12:08]:
“Beynəlxalq banklar oğurluq pulları özlərində saxlamaq üçün bir-birləri ilə yarışır”
19/10/2018 [12:06]:
İngiltərə Suriyada niyə yoxdur?
19/10/2018 [11:38]:
Qazaxıstan: Ölkənin qüdrəti xalqın düşüncəsindədir
19/10/2018 [11:32]:
Niyazi Bayramov sahibkarlarla görüşdü
19/10/2018 [11:30]:
Saakyan Azərbaycanda səngər qurmuş donuzsifət komandirləri ilə görüşdü - FOTOLAR
19/10/2018 [11:27]:
Bakı şəhər Baş Polis İdarəsinin mətbuat xidmətinin rəhbəri dəyişdirildi
19/10/2018 [11:20]:
Ata Nurməhəmmədov Makqreqoru oğlunun evinə dəvət etdi
19/10/2018 [11:13]:
Rəşid Mahmudov əməliyyat olundu
19/10/2018 [11:10]:
17 yaşlı qız burun əməliyyatından sonra öldü - Həkimi barədə şok detal
19/10/2018 [11:07]:
Cinsi əlaqə üçün evə çağırdığı oğlanın başına oyun açan qadın: "Pulunu alıb döydük" - VİDEO
19/10/2018 [11:04]:
Yeni qaydalar ingilis dili müəllimlərinin böhranını üzə çıxardı: “Özümüz danışa bilmirik, şagird nə etsin!”
19/10/2018 [11:01]:
Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin səlahiyyətləri artırıldı
19/10/2018 [10:56]:
YAP Gəncə şəhər Təşkilatı ADAU-da konfrans keçirdi
19/10/2018 [10:53]:
"İnsanlara “balıq verməkdənsə, balıq tutmağı öyrətmək lazımdır” - İqtisadçı ekspert
19/10/2018 [10:51]:
Putin türk dövlətini ələ keçirir: 27 milyardlıq razılaşma
19/10/2018 [10:47]:
"Goranboyda İdarə rəisinə "Dur" deyən tapılmır" - Fermerdən ölkə başçısına videomüraciət
19/10/2018 [10:47]:
Qaşıqçının qatili general imiş – Təcili
19/10/2018 [10:32]:
“Qarabağ”ın məşhur futbolçusu Bakıda AĞIR QƏZA törətdi – Hər İKİ AYAĞI QIRILDI
19/10/2018 [10:19]:
Həbib hansı azərbaycanlıya uduzub? - AÇIQLAMA + VİDEO
19/10/2018 [10:19]:
Zakir Həsənov Çexiyadakı sərgidən müasir artilleriya qurğuları seçəcək - AÇIQLAMA
19/10/2018 [10:18]:
Türkiyə Qaşıqçı ilə bağlı dəlilləri dərhal Trampa ötürdü - SƏBƏB
19/10/2018 [10:14]:
Külli miqdarda xarici valyutanın qanunsuz yolla aparılmasına cəhdin qarşısı alındı
19/10/2018 [10:10]:
Sərhədçilərimiz İran dənizçilərini xilas etdi
19/10/2018 [10:07]:
Seksə layiqli alternativ tapıldı
19/10/2018 [09:55]:
"MEK ölkə üzrə vikitəlim mərkəzinə çevrilib..."
19/10/2018 [09:49]:
Makron Səudiyyə Ərəbistanına səfərləri təxirə saldı - Qaşıqçıya görə
19/10/2018 [09:45]:
“WhatsApp” çoxlu mesajlardan bezənlərə şad xəbər - Yeni özəllik gəlir
19/10/2018 [09:40]:
Həbs yerlərinin daxili intizam qaydaları dəyişildi
19/10/2018 [09:37]:
Badamdardakı sürüşmə zonasında son DURUM
19/10/2018 [09:17]:
Bu gün Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığınının daha bir "STAR"ı dünyaya açılır...
19/10/2018 [09:10]:
Baş Prokurorluq Şeyxülislamın qudası barədə Bakı merinə məktub yazdı - Yolkəsənlik...
19/10/2018 [09:07]:
MTN-in iki generalı yenidən məhkəmə qarşısında - FOTOLAR
19/10/2018 [09:00]:
Peyğəmbərimizin(s)oğurlanmış çəkələklərini tapmaq üçün xüsusi qrup yaradıldı
19/10/2018 [00:38]:
"Həyatda qalmağıma və yaşamağıma görə şəxsən Sizə borcluyam" - MÜRACİƏT...
19/10/2018 [00:18]:
Rusiyanın nüvə silahı obyektləri “dirilir”
19/10/2018 [00:01]:
Rüfət Aslanlının "göyün yeddinci qatı"nda 6 milyon dollarlıq "stadion"u tapıldı...
18/10/2018 [23:45]:
Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasında "Dövlət Müstəqilliyi günü" qeyd edildi
18/10/2018 [23:17]:
Avropa İttifaqı Səudiyyə Ərəbistanını hədələyib
18/10/2018 [23:16]:
"Bu, artıq böhran yox, bizim ən böyük faciəmizdir..."
18/10/2018 [23:11]:
Badamdarda uçqunların sayı artıb - YENİLƏNİB
18/10/2018 [23:09]:
FIDE eyni şəxsin iki dəfədən artıq prezident seçilməsinə qadağa qoyub
18/10/2018 [23:03]:
Qərargah: Badamdar sürüşmə ərazisində aktivlik dinamikası dəyişməz olaraq qalır
18/10/2018 [22:42]:
SOCAR rəhbərliyi STAR-da çalışan gənc azərbaycanlılarla görüşüb
18/10/2018 [22:41]:
Tramp daha bir ölkəni hədələdi
18/10/2018 [22:37]:
Aİİ 18 oktyabr - Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi Gününü qeyd etdi
18/10/2018 [22:13]:
ABŞ Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar qəbul edəcək
18/10/2018 [22:05]:
PSJ Neymarın qiymətini açıqladı
18/10/2018 [22:04]:
Rusiyada təyyarə qəzaya uğradı
18/10/2018 [21:16]:
İqtisadiyyat Nazirliyinin səlahiyyətləri artırıldı
18/10/2018 [21:13]:
“Öz mahnılarıma qulaq asa bilmirəm” - Əməkdar artist
18/10/2018 [21:07]:
Müstəqillik əleyhinə olan deputatlar 18 oktyabr sessiyasından sonra Mütəllibova nə deyiblər?
18/10/2018 [20:58]:
Bu ölkə 81 nəfəri edam etmək üçün cəllad axtarır: nazirlik elan verdi...
18/10/2018 [20:50]:
İlham Mirzəyev: "İlhamə pişiyinə qoyduğu hörməti Orxana etmirdi"
18/10/2018 [20:40]:
Azərbaycanın varlı xanımları – Onları siz də tanıyın!
Bütün arxiv bir sırada
21/09/2018 [19:59] - Ədəbiyyat - ( 837 dəfə baxılıb)

Sovet ideologiyası bizim ədəbiyyatı böyüməyə qoymadı... - VII məqalə

Sözlərin rəng assosasiyası... Qara rəngli “repressiya”...


Repressiyanın 80 illiyinə həsr olunur...


VI məqalə burda: http://www.moderator.az/news/240728.html


XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində baş verən qlobal mahiyyətli hadisələr, inqilablar, müharibələr, modernləşmə prosesi və s. bizim ictimai-siyasi və ədəbi-mədəni görüşlərimizdə intibahi çevriliş yarada bilmişdi. Qarşıda Türk və islam mədəniyyəti, türkləşmək, müasirləşmək, islam dəyərləri, fəlsəfi görüşləri səviyyəsində özünü, milli mövcudluğunu isbat etmək sınağı dayanmışdı. C.Əfqani, İ.Qaspirallı, Ə.Ağaoğlu, Ə.Hüseynzadə, Ə.Topşubaşov kimi mütəfəkkirlərin ideya mexanizmi təkcə Azərbaycanın deyil, bütün türk-islam dünyasının şüurunda inqilab etməkdə idi. Azərbaycan cümhuriyyəti süquta uğrayandan sonra bu ideya məşəl kimi əldən-ələ gəzdi, şüurlarda kök atdı… 1920-ci ildə hakimiyyəti “sosialist inqilabı” adı ilə ələ alan Rusiya öz işğalçı siyasətini ilk növbədə elmi-mədəni, ictimai-siyasi düşüncə, təfəkkür tərzinə diktə edirdi. 1930-cu illərdə  bu tendensiya daha israrla davam etdirilirdi. Azərbaycan insanının və ümumilikdə sovet adamının  şüuruna zorla yeridilən “formaca milli, mahiyyətcə sosialist mədəniyyəti”  anlayışı iflasa uğramaqda idi. Bu məğlubiyyət təkcə ədəbi-mədəni süquta yox, həm də siyasi tənəzzülə aparıb çıxarırdı. Ona görə də Stalin öz qəti qərarı ilə  ilk növbədə elmi-ədəbi, mədəni sahələrdə repressiya əməliyyatına start verdi. Ədəbiyyatın bütün sahələrində “təmizlənmə” işi aparıldı.

Repressiya illərində ədəbi tənqid öz sözünü deyə bilirdimi?-sualı da yazı boyu məni düşündürürdü. Ədəbi tənqidin mövqeyi seçilirdimi və ümumiyyətlə, ədəbi tənqid sahəsində kimlər vardı?

Daha çox Əli Nazimin adı hallanır... Və maraqlıdır ki, həm “satan”, həm də “satılan” kimi...

Əli Nazim S.Vurğun və S.Rüstəmlə eyni zamanda - 1906-cı ildə anadan olmuşdu. Amma Təbriz şəhərində... Fars və rus dilini mükəmməl bilirdi. Bir müddət Batumda yaşamışdı.  Onun da fəaliyyətində sovet sistemində işləyərək “türkçü” olmaq missiyası danılmamalıdır. Ədəbi yaradıcılığa 15 yaşında şeir və məqalələr yazmaqla başlayıb. Maraqlıdır ki, bütün SSRİ miqyasındakı türkçülük hərəkatının gizli şəkildə inkişaf etdirildiyi bir zamanda, 1925-ci ildə Ə.Nazim Leninqrada gedir və orada Şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olur. Bir fakt artıq haqqında bəhs etdiyimiz bir çox repressiya qurbanının bioqrafiyasında rastlaşdığımız “Türkiyəyə ezam olunma” ştrixi ilə üst-üstə düşür. Ə.Nazim də Şərqşünaslıq fakültəsində oxuyarkən, 1927-ci ildə Türkiyəyə elmi ezamiyyətə göndərilir. Və orada F.Köpürlüzadə ilə görüşür, ondan öz gələcək fəaliyyəti ilə bağlı proqram xarakterli məsləhətlər alır. Həmin illərdə sovetlərdə fəaliyyət göstərən türkçü ziyalıların Türkiyədə çap olunan “Türk yurdu” dərgisi ilə sıx əməkdaşlığı olub. Və bu əməkdaşlıq 1937-ci il sorğulamalarında “cinayət faktı” statusu aldı... “Moskva Kommunist Akademiyasında aspirant”, “SSRİ xalqları ədəbiyyatı və incəsənəti bölməsinin elmi katibi”, “Ədəbiyyat ensiklopediyasının redaktoru”, “Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqı İdarə Heyətinin və ədəbi mətbuat orqanı redaksiya heyətlərinin üzvü”  kimi sovet elmi strukturlarında yer tutan Ə.Nazimin “türkçülük”, “millətçilik” fəaliyyəti haqqında qovluq 1937-ci ildə tam hazır oldu və elə həmin ilin mart ayında həbs olundu. Oktyabr ayında isə çox qısa bir məhkəmə presesinin qərarı ilə 10 il azadlıqdan məhrum edildi. Amma 1941-ci ildə, H.Cavid ölən ildə o da həbsxanada vəfat etdi... Həyat yoldaşı Ste­fa­ni­da Se­me­nov­na Mah­mud­­z­adə də elə 1937-ci ildə “Vətən xaininin ailə üzvü” kimi 5 il azadlıqdan məhrumluq cəzası aldı...

Ə.Nazimin bəraət məktubunu 1956-cı ildə Əli Nazimin oğlu Ramin Mahmudzadənin SSRİ DTK-nə yazılan ərizəsinə əsasən   21 may 1956-cı il tarixdə Süleyman Rəhimov, Süleyman Rüstəm, Mehdi Hüseyn, Məmməd Arif, Mir Cəlal Paşayev, Əli Vəliyev, İlyas Əfəndiyev və Bəxtiyar Vahabzadə imzaladı...

 Yazıçılar İttifaqının sonralar işdən çıxarılan və “əksinqilabçı” kimi ittiham edilib sürgün olunan sədri S.Şamilovun o ağır illərdə Ə.Nazimə qarşı qəzəbinin bir səbəbi də “layiq olmadığı halda cibində M.Qorkinin imzası olan kitab gəzdirməsi faktı” olmuşdu... S.Şamilov iclasların birində  deyir: “Yoldaşlar, ədəbiyyatımızda bir çoх konturrevolyusenerlər haqqında, tənqidimizin liberiallığı haqqında da qeyd etmək istəyirəm. Siz Əli Nazimin liberiallığın bilirsiniz. Siz bilirsiniz ki, Əli Nazim ədəbiyyatımızda qabaqca atını sürmüşdür. Çoхları avantürüstlüklə məşğul olmaqla bərabər, yazıçılıqla da məşğul olmuşdur. Lakin aхır zamanlarda Əli Nazim ifşa edilmişdir. Bu bir çoх işlərdə olmuşdur. Hətta mollalıq da etmişdir (yerlərdən on bir arvadı vardır). On bir qadını vardır, ona çoх söz deyə bilərlər. Əlbəttə bu sizi sevindirdi ki, biz o adamı ortamızdan götürdük”. (A. Kənan. XX əsrdə repressiyaya məruz qalanlar. Bakı, 2011)

            Ə.Nazim zamanının nüfuzlu ədəbiyyatşünası, tənqidçisi idi. Əlyazmaları, əsərlərinin böyük bir qismi məhv edilmişdi. B.Çobanzadə H.Cavid haqqındakı ifadəsində Ə.Nazimin müsbət rəylərini örnək göstərirdi. Ə.Nazim H.Cavidi “zamanın tək böyük şairi” kimi dəyərləndirirdi. Baxmayaraq ki, zaman gələcək və Ə.Nazim H.Cavidin “Sədəfli saz” və “Şəhla” əsəri səhnə üçün yararsız və zərərli elan olunanda başqa söz deyəcək: “Mən, şəxsən “Şəhla” pyesini oxumamışam, amma Hacı Baba Nəzərli, Əli Kəriomov, Əli Ələkbərli və başqalarının sözlərindən məlum olur ki, onun yararsız elan edilməsi Sovet ruhuna uyğun gəlməməsi, sənətkarlıqdan uzaq olması ilə əlaqəlidir”.

Ə.Nazim B.Çobanzadənin əleyhinə ifadə verməyə məcbur ediləndə S.Vurğunu və S.Rüstəmi də da “əksinqilabçı və müsavatçı” kimi təsdiqləyir... Amma sonralar mətbuatda nədənsə, sağ qalan S.Vurğun və S.Rüstəm “satan”, Ə.Nazim isə ancaq “ələ verilən” “satılan” kimi qeyri-obyektivcəsinə təqdim edildi və insanların o zamankı repressiya prosesinə qarşı münasibəti yanlışlıqlarla səciyyələndi. B.Çobanzadə Ə.Nazimlə 1932-ci ildən birgə əksinqilabi təşkilatlarda fəaliyyət göstərdiyini yazmışdı. V.Xulufluya da eyni məzmunlu ifadələr verdirilmişdi. O, Ə.Nazimi 1927-28-ci illərdən etibarən, Leninqradda oxuduğu zamandan “millətçi” kimi tanıdığını yazırdı. Həm də bildirirdi ki, Türkiyə mətbuatında anti-sovet ruhlu məqalələr yayımlayıb. “Ə.Nazim mənimlə söhbətdə ÜĠK(b)Partiyasının rəhbərliyinə, onun milli məsələlər üzrə mövqeyinə qarşı etirazını bildirib, sistemli şəkildə ona böhtan atırdı. Azərbaycanda elmi mütəхəssislərə qiymət verilmədiyini, eyni zamanda respublikanın özünün milli mütəхəssisi olmadiğinı tənqid edirdi. 1934-cü ildə Ə.Nazim mənim evimdə ZSSFR hökumətinin siyasətini tənqid edərək qeyd edirdi ki, guya Gürcüstana büdcədən çoх vəsait ayrılır, nəinki Azərbaycan SSR üçün”. (A. Kənan. XX əsrdə repressiyaya məruz qalanlar. Bakı, 2011)

Əvvəlki məqalələrimin birində də qeyd etmişdim ki, 1925-1926-cı illərdə SSRİ miqyaslı  türkçülük, millətçilik ideyasının və fəaliyyətinin xüsusi vüsət almasının obyektiv səbəbləri vardı. 1925-ci ildə Səmərqəndə Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Türkmənistan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Dağıstan, Azərbaycan və başqa məmləkətləri bir vahid türk dövləti daxilində birləşdirmək ideyası sırf anti-sovet ideya üzərində qurulmuşdu. Ona görə də həmin gizli təşkilatın fəaliyyət dairəsi Bakını bu təbliğat strategiyasının mərkəzinə çevirdi. Tatar türkoloqu Əziz Qubaydullinin və başqa türkçü alimlərin, ziyalıların Bakıya köçməsi də bu səbəbdən idi. Diqqət edəndə görürük ki, bizim repressiya qurbanlarının mühakimə qovluğunda qeyd edilən “cinayətkarlıq tarixi” də daha çox  məhz həmin illərlə əlaqəli şəkildə göstərilir. H.Zeynallı da Ə.Nazim haqqında verdiyi ifadəsində 1925-1926-cı illər zamanından bəhs edir.

Ə.Nazim özü də “Türk yurdu” jurnalında çap olunan məqaləsində anti-sovet mövqeyindən peşmanlıq duyduğunu “etiraf” edir və göstərirdi ki, 1927-ci ilə qədər “pantürkçü” olub, Türkiyədə yayımlanan yazılarında, təbliğatlarında sovet hökumətinə şər, böhtan atıb, bu əməlindən artıq  peşmandır...

 Məqalənin əvvəlində də qeyd etdiyim kimi, Ə.Nazim də tutulan başqa yazarlar haqqında ifadələr verir, onları “satırdı”... Məsələn, onun 1937-ci ildə verdiyi şahidlik ifadələri arasında həm də H.Nəzərli haqqında ittihamları var idi. O, H. Nəzərlini əksinqilabçı”, “millətçi”, “partiya daxilində ikiüzlü” olan, “osmançılığı yayan”. “türk xəlifə mədəniyyətinin tərəfdarı olan”  biri kimi səciyyələndirirdi: “1933-34-cü illərdə H.Nəzərli mənə şəхsən dəfələrlə deyirdi ki, Azərbaycanın partiya rəhbərləri ilə mübarizə aparmaq lazımdır”.

Aydındır ki, 1930-cu illərin ədəbi prosesində bizim başa düşdüyümüz anlamda ədəbi tənqidçi mövqeyi ola bilməzdi. Ə.Nazimi sovet ideologiyası deyil, ümumtürk, ümummilli əqidə tendensiyası formalaşdırmışdı. Ona görə də onu H.Cavid və o masştablı yazıçıların yaradıcılığı maraqlandırırdı. O  öz fəaliyyəti boyunca həqiqi sovet tənqidçisi ola bilmədi...

Amma həmin illərin başqa bir ədəbi siması vardı ki, Ə.Nazimdən sonra onu ədəbi tənqid sahəsinə “ezam” etmişdilər... Bu Mehdi Hüseyn idi...

Mehdi Hüseynin yaradıcılıq yolu hamar olmamışdır. Dövrün səhvləri, ədəbi irsə olan yanlış münasibət ədibin də yaradıcılığına təsir etmişdir. O, APYC (Azərbaycan Proletar Yazıçıları Cəmiyyəti) fəal rəhbərlərindən biri idi. Bu, onun da yaradıcılığının başlanğıcında müəyyən səhvlərə yol verməsinə səbəb olmuşdu. Amma o dövrün ədəbi mühitini təhlil etdikcə bir çox məqamlar aydınlaşır. Klassiklərə ögey münasibət, onların inkar edilməsi haqsızlıq idi. Mehdi Hüseyn kimi qələm sahibləri isə bu yanlışlığı sonadək apara bilməzdilər. Sonralar ədib öz yazılarında bu məsələyə toxunmuşdur: “Biz sovet ədəbiyyatı uğrunda mübarizədə yanıldıq. Çünki milli ədəbiyyata qarşı çıxmışdıq”. (F.Xəlilzadə)

M.Hüseyn 1920-1930-cu illərdə Ə.Nazim ədəbi tənqidinin davamçısı kimi  deyil, sırf sovet ideologiyası təbliğatının yazarı oldu. 1927-ci ildə o “Qoyun qırxını” hekayəsini yazmaqla bədii yaradıcılığa başladı, 1930-cu illərdə isə qadın azadlığı, sosializm quruculuğu, inqilabın kənd və qəsəbələrdə, şəhərlərdə təntənəsi və s. bu kimi mövzularda çıxış etdi. O bədii ədəbiyyatda sanki nümunə göstərir və digər sovet yazarlarından da bu mövqeni ədəbi tənqidçi kimi tələb edirdi... 1930-cu ildə çap olunan “Ədəbi döyüşlər” adlı tənqidi məqalələr toplusunun adı artıq çox söz deyir...

V.Yusifli M.Hüseynin tənqidçi kimi fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək yazırdı ki, “A­zər­bay­can ədə­bi tən­qi­di­nin 1930-1965-cı il­lər mən­zə­rə­si­ni Meh­di Hü­seyn­siz tə­səv­vür et­mək müm­kün de­yil. M.Hü­seyn ədə­bi tən­qi­din ən cə­sa­rət­li, sö­zü vax­tın­da, həm də kəs­kin­li­yi­lə söy­lə­yən bir nü­ma­yən­də­si idi və tən­qid­çi həm­kar­la­rın­dan da­ha çox bu cə­hə­tiy­lə se­çi­lir­di ki, çox za­man tən­qi­din bə­dii əsər­lər, ədə­biy­ya­tın ya­ra­dı­cı­lıq prob­lem­lə­ri ilə bağ­lı ilk sö­zü­nü o, de­yir­di. Otu­zun­cu il­lər­də ya­ra­dı­cı­lıq me­to­du ilə bağ­lı mə­sə­lə­lər, ədə­biy­ya­tın ye­ni nəs­li, kom­mu­nist ya­zı­çı­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğı, qır­xın­cı il­lər­də Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın mü­ha­ri­bə döv­rü və­zi­fə­lə­ri, əl­lin­ci il­lər­də ro­man jan­rı­nın in­ki­şa­fı, şei­ri­mi­zin, nəs­ri­mi­zin və dra­ma­tur­gi­ya­mı­zın o dövr­kü mən­zə­rə­si, alt­mı­şın­cı il­lər­də ədə­biy­ya­tı­mı­zın in­ki­şa­fın­da ye­ni bir mər­hə­lə­nin xü­su­siy­yət­lə­ri ilk də­fə tən­qid­çi Meh­di Hü­sey­nin mə­qa­lə­lə­rin­də öz ək­si­ni tap­mış­dı. Əgər söh­bət ay­rı-ay­rı sə­nət­kar­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­dan dü­şər­sə, de­yə bi­lə­rik ki, Meh­di Hü­sey­nin xü­su­si diq­qət­lə ya­naş­dı­ğı, ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı qay­ğı və həm də tə­ləb­kar­lıq­la iz­lə­di­yi ya­zı­çı­lar ol­muş­dur. O, M.S.Or­du­ba­di­nin, Sə­məd Vur­ğu­nun, Sü­ley­man Rüs­tə­min, Əbül­hə­sə­nin, Sa­bit Rəh­ma­nın, Mir Cə­la­lın, Məm­məd Ra­hi­min, Sü­ley­man Rə­hi­mo­vun, Əli Və­li­ye­vin, Əh­məd Cə­mi­lin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na dö­nə-dö­nə mü­ra­ciət et­miş­dir”.

Sovet ideologiyası bizim ədəbiyyatı böyüməyə, dünya ədəbi-estetik düşüncə arenasına çıxmağa qoymadı. Bizim ədiblərin çoxu çox-çox sonralar anladı ki, bir ömürlük ədəbi fəaliyyət, mübarizə və mücadilə yanlış yola doğru addımlamaq imiş. Bu ədəbi simalardan biri  M.Hüseyn idi.

İ.Əfəndiyev “Yeri görünən adam” adlı memuarında M.Hüseynlə repressiya illəri haqqındakı söhbətini belə ifadə etmişdi: “Bir dəfə 50-ci illərin ortaları idi, ona dedim ki, mən orta məktəbdə oxuyanda, qəzetlərdə tez-tez sənin Cəfər Cabbarlı haqqında kəskin məqalələrin çıxardı, özün dilçi olmadığın halda böyük dilçi, professor B.Çobanzadəni, haqsız olaraq ittiham eləyirdin. Nə üçün heylə eləyirdin axı? O, boğulurmuş kimi dərindən köks ötürüb: - Bunlar hamısı, - dedi, - lənətə gəlmiş vulqar sosiologizmin təsiri idi. Özü də mən tək deyildim. Biz cavan idik. İndi fikirləşirəm ki, vulqar sosiologizm bizi estetikadan uzaq salmışdı. Biz tribunada döşümüzə döyüb Cəfər Cabbarlı kimi, Cavid kimi gözəl sənətkarlarımızın, Əhməd Cavad, Sanılı kimi şairlərimizin, hətta, Mirzə Cəlil kimi böyük ədibimizin hərəsinə bir-bir damğa vururduq. Kimini pantürkist, kimini xırda burjua yazıçısı, kimini də nə adlandırırdıq... Biz, Yusif Vəzir kimi, Cavid kimi təmiz insanlara siyasi böhtanlar atmaqdan çəkinmirdik. Biz o tribunalardan, hətta, klassiklərimizə də atəş açırdıq. Amma mən indi “böhtan” deyirəm, o zamanlar isə, dediklərimə inanırdım. Onun bu cür əsəbiliyi, ürək yanğısı mənə də təsir eləyirdi. Mən hələ yazmağa başlamazdan əvvəl, 1936-37-ci illərdə günahsız adamların başlarına gətirilən çox faciələrin şahidi olmuşdum. Xüsusən böyük artistlərin faciəsi mənə çox təsir etmişdi. Mən də əsəbiliklə dedim: - Abbas Mirzə Şərifzadə də, Ülvi də o illərin qurbanı oldu... - Abbas Mirzə kimi qurbanlar bir deyildi, yüz deyildi... Ayrı söhbət danış, - deyə o, papiros yandırıb küçəyə baxan pəncərənin qabağına keçdi”.

Bütün bu dəyərləndirmələrdə həqiqət çalarları olsa da, M.Hüseyn sadəcə sovet tənqidçisi oldu... Onun istər S.Vurğuna, istərsə də digər ədiblərə qarşı kəskin və cəsarətli çıxışı belə sovet ədəbiyyatı, sovet ideologiyası təbliğatının ədəbi tənqid tribunası ampluasını tərk edə bilmədi, sona qədər... Artıq, Stalinin ölümündən sonra, 1960-cı illərdə “Yeraltı çaylar dənizə axır” müəllifi olmaq ədəbi qəhrəmanlıq sayıla bilməzdi...

M.Hüseyn tarixi mövzuda dram əsərləri  (“Ni­za­mi”, “Ca­van­şir” və “Şeyx Şa­mil”) yazanda da, müharibə ədəbiyyatı (“Fəryad” pyesi), zavod, fabrik sənayesinin inkişafına dəstək ola biləcək romanlar yazanda da ancaq və ancaq sovet yazarı oldu...

 Ümumiyyətlə, repressiya illərindən sonra ədəbiyyatımızda ən çox qlafda qalan, öz müstəqil ideya və məramnaməsi ilə mövqe nümayiş etdirə bilməyən sahə kimi ədəbi tənqid sahəsi diqqəti çəkdi, düz 1960-cı illərə qədər... O illərə qədər ədəbi tənqid sahəsindəki boşluğu elə çox zaman yazıçı və şairlərin, dramaturqların özü doldurur, bir-birlərinin yeni çap olunan əsərlərinə münasibət bildirirdilər. M.Arif, M.Cəfər, C.Xəndan, Ə.Sultanlı, P.Xəlilov və başqa ədəbiyyatşünasların tənqidçi kimi fəaliyyəti də həmin məlum tendensiyalı yanaşma həddini keçə bilmədi... Bu müəlliflər hamısı ədəbi tənqidimizin mövqeyini  sosializm realizmi platformasında stabilləşdirdi... On illərlə ədəbi tənqidin didaktika, öyüd-nəsihət və sosializm realizmi tendensiyalı olması tənəzzülünün əsil səbəbi yenə də repressiya illərinin sözə, ədəbiyyata qaldırdığı qanlı qılınc faktı oldu... Ədəbi tənqid kimi yaradıcılıq forması azad düşüncə, sərbəst özünüifadə və cəsarətlilik tələb edir. Repressiya qılıncının hədəfi isə məhz bu keyfiyyətləri aradan götürməkdən ibarət idi...


 VI məqalə burda: http://www.moderator.az/news/240728.html

Ardı var

21.01.2018.

İradə Musayeva

 

 

 

Barmaq uzunluğunuz cinsi sirlərinizi ələ verir - MARAQLI
Babasının külündən şirniyyat hazırlayıb dostlarına yedirtdi - İNANILMAZ...
24 saat gündüz yaşanılacaq - AĞILASIĞMAZ...
Metro stansiyasında sərnişinlərə qorxunc sürpriz: Uşaqlar göz yaşlarına boğuldu
Bu gün Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığınının daha bir "STAR"ı dünyaya açılır...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Cəzasızlıq mühitində anlayışı olmayan sürücü də çox rahatlıqla adam öldürür”
İqtisadiyyat
"İnsanlara “balıq verməkdənsə, balıq tutmağı öyrətmək lazımdır” - İqtisadçı ekspert
Maraqlı
Elektrikli avtomobil ilk dəfə sərgiyə çıxarıldı -FOTOLAR
Cəmiyyət
“Tarix göstərdi ki, biz Ehtiramı seçməklə düzgün etmişik...”- Xalq artisti...
Cəmiyyət
“Acınacaqlıdır ki, müstəqillik uğrunda can qoyanların heç biri lazımi qiymətini almayıb”
Həftənin ən çox oxunanları
Sərkisyan və Saakyan arvadları ilə Azərbaycan şəhərlərini gəzdi... -FOTOLAR
Paşinyan istefa verdi - Son dəqiqə
"Cavan oğlanı nə edirsən, pul xərcləməyəcək" - Rövşanədən müğənniyə
Dədə Şəmşirə uzanan yaman dil "kəsildi"...
Ermənilər Tərtərdəki futbol stadionunu Avropa çempionatına hazırlayır - FOTOLAR
Rüfət Aslanlının "göyün yeddinci qatı"nda 6 milyon dollarlıq "stadion"u tapıldı...
"Biz bəyəm buna görə müstəqil olmuşuq ki, kimsə 109 milyonu oğurlayıb xaricə getsin...?"
İstanbulda küçəyə erməninin adı verildi
“Erməni-rus qruplaşması hansı halda Azərbaycanla döyüşə girə bilər?”- General cavab verir (Video)
Qarabağ qazisi Etimad Əsədov vəfat etdi
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə