Xəbər lenti
21/02/2019 [12:40]:
Ağ Ev Paşinyana hirsləndi - Xarici işlər nazirinin səfəri ləğv olundu
21/02/2019 [12:34]:
“Kiminsə diqqətsizliyi və səhlənkarlığı ucbatından bu cür hallar baş verir...” - Ekspert...
21/02/2019 [12:33]:
Şeyx dünya liderlərinə müraciət etdi
21/02/2019 [12:28]:
Gülyanaq Məmmədovadan Könül Xasıyevaya CAVAB
21/02/2019 [12:18]:
Paşinyan yürüş keçirəcək –Koçaryanın 1 mart gülləbaranı yad ediləcək
21/02/2019 [12:16]:
Kimlərin banklara olan borcu bağışlanacaq? - Mexanizmlər hazırlanır
21/02/2019 [12:16]:
Venesuelanın Ekvadordakı konsulluğuna hücum oldu –Diplomatlar döyüldü, sənədlər aparıldı
21/02/2019 [12:13]:
Prezident bəzi qanunlara dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı sərəncam verdi –SİYAHI
21/02/2019 [12:08]:
Masazırdakı yanğında 4 polis işçisi ZƏHƏRLƏNDİ
21/02/2019 [11:59]:
Konqresdəki iş otağına ilk dəfə rəqs edərək girdi və... - VİDEO
21/02/2019 [11:58]:
Kiyevdə restorana polis basqını - “Vor zakon”lar saxlanıldı+ Video
21/02/2019 [11:52]:
“Qadınlarımız bu cür əməlləri ilə Azərbaycanı dünyada biabır etməsinlər...” - Hüquq müdafiəçisi...
21/02/2019 [11:51]:
Alla 47 min təqaüd alır - Xalq qəzəbləndi
21/02/2019 [11:48]:
Kəlbəcər sakinindən Prezident köməkçisinə müraciət -"Lətif Nəbiyevin bu hərəkəti nəticəsində maddi cəhətdən çətinlik çəkirəm"
21/02/2019 [11:47]:
Fazil Məmmədov əvvəlki biznesi ilə məşğul olmağa başladı
21/02/2019 [11:44]:
Ermənistanın ən radikal siyasətçisi Qarabağı Ermənistana birləşdirmək istəyir
21/02/2019 [11:41]:
Bakı metrosunda azyaşlı qıza zor tətbiq edən oğru tutuldu
21/02/2019 [11:38]:
Bakıda gənc doğum günündə adam vurdu: vəziyyəti ağırdır
21/02/2019 [11:28]:
Azərbaycanın dini liderlərindən dünyaya müraciət
21/02/2019 [11:28]:
Azərbaycanın ərəb biznesmenlərlə pul qarşılığında görüşən qadın müğənniləri -VİDEO
21/02/2019 [11:21]:
Rusiyada hərbçilərə telefon qadağası -İnformasiya sızıntısını necə önləməli?
21/02/2019 [11:18]:
“Yanvarda toyumuz oldu, fevral ayında Xocalı faciəsi baş verdi...” - Könüllü döyüşçü...
21/02/2019 [11:15]:
Banqladeşdə güclü yanğın: 81 ölü - FOTO/VİDEO
21/02/2019 [11:11]:
Birmərtəbəli evlərin tikintisinə icazə elektron və ödənişsiz olacaq
21/02/2019 [11:07]:
İlham Əliyev həmsədrləri qəbul edib
21/02/2019 [11:05]:
Laçında həyəcan siqnalı səsləndi! -  Ermənilər sığınacaqlara doluşdu...
21/02/2019 [11:04]:
Arif Əsgərovun xaricdəki şirkətləri əlindən alınıb...
21/02/2019 [10:57]:
Efirlərə çıxmayan məşhur azərbaycanlı müğənni METRODA GÖRÜNDÜ - FOTO
21/02/2019 [10:56]:
Azərbaycan xaricdən niyə çox ət alır - SƏBƏBLƏR...
21/02/2019 [10:52]:
İdarəetməyə yeni kadrlar gətirilir -Korrupsiya zənciri qırılırmı?
21/02/2019 [10:50]:
Tolik kişi sənətçinin əlini öpdü: Bəzi müğənnilər pullu qadınların əlini öpürlər, amma.. - FOTO
21/02/2019 [10:49]:
Siyavuş Novruzov: “Hələ ki tövbə qapıları açıqdır”
21/02/2019 [10:43]:
Türkiyədə dərslər dayandırıldı - Zəlzələyə görə
21/02/2019 [10:41]:
BSU-da Xocalıya həsr olunmuş tamaşanın təqdimatı olacaq
21/02/2019 [10:37]:
Ermənistanda eks-baş nazirin bacısı universiteti məhkəməyə verdi
21/02/2019 [10:37]:
Xoşbəxt etməyi bacaran adam...
21/02/2019 [10:36]:
Axtarışda olan 34 nəfər tapıldı
21/02/2019 [10:35]:
Ağciyər xərçənginin 10 əlaməti - Başqa xəstəliklərlə səhv salınır
21/02/2019 [10:28]:
Məzahir Süleymanzadəyə ağır itki üz verdi
21/02/2019 [10:27]:
Dəryanın qızından şok tələb - “Qardaşım DNT analizi versin”
21/02/2019 [10:25]:
SOCAR Gürcüstana satdığı qazı niyə bahalaşdırdı? - Şirkətdən AÇIQLAMA
21/02/2019 [10:24]:
Bir ailə yandı, 2 yaşlı körpə isə öldü - Bakıda evdə partlayış
21/02/2019 [10:22]:
“Hökumət problemli kreditlərlə bağlı qərar verəcək” - Deputatdan xoş XƏBƏR
21/02/2019 [10:12]:
Abituriyentlərin nəzərinə! - Qəbul imtahanlarının vaxtı dəyişdi
21/02/2019 [10:01]:
Ermənilər cəbhədə təxribat törətdi
21/02/2019 [09:45]:
Venesuela dəniz sərhədini bağladı
21/02/2019 [09:43]:
“S-300” komplekslərinin “qənimi” nümayiş olundu - VİDEO
21/02/2019 [09:02]:
Rus qadın gözəllik müsabiqələrinə qarşı çıxdı –"Orta əsr köləliyindən fərqlənmir..."
21/02/2019 [08:03]:
“Vəhhabilik və sələfiliyin  ömrünün sonu gəldi!..”
21/02/2019 [07:48]:
Allah-Təala Quranda bizlərə 91 vədə vermişdir- hamısını da yerinə yetirəcək...
20/02/2019 [23:49]:
Proqnoz doğru çıxdı - Türkiyədə GÜCLÜ ZƏLZƏLƏ
20/02/2019 [23:15]:
“İnşaat konstruksiyaları” MMC öz öhdəliklərini yerinə yetirmir: Yasamal İcra Hakimiyyəti isə...
20/02/2019 [22:29]:
Türkiyədə hərbi məktəbdə partlayış - Yaralılar var
20/02/2019 [22:24]:
Tahir İmanov sənətsevərlərə və dövlət telekanalına təşəkkür etdi
20/02/2019 [22:01]:
Vəkillər Kollegiyasının Rəyasət Heyəti Bəyanat yaydı
20/02/2019 [21:37]:
Ermənilər Azərbaycan şəhərində növbəti konsert verdi - FOTOLAR  
20/02/2019 [21:14]:
Krımın Rusiya tərəfindən işğalının 5 ili tamam olur - Ukraynanın baş diplomatı Kremli ifşa etdi...
20/02/2019 [21:03]:
Gəncədə tələbə qız qaçırıldı
20/02/2019 [20:46]:
Universitet rektoru 10 min dollar rüşvət almaqda suçlandı...
20/02/2019 [20:31]:
Tarix İnstitutu beynəlxalq əlaqələrini genişləndirir - FOTOLAR
20/02/2019 [19:48]:
MHP başqanı İbad Hüseynlini qəbul etdi: "Qapımız hər zaman üzünə açıq..."
20/02/2019 [19:47]:
Ermənilər onları “vəhşi” adlandıran yazıçının heykəlini ucaltdı: Bu dəfə evdə!
20/02/2019 [19:38]:
“Ana dilimizi sevək, sevdirək” mövzusunda tədbir keçirildi - FOTOLAR
20/02/2019 [19:25]:
Leyla Əliyevanın sözlərinə yazılmış mahnıya videoçarx hazırlandı - VİDEO
20/02/2019 [18:54]:
Bütün Avropa Qarabağ deyəcək
20/02/2019 [18:52]:
Estoniya müharibəyə hazırlaşır - Müdafiə Nazirliyi açıqladı
20/02/2019 [18:48]:
Təyyarədəki sərnişin bir anda ayağa qalxıb şalvarını çıxardı - FOTOLAR
20/02/2019 [18:44]:
Əli polislə bağlı açıqlamasına görə cəzalandırıldı
20/02/2019 [18:28]:
Kiyevdə Xocalı soyqırımına həsr olunmuş tamaşanın premyerası keçiriləcək
20/02/2019 [18:25]:
Ərdoğan: "Ermənilər Türkiyəyə ona görə gəliblər ki..."
20/02/2019 [18:22]:
AMEA magistraturalarına qəbul üçün müsahibə mərhələsi ləğv olundu
20/02/2019 [18:12]:
"O qədər biabırçı vəziyyətdə oxuyan müğənnilər var ki, Afət də onlardan biridir”
20/02/2019 [18:06]:
Tramp demokrat rəqibini “dəlisov” adlandırdı
20/02/2019 [18:02]:
Ev tapşırıqlarını yazdırmaq üçün robot aldı - MARAQLI
20/02/2019 [17:53]:
Bakıda film kimi olay: Bəy toy günü başqa qıza qoşulub, ölkədən qaçdı
20/02/2019 [17:49]:
Qərbi Kaspi Universiteti beynəlxalq konfrans keçirəcək
20/02/2019 [17:46]:
Ermənilər Haaqada Azərbaycana qarşı etiraz aksiyası keçirəcək
20/02/2019 [17:39]:
“Qaçqınkom” Zabratda evi yanan köçkünlərə ev verəcək
20/02/2019 [17:31]:
Meriya mitinqlə bağlı müraciətə cavab verdi
20/02/2019 [17:22]:
Ölən modelyerin 195 milyonluq sərvəti pişiyinə qalacaq
Bütün arxiv bir sırada
24/09/2018 [15:51] - Ədəbiyyat - ( 1124 dəfə baxılıb)

Sözlərin rəng assosasiyası... Qara rəngli “repressiya”... - VIII məqalə




                                                                               Repressiyanın 80 illiyinə həsr olunur...


VII məqalə burada: http://www.moderator.az/news/240948.html


 1937-ci il tarixini götürsək, repressiyadan 80 il keçir. 1917-ci il oktyabr inqilabından başlanan sovetizm yolundakı qantökmə reallığına əsaslansaq 100 il...  Bəlkə də repressiya faciəsi üçün tarixin və yaşın o qədər də önəmi yoxdur, başlanğıcı lap çarizm zamanına da aparıb çıxarmaq olar... Bizim - Azərbaycan xalqının tarixi taleyində  rus sovet hakimiyyətinin törətdiyi repressiya fəlakətinin isə yaşı 33 illik bir zamana (1920-1953) təsadüf edir... Azərbaycanda XI Qızıl ordunun basqısı ilə qurulan bolşevik hakimiyyəti zorakılıqla müstəqilliyimizi əlimizdən aldı. İlk böyük, tarixi repressiya aktı onda imzalandı... Stalinin ölümü ilə böyük repressiya layihəsi başa çatdı...

B.Vahabzadə yazırdı ki, “Arada-bərədə eşidirik: “Bizim xalq zülmə baş əyən müti xalq olduğundan Sovet imperiyasının zorakılığına 70 il dözüb susdu”. Amma yaxın tariximizi yaxşı bilən, onu Sovet təbliğat kitablarından deyil, həyatdan öyrənənlər belə düşünmür. 1920-ci illərdə Gəncə və Şamaxı, 1930-cu ildə Şəki, Zaqatala üsyanları, 1940-cı illərdə üstü açılan tələbə təşkilatları, 1950-ci illərdən sonra yaranmağa başlayan dissident ədəbiyyatını inkar etmək mümkündürmü?... 1988-ci ildəki Meydan hərəkatında öz başlanğıcını həmin üsyanlardan, tələbə təşkilatlarından, və dissident ədəbiyyatından götürdüyünü unutmamalıyıq”.

Azərbaycan xalqı üçün Stalin repressiyası daha sərt və amansız qaydalarla hərəkətlənirdi.  Bu yolda kimləri, nələri itirdik, saymaqla bitməz...

Mən bu mövzunu seçəndə bir, ya da iki məqalə yazacağımı düşünürdüm. Amma mövzunun saysız-hesabsız tezisləri 8 məqalə yazdırdı. Bu yazını isə son məqalə kimi qələmə alıram. Çünki, 33 illik  repressiya söhbəti 80 ildir bitmirsə, demək, 80 məqalə ilə də çözülüb qurtarılası deyil...

Niyə yazmaq istədim bu mövzuda? İlk növbədə ona görə ki, müəyyən “ölçülüb-biçilmiş” zamanlarda repressiya söhbəti məqsədli şəkildə ictimai-siyasi, sosial və psixoloji problem kimi analiz olunmur.  Çox zaman ədəbi, elmi-mədəni, siyasi fəaliyyət sahələrinin araqarışdıran, fikirçaşdıran “seçilmiş” nümayəndələri tərəfindən repressiya zamanında ölmüş və o zamandan sağ çıxmış adamları qarşılaşdırırlar. Onlardan birini xeyirin, o birini isə şərin nümayəndəsi kimi təqdim etməklə gündəmin mövzusu ola bilirlər...   Tarixi sənədlər, arxiv materialları, bu materiallarla məhz birbaşa təmasda olan tədqiqatçılar isə başqa faktlar qoydu ortaya. Sadəcə, bir problem ondadır ki, bəzi  müəlliflər əldə etdikləri arxiv materiallarını öz emosional münasibətini əlavə etməklə nəşr etdirib.  Bütün hallarda olmasa da, çox hallarda analiz, müqayisəli təhlillər, obyektiv qənaətlər kifayət dərəcədə deyil. Biz nə qədər ki ancaq Stalini lənətləməklə, repressiya qurbanlarının günahsızlığını sübut etməklə məşğul olacayıq, onda hadisədən 200 il keçsə də həmin qurbanların öz zamanları ilə kontrastlı xarakter mövqeyi və həmin zamanın siyasi, ideoloji təmayüllərinin mahiyyəti açılmamış qalacaq...

Repressiya qanunları Azərbaycan bolşeviklərində milli hissi öldürmüşdü. “Danos mütəxəssisləri” yetişdirilirdi. Və danos, yaltaqlıq, hesabat və ittiham məruzələrindəki qeyri-əxlaqi davranışlar təkcə şəxslər tərəfindən deyil, ölkənin rəhbərliyi səviyyəsində özünü göstərməkdə idi. Bağırov azərbaycançılıq yolunda özümü fəda edən R.Axundovu Sumbatovun ayaqları altına atmışdı, azərbaycanlıları ermənilər, ruslar, yəhudilər mühakimə edir, cəzalandırır, işgəncələrlə qətlə yetirirdi. Məsələn, XDİK-in rəhbər şəxslərindən biri Azərbaycan SSR XDİK-nın Xüsusi Müşavirəsinin şöbə rəisi dövlət təhlükəsizliyi kapitanı X.Qriqoryana məktub yazıb bildirirdi ki, “Qaçaq Həmidin yaxınlarından 32 ailə tərəfimizdən həbs edilərək Nuxa həbsxanasında saxlanılır. Bu adamların artıq 8 aydan çoxdur ki, həbsxanada saxlanılmasına baxmayaraq, siyasi quldur Həmid hələ də təslim olmayıb. Əgər əvvəllər belə hallarda siyasi quldurlar təslim olurdularsa, indi artıq bu üsul fayda vermir. Əgər biz bu adamları azad eləsək, camaatda belə bir fikir yarana bilər ki, Sovet hökuməti yerli əhalidən qorxur. Ona görə də Xüsusi Müşavirənin iclasında siyasi quldur Həmidin siyahıda göstərilən bütün qohumlarının respublikadan kənara sürgün olunması işinə baxılmasını məqsədəuyğun sayıram. Üç gündən sonra XDİK-nın üçlüyünün qərarı ilə bu 32 ailə respublikadan kənara sürgün edildi”. (F.Sabiroğlu)

Satqınlıq, böhtan atıb həbs etdirmək naminə yarışlar təşkil olunurdu.  Hansı qurum daha çox “xalq düşməni” təqdim etdi? - deyə...

Repressiya rejiminin amansız qanunları get-gedə sərtləşirdi. Məsələn, 1930-cu il üsyanlarını, anti-sovet hərəkat prosesini tarixi sənədlərdən oxuyarkən, heyrətlənməmək olmur. Kollektivləşmə, kolxozlaşma zamanı xalq daha cəsarətlə, yekdilliklə etiraz edir, bolşeviklərlə, onların partiyaları ilə mücadiləyə qalxırdı. Qaçaq, partizan dəstələrində yalnız fəhlə və kəndlilər olmurdu. Daha ciddi, siyasi təlimatlar əsasında təşkilatlanan cəmiyyətlərin izi görünürdü. 1930-cu ilin aprel ayında Şəkidə baş vermiş üsyan haqqında kitab yazan H.Manaflının Türkiyədə təhsil almış, müsavatçılıq və türkçülük ideyasını amalına, əqidə şüarına çevirərək bolşevizmə qarşı üsyana qalxan Məmmədəli Xələfzadə haqqındakı qeydi maraq doğurdu: “Məmmədəli Xəlfəzadə Müsavat Partiyasının Şəki özəyinin ilk rəhbəri olmuşdur. Türkiyədə təhsil alması onun dünyagörüşünə əhəmiyyətli təsir etmişdir. Məmmədəli Xəlfəzadə Şəkinin Küngüt, Zəyzid, Göynük və digər kəndlərini gəzərək Müsavat ideyalarını təbliğ edir, bu partiyanın guya bəylərin, varlıların partiyası olması haqqında təəssüratların yanlış olduğunu, xalqın bütün zümrələrinin mənafeyini qoruduğunu, milli birliyi təmin etməyə can atdığını təkidlə izah edirdi. “Türk millətindənəm, islam hümmətindənəm, qərb mədəniyyətindənəm” kəlamı onun dilinin əzbəri idi”.

Məlumdur ki, repressiya tək Azərbaycanda baş vermədi. SSRİ-yə daxil olan respublikalar bu sadizmi gözləri ilə gördü. Bizim ölkədə 80 minə qədər insan repressiya hərəkatının qurbanına çevrildi.  Ən böyük zərbə düşüncənin iflic vəziyyətə salınması ilə əlaqədar oldu. İnsan bioloji varlıq kimi həmişə məğlubdur. Yəni, cəzanın şiddəti, bədən, cism ağrısı iradəni, əqidəni, prinsipiallıq maneralarını alt-üst edə bilir. Necə ki etdi... O illərin tarixi gerçəkliyi sübut etdi ki, 1930-cu illər soyqırımında əli dost, həmkar “qanına batmayan” adam tapmaq müşküldən müşkül idi. Hər kəsin bu fəci olayda az, ya çox “payı” vardı. Sonralar  o hadisələrdən sağ çıxan adamların xatirəsini sıxıla-sıxıla, utana-utana danışması da həmin mənanı verirdi. Yaxın qohumlarımdan biri bəy nəslindən olan yaşlı kimyaçı qadın mən tələbə olanda bir xatirəsini əzab çəkə-çəkə danışdı. Deyirdi ki, “Akademik Şəfaət Mehdiyev müdirimiz idi, 1930-cu illərin axırları olardı,  bir gün məni yanına çağırtdırdı. Otağa girəndə dizlərim əsirdi. Böyük qardaşım neft mühəndisi, tanınmış mütəxəssis idi, həbs olunmuşdu. (Yanılmıramsa, söhbət Sultanov Baxış İsmayıl bəy oğlundan gedirdi-İ.M.) Onun adını çəkdi və məndən soruşdu ki, qardaşındı? On uşaqdan ən böyüyü və bizə ata olmuş  həmin qardaşımı hamımız çox istəyirdik. Mən inkar elədim, dedim ki, tanımıram və özümdən asılı olmayaraq hönkürə-hönkürə ağladım. Şəfaət müəllim yaxınlaşdı və yavaşca qulağıma dedi ki, “ayıb olsun, mən heç vaxt elə qardaşdan imtina etməzdim...” Daha da pərt vəziyyətə düşdüm... Amma ürəkləndim və sanki qorxu hissim yox oldu. O: Get... evdə hamıya salam de – dedi”.

Həbsxana kamerası, arxiv şəkli

Gördüyümüz kimi, əsil qiyamət səhnələri yaşanırdı, bacı qardaşdan, övlad atadan imtina etdiyi illər idi... Xatirələr unutdurulur, fotolardan belə başlar, üzlər  silinir,  kitablardan adlar kəsilib götürülürdü. Ədəbi mətbuat emosiya qarışıq hədə-qorxu, təhqir və ittiham meydanına çevrilmişdi.

Yazıçıları inandırmışdılar ki, onlar ölkədəki bütün anti-sovet hərəkatın gedişində məsuliyyətli və  günahkardırlar. Ona görə də Yazıçılar İttifaqı öz iclaslarında özünütənqid yoluna keçmiş,  psixoloji olaraq qorxu və məsuliyyət hissi ilə əsərlər yazmağa, siyasi notlu çıxışlar etməyə başlamışlar. Bitərəf olmaq xəyanətə bərabər tutulurdu. Tez -tez yazıçılar bir-birini “Sən niyə susursan?” –ittihamı ilə tribunaya çəkir, diqqət mərkəzinə gətirirdi.

Mehdi Hüseyn və digər “aktiv” yazıçılar yeni, novator, ədəbi havadan bir udum dadan, sərbəst şeir və modern poeziya həvəsi ilə əlinə qələm alan  Mikayıl Rəfilini və Rəsul Rzanı cinayətkar kimi mühakimə edirdi: “Rza, rəsmən əsərlərində Mayakovski yolu ilə getdiyini iddia edir. Bu, heç də belə deyildir. Rza Mayakovskinin formasını yaxşı anlaya bilməmişdir. Rza və Rəfili kimi şairlər Mayakovskinin təqlidçiliyə, meymunçuluğa nifrət etdiyini bilmirlərmi? Daha doğrusu, onlar Mayakovskidən öyrənmək məsələsini tam mənasilə ciddi və markistcəsinə irəli aparmaq əvəzinə, nə üçün onun yaradıcılığı ilə öz zəifliklərini pərdələyirlər”. 

R.Rza, A.Faruq, S.Vurğun, S.Rüstəm, tənqidçilərdən, xüsusən C.Xəndan və başqa şairlərin, yazıçıların da öz həmkarlarını tənqid edən məqalələri ədəbi mətbuatda yer alırdı...

Sözün, sənətin, ədəbiyyatın üstünə qılıncla gələn stalinizm nəzəriyyəsinin əsas diktəsi bu ittiham altında gizlənmişdi: “Yazıçılar “bolşevik sayıqlığının kütləşməsi” xəstəliyinə mübtəla olmuşdur!”

“Ədəbiyyat qəzeti” daha operativ idi bu prosesdə. Artıq sənət, ədəbiyyat, mədəniyyət, estetika prinsipləri gözə görünmürdü. Hətta ədəbi-mədəni, maarifçilik missiyalı  mətbuat orqanı kimi tanıdığımız “Azərbaycan” jurnalı   1923-1927-ci illərdə “Maarif və mədəniyyət, 1928-1936-cı illərdə “İnqilab və mədəniyyət” adı ilə çıxsa da,  repressiyanın və anti-milli siyasətin məğzinə uyğun olaraq 1936-1941-ci illərdə “Revolyusiya və kultura” kimi nəşr olunmağa başladı. Sırf ideoloji tendensiya silahı olan dərgi müharibə illərində tam başqa istiqamətli bir adla - “Vətən uğrunda”, müharibə bitər-bitməz isə yenidən  “İnqilab və mədəniyyət” (1946-1952-ci illər) adı ilə fəaliyyətə başladı.   1953-cü ildən bu günə kimi isə “Azərbaycan” adlandırıldı... 

 


Bir çox repressiya qurbanları kimi böyük maarifçi alim R.Axundovun da  adını kitablardan oxucular belə kəsib çıxarırdılar.

LUGET


Redaktory R.Axundov


Cild I


A-O


Repressiyanın mənəvi-psixoloji travmaları, insan şüurunu, təfəkkürünü, ali hisslərini iflic vəziyyətə salan zərbələri hələ də sağalmaq bilmir. Ailələr dağıdılırdı. Ər güllələnir, arvad 8-10 il həbsxana həyatı yaşayır, körpələr, yeniyetmə övladlar bir-birindən ayrılaraq müxtəlif müəssisələrə göndərilirdi. Ocaqlar söndürülür, nəsil-kök genefondu tar-mar olunurdu...

İnsanların rəğbət, sevgi, inam hissi məhv edildi. Hələ də qaytarılmayan inamı edam etdilər o illərdə. Sədaqət hissinin davamlılıq dərəcəsi yoxlanıldı və məğlubiyyətlə tamamlandı. H.Cavid, Ə.Cavad, M.Müşfiq, R.Axundov, H.Zeynallı, V.Xuluflu, Y.Çəmənzəminli  kimi sözə, ədəbiyyata, əqidəyə sadiq insanlar belə iradələrinin əksinə çıxdı, diktə edilən ifadələrə imza atdılar. “H.Cavidin özü belə məhkəmə prosesində 1926-cı ilə qədərki yaradıcılığında “xəta” olduğunu etiraf etmişdi. Bildirirdi ki, o sovet ideologiyasından çox uzaq olmuş və “kütlələrin anlamadığı anlaşılmaz bir dillə yazmışdır”. Yazar daha sonra bildirirdi ki, sonralar bu xətaları düzəltmişdir. Onun bioqrafiyasında da 1926-cı il tarixi dönüş nöqtəsi kimi qeyd olunurdu” (“Məhv edilmiş türkoloqlar”) H.Cavidin sovet hökumətinə qarşı fərqli münasibətini ifadə edə biləcək “Azər” poeması 1926-1936-cı illərdə yayımlanmışdı.

“Türk dünyasının Şekspiri” və onun mürşidi” adlı məqaləsində S.Carçı  göstərirdi ki, Sultan Əbdül Həmidə qarşı etdiklərinə görə sonradan peşimançılıq ifadə edən mövqe təkcə Rza Tofiqə yox, həm də tələbəsi Hüseyn Cavidə aid idi. Gənclik illərində sultana qarşı çılğınlıqla çıxış edən Cavid də  sonralar onu tənqid etməkdə səhv etdiyini etiraf edir... Rza Tofiqin həyat və yaradıcılığında diqqəti ən çox çəkən məqam “İttihad və Tərəqqi” üzvü olduğu zaman Sultan Əbdülhəmidi tənqid etməsi, sonra isə ondan üzr diləyən şeirlər yazmasıdır...

S.Carçı H.Cavidin mühakimə qovluğunu oxuyarkən bəzi faktlar diqqətini çəkmişdir: “Ad çəkmək lazım gələndə əsasən dünyadan köçmüş insanların adını çəkən Cavid əfəndi bir adamın da adını çəkir. Müəllimi Rza Tofiqin…”

Və daha sonra müəllif diğər tədqiqatçıların da təsdiq etdiyi fikri bu cür ifadə edir: “Amma ifadələrin də hansı formada, necə işgəncələrlə alındığı hamıya bəllidir. Bir nəfər tutulub yalandan yüz nəfərin üzünə qoyulub. Və sonradan bu yüz nəfəri də amansız işgəncə yolu ilə (saatlarla ayaq üstə saxlayaraq, rezin dəyənəklə ölümcül döyərək) yalandan bir-birinin üzünə qoyublar. Əlehinə olan ifadələrdən birində H.Cavid barədə deyilir:

“… Cavid ona görə təhlükəli düşməndir ki, Müsavat höküməti dövründə partiyada olmayıb, amma Sovet höküməti qurulandan sonra onlara qarşı nəsə bir şey yazmaqdan imtina edib…

… Müsavatçılar onu “Türk dünyasının şekspiri” adlandırırdı”.
Başqa bir ifadə verən isə deyirdi:

“Hüseyn Cavidin Müsavat şipyonkası Mədinə xanım Qiyasbəyli ilə əlaqəsi var idi”.

Repressiyanın “sürgün” adlı məşəqqətli cəza növü də mövcud idi. Yüzlərlə ailə çirkli və ağzına qədər dolu vaqonlarda  Orta Asiyanın çöllərinə göndərilirdi. Sibirdə təkcə isti, günəşli həyatını  deyil, həm də ümidlərini itirən insanlar ən doğma adamlarını ancaq yuxularda görə bildi... “1937-ci il may ayının 10- da 600 ailə yük vaqonlarında əsgərlərin müşayiəti ilə ömürlük yaşamaq üçün Orta Asiya çöllərinə yola salındı. 1937-ci ilin iyunundan başlayaraq isə xüsusi qrafik üzrə Azərbaycandan Orta Asiya və Sibirə belə eşalonların yola salınmasına başlandı. SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin 19 yanvar 1955- ci il tarixli 0026 №-li Əmrinə əsasən repressiya olunmuşların 26 min işin yandırılması bu əməliyyatın dəqiq miqyasını göstərməkdə çətinliklər yaradır. Lakin bəzi sənədlərə əsasən aydınlaşdırmaq olur ki, 1937- ci ildən sonra Naxçıvan MR-dan 957, Biləsuvardan- 290, Astraxanbazardan- 205, Əli Bayramlıdan-145, Karyagindən155, Cəbrayıldan- 205, Ağcabədidən- 195, İmişlidəndən- 348, Masallıdan- 208, Noraşendən- 417, Naxçıvan şəhərindən- 185 və Bakı şəhərindən – 218 ailə sürgün olunub”.

Təkcə 1937-ci ildə Azərbaycanda “xalq düşməni” kimi 29 min nəfər güllələnmiş və ya sibirə sürgün edilmişdi. (F.Sabiroğlu)

            “Böyük təmizləmə” əməliyyatı, əksinə, çoxlu çirkab, bataqlıq mənzərələri yaratdı. İnsanlar ictimai-siyasi, sosial-mədəni həyatlarında oyuncaq kimi istifadə edildi.  Susmağı, nahaqqa boyun əyməyi, yalançılığı, xəbərçiliyi vərdişə çevirdilər... Stalin XX əsrdə dünyanın qlobal hadisələri sırasına öz diktəsi ilə çox təsir göstərdi, amma bu əsrdə onun “şah əsəri”  “sovet insanı” adlı kiçildilmiş insan fiqurları oldu. Sovet insanı qorxulu bir canlı çeşididir. Onun içində şübhə, qorxu, yaltaqlıq, böhtan və səcdə toxumları var. Göyərdikcə göyərir...  Öldürmək olmur bu parazitləşmiş sindiromları. Nədən danışırsa danışsın, necə yaşayırsa yaşasın, hansı adla tribunaya çıxırsa çıxsın  bu Stalinin bic balaları kimi dünyaya səpələnən sovet vətəndaşları hər yana bolşevik siyasətinin qoxusunu, qorxusunu yayır. Hətta müstəqillik illərində bu insana elan etdilər ki, daha sən kölə deyilsən, azadsan, sərbəst və daha ciddi, daha ağıllı şəkildə düşünə bilərsən. Amma o bu imtiyazdan, etimaddan elə hey şübhələndi... Və öz mənfur başlanğıcına - sovet qlafına doğru süründü... Bu insanlar məlum ifadə ilə desək, “inqilabdan doğulmuşlar”, yox, “repressiyadan doğulmuşlar” oldu...

 Repressiya ilə bağlı yazımı yekunlaşdırmaq istəyirəm, çünki mətləb uzandıqca uzanır, və məlum olur ki,  “Kim kimi satdı?”- sualı ilə repressiya faciəsinin məğzini açmaq mümkün deyil.  Çünki, bütün iradələr, dözümlər, etirazlar bu və ya diğər şəkildə susdurulmuş, sındırılmış, məhv edilmişdir... 

Amma böyük bir həqiqət var ortada! Həqiqət... O həqiqət ki, yüz dəfə qılıncdan keçirilsə də yenidən doğula bilir...  Yuxarıda sözügedən kitabdan (“Şəki üsyanı”) bir  nüansı diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm.

“Qocaman pedaqoq Nizam müəllim xatırlayırmış: 1930-cu ilin yaz günlərindən birində Məşədi Məcid mənə yaxınlaşıb Qalaya (Şəki həbsxanasına) hücum edəcəklərini, Sovet hökumətini devirəcəklərini bildirdi. Mən çubuqla yerdə, toz üzərində iri bir dairə, onun içərisində isə nisbətən kiçik dairələr çəkdim. Sonra dairələrin içərisinə nöqtələr düzərək izah etməyə başladım. Bax bu iri dairə Sovet hökumətinin ərazisidir, qismən xırda dairələr respublikaların torpaqlarıdır, nöqtələr isə rayonlardır. Həmin nöqtələrin birində, yəni Şəkidə üsyan qaldırmaqla belə nəhəng əraziyə malik olan hökuməti necə devirmək olar? Nizam müəllimin bu izahatından sonra Məşədi Məcidin üzündə ani olaraq bir ümidsizlik ifadəsi dolaşmış və heç nə demədən atın belinə sıçrayaraq oradan uzaqlaşmışdı”.

Nazim müəllimin çubuqla cızdığı “dairə həqiqətləri” Məşədi Məcid üçün də aydın idi. Lakin yolundan dönmədi... Balaca bir qəsəbənin anti-sovet mübarizəli qəhrəmanları imperiyaya güc gələ bilməzdi, amma bu kiçik məkanların insanlarının içərisindəki azadlıq, müstəqillik havası rəsmi məlumatlarda, dövlət sənədlərində tarix kimi həkk olunur, Kremlə yollanırdı. Xalq sovet hökumətinə qarşı üsyana qalxıb müstəqillik istəyirdi...  Arxivlər açılanda biz özümüzü yenidən tanıdıq və bizi tanıdılar...

Sonda çox tez-tez misal çəkdiyim bir tarixi faktı da yada salmaq istəyirəm. Liviyanın əfsanəvi qəhrəmanı Ömər Muxtar bir neçə yüz adamlıq dəstələri ilə imperialistlərə, onlaın azadlığını əlindən alan İtaliya ordusuna qarşı mübarizə aparır və sonda əsir götürülərək edam edilir.

“1932-ci ildə Mədinədə Məhəmməd Əsədə Ömər Muxtarın şəhid olması barədə xəbər çatdıqda belə dedi: “Ömər Muxtar öldü... Bu Sireneyka aslanı, yetmiş yaşlı ağsaqqal olmasına baxmayarq xalqının azadlığı üçün  sonuna qədər savaşan Ömər Muxtar demək öldü... İztirab və əziyyətlərlə davam edən on il boyunca ən müasir silahlarla, təyyarələrlə, artileriya ilə təhciz edilmiş düşmən ordularına, özündən ən azı on qat daha böyük İtaliya qüvvələrinə qarşı xalqın mübarizəsinə bayraqdar olan Ömər Muxtar... Karabinlərdən və bir neçə atdan başqa bir şeyləri olmayan, yarı ac mücahidlərinin başında nəhəng bir əsir düşərgəsinə çevrimiş bir ölkənin son qarışına qədər ölüncə vuruşan qoca Ömər Muxtar...” 

Ömər Muxtar haqqında filmin sonunda heç vaxt yadımdan çıxmayacaq təsirli məqam var. İtalyan general ona sual edib soruşur ki, sən ağıllı adamsan, bilirdin ki, o kiçik dəstələrlə bu qədər böyük gücün qarşısında dayana bilməyəcəksən, nədən mübarizə apardın? Ömər Muxtar cavabında deyir ki, bilirdim ki, məğlub olacayıq. Amma mübarizə apararaq məğlub olmaq, təslim olaraq məğlub olmaqdan daha şərəflidir. Biz azadlığımız üçün döyüşdük. Biz əsla təslim olmarıq. Ya qalib gələrik, ya da ölərik. Hələ siz bizdən sonrakı nəsillərlə də vuruşacaqsınız. Onlardan sonrakılarla da! Mənə gəlincə, mən cəlladlarımdan daha uzun yaşayacam!

Azərbaycan xalqı min dəfələrlə ölüb dirilən, amma külündən od yaradıb yenidən var olmağı bacaran Səməndər quşu kimi ölməzdir... Repressiya ağrıları əslində keçməsə yaxşıdır. Yaşayan ağrılar daha çox var edir milləti... Ağrıları olmayan millət mübarizə apara və yaşaya bilməz...

“Repressiya” kəlməsinin rəng assosasiyası heç dəyişmədi... Yaddaşımızda qara, ağrı çaları, amma həm də qürur hissi doğuran şərəf nişanəsi ilə qaldı. Biz susmadıq, azad, müstəqil və böyük olmaq istədik və bu yolda öldük... Daha doğrusu, ÖLƏ BİLDİK!

Qeyd: Şəkillər gənc tədqiqatçı D.Əhmədin koleksiyasından götürülüb.


VII məqalə burada: http://www.moderator.az/news/240948.html 

 

SON

 

28.01.2018.

 

İradəMusayeva

 

 

 

 

Krımın Rusiya tərəfindən işğalının 5 ili tamam olur - Ukraynanın baş diplomatı Kremli ifşa etdi...
MHP başqanı İbad Hüseynlini qəbul etdi: "Qapımız hər zaman üzünə açıq..."
Ev tapşırıqlarını yazdırmaq üçün robot aldı - MARAQLI
Məşhur moda markasının yeni dizaynı dünyanı ayağa qaldırdı: "İntihar dəb ola bilməz"
Mir Cəfər Bağırovun ölümündən 60 il sonra basdırıldığı qəbir - FOTOLAR - VİDEO
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
“Kiminsə diqqətsizliyi və səhlənkarlığı ucbatından bu cür hallar baş verir...” - Ekspert...
Cəmiyyət
“İnşaat konstruksiyaları” MMC öz öhdəliklərini yerinə yetirmir: Yasamal İcra Hakimiyyəti isə...
Dünya
Təyyarədəki sərnişin bir anda ayağa qalxıb şalvarını çıxardı - FOTOLAR
Cəmiyyət
"O qədər biabırçı vəziyyətdə oxuyan müğənnilər var ki, Afət də onlardan biridir”
Gündəm
Mülki insanları qorumağa getdilər, məlum oldu ki, özlərinin müdafiəyə ehtiyacı var: RÜSVAYÇILIQ!
Həftənin ən çox oxunanları
“Ölkəyə un gətirəndə kömək etdiyim çeçenlər və dağıstanlılar mənə çox böyük dəstək oldular...”
Ramzan Kadırov azərbaycanlılarla çeçenlərin davasına belə reaksiya verdi – FOTO
“Vertolyotla Yevlağa kimi pul səpəcəm....- Başınız qarışacaq pul yığmağa..."
Saakyan atası azərbaycanlı olan generalı  xüsusi nümayəndə təyin etdi...-FOTOLAR
Şuşa türməsində Dilqəm və Şahbazdan başqa türkmənşəli dustaq kimdir?..
"Əgər ANS yenidən açılarsa və fəaliyyət göstərdiyi ilk 15 ildəki ANS olarsa..."
“Fevralın 14-də həmin sənədi imzalasaydım, Xocalı faciəsi baş verməzdi...” - ETİRAF
Vergilər Nazirliyini "ağ gün"ə çıxardı, indi də əmanətləri sığortalayacaqmış...
Bakıda dəhşətli qəza: "Qaqaş, neylədin, nə içmişdin, nə vurmuşdun?" - VİDEO
"Çeçenlər qardaşlarımızdır və Çeçenistanda da xalqım haqda eyni fikirləri səsləndirirlər”
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə