Xəbər lenti
17/11/2018 [14:21]:
Məhərrəmovun general qardaşının işdən çıxarılmasını - Nazirlik təkzib etdi
17/11/2018 [14:18]:
Gömrük postunda Ermənistana aid xəritələr saxlanıldı -FOTOLAR
17/11/2018 [14:15]:
“Sona Vəliyeva öz ərizəsi ilə MTRŞ üzvlüyündən çıxıb”
17/11/2018 [14:07]:
Ukraynada uydurma erməni soyqırımı abidəsinin açılış cəhdi etnik qarşıdurmaya səbəb oldu
17/11/2018 [13:58]:
Bakının bu rayonu susuz qalacaq
17/11/2018 [13:57]:
Sabiq nazirin qardaşının nədə ittiham edildiyi məlum oldu - Kürdəxanıda saxlanılır
17/11/2018 [13:53]:
“Ona ən böyük arzum Kəlbəcər dağlarındakı çiçəkləri öz əllərimlə təqdim etməkdir”
17/11/2018 [13:50]:
“Makers’ Day 2018” gənclər üçün təcrübə və iş imkanı yaratdı
17/11/2018 [13:42]:
Sahil Babayev Şəmkirdə kiçik ailə təsərrüfatlarına baxış keçirdi
17/11/2018 [13:39]:
Sabah Bakıda 16 dərəcə isti gözlənilir - PROQNOZ
17/11/2018 [13:37]:
"Ermənistan Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində faktaraşdırıcı missiyanın həyata keçirilməsinə imkan vermir"
17/11/2018 [13:37]:
Məleykə Abbaszadə 11-ci sinif şagirdləri və valideynlərə müraciət etdi
17/11/2018 [13:19]:
Bakıda zibil yeşiyindən silah-sursat tapıldı
17/11/2018 [13:15]:
Netanyahu İsrailin Müdafiə Nazirliyinə rəhbərlik edəcək
17/11/2018 [13:14]:
Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyəti Vaşinqtonda -FOTOLAR
17/11/2018 [13:12]:
Sumqayıtda avtomobil oğruları yaxalandı
17/11/2018 [13:11]:
“Vəsaitin yarısı kənardan dəvət edilmiş şəxslərə xərclənib" -DİM sədrindən ittiham
17/11/2018 [13:07]:
DİM sədri: "Yüksək vəzifələrə sənəd verən yoxdur"
17/11/2018 [12:39]:
“Bizim sevgimiz də, nifrətimiz də, dostluğumuz da, düşmənliyimiz də kişi kimi olub”
17/11/2018 [12:38]:
"Bizə azadlığı bağışlamadılar, xalqımız azadlığına mübarizə apararaq qovuşdu"
17/11/2018 [12:31]:
Ramil Quliyev Türkiyə ordusunda... - FOTO
17/11/2018 [12:24]:
Azərbaycan əhalisinin sayı açıqlandı - RƏSMİ
17/11/2018 [12:21]:
26 yaşlı qadın erotik fantaziyasına qurban getdi - FOTO
17/11/2018 [12:14]:
Azadlıq Meydanında ilk dövlət himnimizi ifa edən və noyabr mitinqlərinin ilk aparıcısı...
17/11/2018 [12:01]:
Türkiyədə nazirlik namazın vaxtını dəyişdirdi
17/11/2018 [11:38]:
Gəncədə intihar: 32 yaşlı kişi özünü binadan atdı
17/11/2018 [11:23]:
İngilislər Dərələyəzdə qızıl çıxarırdı... – Güclü uran ehtiyatı tapdılar?!..- FOTOLAR + VİDEO
17/11/2018 [11:16]:
"Gələn il keçiriləcək imtahanlarda ciddi dəyişikliklər olacaq"
17/11/2018 [11:03]:
Röya unitazda FOTOLARINI paylaşdı
17/11/2018 [10:47]:
Kriminal XRONİKA: 117 cinayət törədildi, 24 nəfər saxlanıldı
17/11/2018 [10:47]:
MKİ dəqiqləşdirdi: Xaşoginin ölüm əmrini vəliəhd şahzadə verib
17/11/2018 [10:31]:
Prezident cinayət məcəlləsi ilə bağlı sərəncam imzaladı
17/11/2018 [10:28]:
“Azərsun”un keçmiş vitse-prezidenti narazıdır
17/11/2018 [10:22]:
Paşinyan Lukaşenko və Nazarbayevdən izahat istəyir
17/11/2018 [10:14]:
Yük və sərnişin daşınmada da artım var
17/11/2018 [10:11]:
Payız depressiyasından qurtulmağın yolları
17/11/2018 [10:06]:
İnterpol rəhbəri postuna namizədlər
17/11/2018 [10:00]:
"CinemaPlus"da daha bir premyera baş tutdu
17/11/2018 [09:53]:
26 illik "525"
17/11/2018 [09:46]:
Bu il 103 mindən çox körpə doğulub
17/11/2018 [09:40]:
ABŞ gömrük rüsumlarını saxlamaq niyyətindədir
17/11/2018 [09:36]:
Vüqar Mahmudovun həbs müddəti uzadıldı
17/11/2018 [09:35]:
Ağ Ev Gülənin təhvil veriləcəyi iddiasını yalanladı
17/11/2018 [09:32]:
Əhalimizin sayı artıb
17/11/2018 [09:22]:
Atəşkəs 30 dəfə pozulub
17/11/2018 [09:18]:
"Qol.az" saytı 10 yaşında
17/11/2018 [09:17]:
Müğənni qızıl yedi - “O qızılyeyən “əjdaha”dan bizdə niyə yoxdu?..” + VİDEO
17/11/2018 [09:14]:
Rəsmi Parisdən Bakının etirazına cavab
17/11/2018 [09:12]:
Azərbaycan Milli Dirçəliş Gününü qeyd edir
17/11/2018 [09:12]:
Həftəsonu İstirahətini havaya görə planlaşdıranlara...
17/11/2018 [09:02]:
Həkim səhlənkarlığı: Hər iki böyrəyi çıxdı
17/11/2018 [09:01]:
Emin Ağalarov uzun müddətdir ki, parikdən istifadə edib? - ŞOK FOTO
17/11/2018 [01:12]:
Trampın iradəsinin əksinə SNN-in jurnalisti yenidən Ağ evə döndü...
16/11/2018 [23:43]:
Kamal Abdulla yeni vəzifəyə seçildi
16/11/2018 [23:37]:
KXDR və Koreya Respublikası arasında birbaşa aviasiya əlaqəsi yaradıla bilər -Danışıqlar başlayıb
16/11/2018 [23:34]:
Küveytin hava limanı suyun altında qalıb - VİDEO
16/11/2018 [23:16]:
İspan şərabı, Kataloniya presedenti, biznesmen diplomata möhtac Qarabağ dərdi...
16/11/2018 [23:07]:
Dövlət Gömrük Komitəsi media tur təşkil etdi - FOTO
16/11/2018 [23:04]:
Prezident daha bir sərəncam imzaladı
16/11/2018 [22:56]:
Qazaxıstanda dəhşətli avtobus qəzası: ölən və yaralananlar var
16/11/2018 [22:54]:
Məleykə Abbaszadə Xızı rayonunda vətəndaşları qəbul etdi
16/11/2018 [22:43]:
"Belə bir böyük irəliləyiş aparılan islahatların məntiqi nəticəsidir" -İlham Əliyev
16/11/2018 [22:26]:
“Azərbaycandan gəlmələr” İrəvanda ayağa qalxdı: “Bizi insan yerinə qoymurlar” - VİDEO
16/11/2018 [22:20]:
General Aksizli Mallar üzrə Baş Gömrük İdarəsinə baş çəkdi
16/11/2018 [22:06]:
“Heydər Əliyev mənə xəbər göndərmişdi ki...” - Sabiq təhsil naziri SİRLƏRİ AÇDI
16/11/2018 [22:03]:
Braziliyalı təyyarəçi 5500 metr yüksəklikdə İslamı qəbul etdi - VİDEO
16/11/2018 [22:00]:
Şərab qurbanları... - "Ötən günlərimi qaytaraydılar" mahnısı son təsəlli kimi + VİDEO
16/11/2018 [21:47]:
Yataq xəstəsi olan Könül Xasıyevanın son halı - FOTO
16/11/2018 [21:38]:
30 manatla işə başlayıb milyonlar qazanan Əzizə Mustafazadə sirrlərini açdı - FOTO/VİDEO
16/11/2018 [21:25]:
Daşkəsəndəki dəhşətli yanğınla bağlı cinayət işi açıldı
16/11/2018 [21:05]:
Cinsi əlaqəyə girmək qripin qarşısını alır - MARAQLI
16/11/2018 [20:46]:
“Amaliya Pənahova və Səyavuş Aslan üçün xüsusi ssenarilər yazıb, filmlərə cəlb etmək lazım idi”
16/11/2018 [20:44]:
“AYB-yə üzvlük və sənəd qəbulunu gələnilki qurultaya qədər dayandırmışıq”– Fikrət Qoca
16/11/2018 [20:40]:
Sahil Babayev Şəmkirdə 5 rayonun sakinləri ilə görüşdü
16/11/2018 [20:38]:
Məhkəmə CNN-i haqlı bildi - Tramp uduzdu
16/11/2018 [20:36]:
İclasdan qayıdan Putin yolüstü aptekə girdi
16/11/2018 [20:23]:
10 yaşlı qızcığaz təcavüzkarı karate fəndi ilə uzaqlaşdırdı - MARAQLI...+ VİDEO
16/11/2018 [20:14]:
“Bədbəxtlər, səviyyəsizlər, istəyiniz qursağınızda qalacaq” - Mübariz Mənsimov
16/11/2018 [20:06]:
Telefonla çox oynadığı üçün 7 yaşlı qızını boğaraq öldürdü - DƏHŞƏT...
16/11/2018 [20:04]:
Beynəlxalq konfrans tolerantlığa həsr olunmuş sərgi ilə başa çatıb
Bütün arxiv bir sırada
15/10/2018 [10:11] - Cəmiyyət - ( 1348 dəfə baxılıb)

Azərbaycanda çoxdilliliyin zəruriliyi haqqında düşüncələr...




Bu günlərdə övladlarını rus (və /və ya ingilis dili) bölmələrində oxutmaq istəyən valideyinlərə hücum səngimir. Əsas hücumçular isə 19-cu əsrin mollalarını və ya molla düşncəlilərini əvəzləyən müasir mollalar və “qısır”, yəni bəhərsiz milliyyətçilərdi. Çox dərinə getmədən iki məqama toxunmaq istəyirəm. Birinci, bizim indiki keçdiyimiz yolu bir çox ölkələr keçmişdir və mütərəqqi yolu seçən xalqlar çox sürətlə inkişaf edib inkişaf etmiş ölkələr sırasına keçmişlər və ya keçmək üzrədirlər. Ən sürətlə bu məqsədə çatan ölkə - Sinqapur buna əyani misaldır (dünyanın 86 ölkəsi və dövlət səviyyəli strukturları ingilis dilini rəsmi dövlət və ya ünsiyyət dili kimi qəbul etmişdir, dünya ölkələrinin yarısından çoxu, xüsusilə inkişaf etmiş ölkələr çox dillidirlər). Bu məqsədlə Li Kuanın məhşur əsərindən bir sitatı diqqətinizə çatdırıram - bizim bu günümüzlə təsəvvür olunmaz dərəcədə oxşardı (Ли Куан Ю. Сингапурская история: из "третьего мира" - в "первый" (1965 - 2000), стр. 95-97). 
Və ya rəsmən Sinqapur yolunu seçmiş Qazağıstanı misal gətirmək olar: 1990-cı illərdə qazaxlar bu ölkənin əhalisinin cəmi 38%-ni təşkil edirdi, əhalinin yalnız 35%-i qazax dilində danışırdı. İndi Qazagıstan rus və demək olar ki, ingilis dilini də rəsmi ünsiyyət dili elan etməklə Sovetin ən inkişaf etmiş ölkəsinə, təhsil və elm göstəricilərinə görə islam aləminin ən yüksəkdə duran dövlətinə çevrilmiş, əhalinin 80%-dən çoxu qazax dilində danışır, qazaxların payı isə əhalinin 70%-nə çatır. Qazax dili misli görünməmiş inkişaf səviyyəsinə qalxmışdır (Azərbaycan dili müqayisədə dəfələrlə yüksək). Əks mövqeyi seçən ölkələrin əksəriyyəti ya Azərbaycan kimi və ya daha pis duruma düşmüşdülər. İkinci məqam – Müasir “mollalar” anlamalıdır ki, bununla bu milləti təhsildən, elmdən və texnoloji inkişafdan xeyli geri çəkirlər. Bu xalqı bayağı təriflərlə, “dualarla” başlayan, “sağlıqlarla” bitən və üçlü şəkillərlə açılan ana dilindəki “informasiya mənbəələri-kitablar” ümidinə qoymaq” kor və qapalı” müti, qul kimi bir nəsilin yetişməsindən başqa heç nə verə bilməz. Bunu istəyınlər ya özləri də bilmədən (bu özü də savadsızlığın nəticəsidi) və ya bilərəkdən ərəb islam işğalçı rejiminə və ya bu milləti cəhalət içərisində saxlamaq istəyində olan diktatura rejiminə xidmət edir. Bu millət nə qədər ki, ərəb islam beyin işğalı altındadı, nə qədər ki, fikir və düşüncə azadlığına sahib olmayıb, nə qədər ki, kasad milli dil informasiya mənbələri ümidinə qalır, hər hansı mütərəqqi yönlü inkişafdan söhbət gedə bilməz. Müstəqillikdən 26 il keçməsinə baxmayaraq Azərbaycan (türk) dilinin zənginləşdirilməsi üzrə hər hansı təməl bir tədbir görülməmişdi, dil üzrə elmi tədqiqat işi Sovet dövrü ilə müqayisədə xeyli zəiflədilmiş, elektron əsrinin başlamasına baxmayaraq elektron Azərbaycan dili yox dərəcəsindədir. Bu dilin özünün zənginləşdirilməsi başqa beynəlxalq dinlərin ciddi istifadəsindən keçir. 
Bir dili istifadə edərkən o dilin daşıyıcılarına münasibətə uyğun hərəkət etmək özü cahillikdi. Ölkə və xalqın naminə iş görərkən istifadə etdiyin üsulların və ya təcrübənin sahibinə münasibəti deyil, nəticə etibarı ilə bu tədbirdən nə əldə edəcəyini nəzərə almalısan. Tale yüklü məsələlərdə cılız emosiyalardan kənar olmaq lazımdı, yalnız soyuq başla nəticəni ölçüb biçməlisən. Başqa yolla 1400 ildir olduğumuz yerdə də qalmaq təhlükəsi addım addım bizi izləyəcəkdir. 25-30 il əvvəl irəli sürdüyüm dövlət dili olaraq Azərbaycan türkcəsinin istifadəsi ilə yanaşı ingilis və rus dillərinə rəsmi status verilməsi təklifinin üzərində israr edirəm və hesab edirəm ki, bu Azərbaycan xalqına ən çox fayda verən tədbirlərdən olacaq. Hələ Sovet dağılmamışdan əvvəl şəxsən iştirakımla yaradılan Xəzər universitetində tədris dilinin Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı (humanitar fənnlər) ingilis dili elan olunması, şəxsən iştirakımla yaradılan ADİU-dəki xüsusi qrupda (sonralar Sabah qruplarının bazasını təşkil etmişdir) tədris dilinin Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı ingilis, rus və hətta, Anadolu türkcəsi qəbul olunması buna real misaldı və nəticələr hər kəsə bəllidir. Bu gün heç kim deyə bilməz ki, Xəzər universitetində Azərbaycan dili saya salınmır. İngilis dilinin tədris dili və rəsmi ünsiyyət dili kimi istifadə olunması ən parlaq Sinqapur təcrübəsində isbat olunmuşdur. Amma bizim ölkədə rus dilinin istifadəsi daha çox mübahisə doğurur, hətta bir ara molla beyinli jurnalistlərdən biri rusca danışan körpənin beynini dağıtmaq kimi iddiaya düşmüşdür. Cahilliyin hansı mərhələsində yaşaırıq? İnsanların hüquqlarını nə qədər məhdudlaşdırmaq olar ki, insanın hansı dildə danışmasını da yuxarıdan əmrlə həll edəsən? Rus dilinə Azərbaycanda rəsmi status verilməsi arqumentləri:
1. Yarım milyarddan çox dünya əhalisi rus dilində danışır, Azərbaycan əhalisinin ən azı yarısı rus dilində danışa bilir.. Deməli, əhalinin yarısının 500 milyonluq böyük bir bazara çıxış bazası var. Hər hansı bir başqa alətlə belə bir miqyaslı bazara çıxış etmək üçün bir müsəlman cəmiyyətinə yarım əsrdən çox vaxt lazımdır. Bu böyük potensialdır, bunu elə həmin dil üzərində xeyli artırmaq lazımdı. Və ya azərbaycan dilində virtual dünyada rus dili qədər informasiya bazası yaratmaq üçün əsrlərlə vaxt lazımdır. Rus dilini itirmək dünya informasiya bazasına çıxışı itirmək deməkdir. 
2. Bu gün Azərbaycan dilində dünya informasiya bazasına çıxış payı maksimum 5%-di və getdikcə də nisbi olaraq məhdudlaşır, informasiya bazası daha sürətlə artır, nəinki, Azərbaycanca bu bazaya çıxış miqyası. Heç bir normal onlayn tədris proqramı (orta məktəb dil proqrmları, riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya, iqtisadiyyat...., ali məktəb proqramalrı), tərcümə proqramı, dilin özünün öyrənilməsi proqramı (kənarda yaşayan 40 milyon azərbaycanlı ümumiyyətlə elmi Azərbaycan dilinin nə olduğunu bilmir), beynəlxalq sosial şəbəkələrə və qlobal tədris proqramlarına birləşmiş normal əlifba (Apple, google, android və s) yoxdur, yaxın gələcəkdə olması da gözlənilmir. Bir valideyn olaraq bu mütərəqqi valideynləri başa düşməmək cahillikdi. Olduqca kasad Azərbaycan dilinin ümidinə qalaraq övladlarımı qlobal elektron dünya şəraitində hansı dərsliklərlə, hansı soft proqramlarla, hansı elektron dərsliklərlə yetişdirməlidi?
3. Rus dilinə etiraz edənlər əsasən qısır türk milliyyətçiləridi. Rusiyanın az qala yarısı türk qruplarına məxsusdu, həmçinin rus dilinin hegemon olduğu türk dövlətləri keçmiş SSRİ ərazilərində yaşayır. Azərbaycanlıların bu dörd dövlət və 15-dən çox müxtar qurumlarla rus dilindən başqa hər hansı bir ünsiyyət vasitəsi yoxdur. Bu nə cür milliyyətçilik oldu? Rus dilini sıradan çıxarmaqla nəyə nail olmaq istəyirlər, bütün bu qardaş türk xalqları ilə əlaqələri kəsməyəmi? 19-cu əsrdə “mollaların oxutmuram əl çəkin” şuarından belə milliyyətçilərin şuarı nə ilə fərqlənir? Bu adamlar ya ölkədən kənara çıxmayıb, dünyadan xəbəri yoxdur, ya da xüsusi qurumlara xidmət edirlər və milləti cahillik içərisində saxlamaq istəyirlər. 
4. Rusiya böyük resurslara malik geniş torpaqlarda yerləşir, bu ərazilərin də əksəriyyətində ruslar türklərlə uzun müddət iç içə yaşamışlar. Bu torpaqların mənimsənilməsində digər türk qrupları ilə yanaşı Azərbaycanlılar da iştirak etmişdir. Rusiyanın 77 milyarderindən 7-si Azərbaycan mənşəli şəxslərdi, bu şəxslərin cəmi var-dövləti bütün Azərbaycan Respublikasından xeyli çoxdur, büdcələri Azərbaycan büdcəsindən dəfələrlə çoxdur. Hər hansı Anadolu və ya Cənubi Azərbaycanlı Rusiyada biznes işi görərkən mütləq yanına bir Şimallı alır, bu da yenə də rus dilini bilmələri ilə əlaqədardı. Rusiya əhalisi rus milləti olaraq hər il bir milyon nəfər azalır. Rus dilini Azərbaycandan çıxartmaqla bu qədər böyük resursların mənimsənilməsindən Azərbaycanlıları məhrum etməkmi istəyirlər? Qətiyyən yol verilməzdir, tam əksinə geniş istifadə olunmalıdır. 
5. Rus dili dünyanın və BMT-nın altı əsas dillərindən, həmçinin bütün digər beynəlxalq təşkilatların əsas dillərindən biridi, bizim insanların rus dili kimi digər dilləri mənimsəməsinə bizim asta gəl sürətlə çox böyük müddət lazımdır. Rus dili böyük elm, təhsil, mədəniyyət dilidir. Daşıyıcılarına münasibətin necə olmasından asılı olmayaraq bu gün bu Azərbaycana hərtərəfli çox lazımdır. Ərəb islam işğalı ilə müqayisədə Rusiya bizim üçün elə də zərərli dövlət olmayıb, Azərbaycana müstəmləkəçiliklə bərabər elm, təhsil, dil, əlifba gətirən bir xalq olub. Bizə müasir dövrdə təbii dağıdıcı güclərin faydalı enerjiyə çevrilməsi zərurəti kimi həm də dağıdıcı siyasi güclərin də faydalı enerjiyə çevrilməsi və millətin mənafeyi üçün istifadə olunması üçün də bu lazımdır. 
6. Rusiya Azərbaycan dilinin inkişafını məhdudlaşdırmaq istəsəydi, 200 il müstəmləkəçilik illərində edərdi, o vaxt bunun üçün daha münbit şəraitə malik idi. İndi müstəqillik şəraitində buna qətiyyən nə istəyi, nə də imkanı yoxdur. Azərbaycan dilində ilk təhsil və tədris aparan, ilk türk-azərbaycan dili dərsliyini tərtib edən, ilk Azərbaycan dili dərsliyini yazan (hətta müəllifi rus olmuşdur- Vətən dili, 1 hissə, 1882, tərtibçi-Aleksey Osipoviç Çernyayevski), ilk elmi tədqiqat institutlarını, çoxsaylı univeristetləri (BDU AXC vaxtı qurulub, amma onun əsas rəhbər heyyəti ruslardan və rus dillilərdən ibarət olub) quran, Azərbaycanda savadsızlığı aradan qaldıran, ilk dilçilik institutunu, elm araşdırmaları və s həyata keçirən ... Rusiya olumuşdur (bunlar əsrlər boyu nə 35 milyonluq azərbaycanlı yaşayan İranda, nə 2 milyonluq Azərbaycanlı yaşayan Türkiyədə, nə İraqda və s. olmamışdı). Bu gün də 112 min kompakt Azərbaycanlı yaşayan Rusiyanın tərkibindəki Dağıstanda Azərbaycan dili dövlət dili kimi qəbul olunmuşdur, amma 35 milyonluq - İranda heç bir hüquqi statusa malik deyil. Haqqı itirmək olmaz, həm də boşuna qorxu yaratmaq olmaz.

Birdəfəlik olaraq bütün təhsil ocaqlarında humanitar dərslərin (dil, tarix, ədəbiyyat) milli dildə və digər dərslərin ingilis və rus dillərində aparılması ilə həm milli dili indikindən qat-qat yüksəklərə qaldırmaq olar, həm də digər iki dili ölkə boyu hər kəsin mənimsəməsinə şərait yaratmaq olar. Milli dilin inkişafı proqramı hazırlanmalı və ciddi tədbirlər həyata keçirilməlidi:
1. Milli dilin inkişafı və geniş miqyasda tətbiqi uzun müddətli proqramı hazırlanmalı və maliyyə mənbələri ilə təmin olunmalı;
2. Bütün təhsil ocaqlarında humanitar dərslərin Azərbaycan dilində aparılması;
3. Elektron Azərbaycan dilinin tərtibi və bütün başlıca şirkətlərlə (Google, Microsoft, Apple və s.) koordinasiyada tətbiqi;
4. Azərbaycan dilinin onlayn öyrədilməsi proqramının hazırlanması və büdcədən maliyyələşmə hesabına həm ölkədən kənar Azərbaycanlılara və həm də digər istəklilərə Azərbaycan dilinin əsaslarını öyrətmək;
5. Sosial şəbəkələr və şirkətlərdə Azərbaycan əlifbasını əsas siyahada əks etdirmək üçün həmin şirkətlərlə müqavilə münasibətlərinə başlamaq, həmçinin müxtəlif Azərbaycan əlifbalarının (ərəb, kril, latın) uyğunlaşdırılması -identifikasiyası proqramını hazırlamaq və onlayn istifadə üçün sosial şəbəkələrdə yerləşdirmək;
6. İngilis, rus və ya başqa dillərdə olan tədris proqramlarının, digər soft proqramların, dil öyrətmə proqramlarının müvafiq şirkətlərlə müqavilələr əsasında Azərbaycan dilinə tərcüməsinin təşkili və ya bu proqramlara Azərbaycan dilinin də daxil edilməsi;
7. Böyük informasiya bazalarının (Wikipediya, Ensklopediya və s) Azərbaycan dilinə tərcüməsi və müvafiq saytlarda yerləşdirilməsi (Sosial şəbəkələrdə fəaliyyət göstərən trolların işini bu istiqamətə yönəltmək olar);
8. Milli dilin zənginləşdirilməsi, xüsusilə, də qarşılıqlı anlaşma əsasında qardaş türk dilləri hesabna... İngilis və ya rus dilində bir sözü ifadə etmək üçün 5-6 sinonimdən istifadə olunur. Niyə, məsələn, yaxşı sözünə sinonim kimi iyi (türk), qowu(türkmən) və ya etmək, görmək sözünə sinonim olaraq yapmak (anadolu türkcəsi), jasay (qazaxca), qılmaq (özbək) və s. işlənməsin. Mənə elə gəlir ki, bu minvalla milli dilin söz ehtiyyatını iki dəfə artırmaq olar ki, bu həm də ortaq türk dilinə yaxınlaşmanı asanlaşdırardı.
Milli dili bu yolla inkişaf etdirmək, yaymaq, genişləndirmək və doğrudan da milli qürur obyektinə çevirmək olardı. 

Dərin hörmət və ehtiramla, 
Prof. Dr. Saleh Məmmədov



Ли Куан Ю. Сингапурская история: из "третьего мира" - в "первый" (1965 - 2000), стр. 95-97

«В Сингапуре никогда не существовало единого языка. Это был город-полиглот,
находившийся под властью колониального правительства. Решение вопроса о том, на каком языке давать детям образование, англичане оставляли на усмотрение родителей.
Колониальная администрация основала несколько школ с преподаванием на английском
языке, чтобы готовить учеников для работы клерками, учетчиками, чертежниками и тому
подобными второстепенными чиновниками. Англичане также учредили начальные школы
для малайцев, где преподавание велось на малайском языке. У индийцев были свои школы,
где обучение велось на тамильском языке и на хинди. Китайские школы с преподаванием на
китайском языке финансировались преуспевающими членами китайской общины. Из-за того,
что члены различных общин получали образование на своем родном языке, их привязанность
к родному языку была глубока. Они были подобны 5 миллионам жителей Квебека (Quebec),
которые стойко держатся за французский язык на континенте с 300- миллионным
англоязычным населением.
Когда в 1959 году мы сформировали правительство, то решили, что государственным языком
будет малайский, что должно было подготовить условия для воссоединения с Малайей. Но
вскоре мы поняли, что рабочим языком и языком межнационального общения должен был
стать английский язык. Являясь, по сути, международным сообществом торговцев, Сингапур
не смог бы выжить, если бы его жители пользовались малайским, китайским или тамильским
языками. Использование английского языка не давало преимущества представителям ни
одной национальности. Но этот вопрос был слишком деликатным, чтобы немедленно
произвести радикальные перемены. Если бы правительство провозгласило, что все жители
Сингапура должны были учить английский язык, притом, что представители каждой
национальности были так сильно и страстно преданы своему родному языку, то это
обернулось бы катастрофой. В результате, мы решили оставить все, как было, то есть
сохранить в Сингапуре четыре официальных языка: малайский, китайский, тамильский и
английский.
Необходимость наличия общего языка остро почувствовалась в вооруженных силах
Сингапура. Мы были обременены целой коллекцией диалектов и языков и столкнулись с
реальной опасностью того, что в бой пришлось бы вступать армии, военнослужащие которой
не понимали друг друга на любом из четырех официальных языков. Многие разговаривали
на диалектах, из-за чего приходилось создавать специальные взводы, в которых
военнослужащие разговаривали на хоккиен. Китайцы в Сингапуре разговаривали дома на
одном из семи диалектов китайского языка, а в школе изучали английский и китайский
литературный языки, на которых они дома не говорили.
Не желая создавать языковую проблему, я ввел в английских школах преподавание трех
родных языков: китайского, малайского и тамильского. Родителям это понравилось. В
качестве ответной меры я дополнительно ввел преподавание английского языка в китайских,
малайских и тамильских школах. Родители - малайцы и индусы приветствовали этот шаг, но
растущее их число посылало своих детей в английские школы. Наиболее закоренелая часть
тех, кто получил образование на китайском языке, не приветствовала этого шага, ибо
усматривала в нем попытку введения английского языка в качестве общего рабочего языка.
Они выражали свое недовольство в китайских газетах.
Не прошло и восьми недель после отделения Сингапура от Малайзии, как Китайская
коммерческая палата (Chinese Chamber of Commerce) публично потребовала от правительства
придать китайскому языку статус одного из официальных языков Сингапура. Казначей
палаты Кен Чин Хок (Kheng Chin Hock), ярый поборник китайского языка еще с тех времен,
когда Сингапур не был в составе Малайзии, подчеркивал, что на китайском языке
разговаривало более 80% населения Сингапура. Я решил прекратить это движение в
зародыше, пока оно не превратилось в кампанию. Ведь стоило Китайской коммерческой
палате начать активно поднимать этот вопрос, как учительский совет каждой китайской
школы и оба профсоюза китайских учителей наверняка начали бы работу в массах. 1 октября
я вновь заявил, что все четыре главных языка Сингапура являлись равноправными и
официальными. Я напомнил Кен Чин Хоку и другим активистам Китайкой коммерческой
палаты, что они хранили подозрительное молчание по вопросу языка и другим, жизненно
важным вопросам, когда Сингапур находился под контролем малайской полиции и
малайского воинского контингента. Пять дней спустя я встретился с представителями всех
четырех коммерческих палат на телевидении. Я не оставил у китайских представителей
никаких сомнений в том, что я не позволю эксплуатировать вопрос о статусе китайского
языка в политических целях. Это положило конец их попыткам повысить статус китайского
языка.
Несмотря на это, оппозиция со стороны студентов китайского Университета Наньян
(Nanyang University) и Колледжа Нджи Энн (Ngee Ann College) продолжалась. В октябре
1966 года, когда я открывал библиотеку, построенную в Университете Наньян, 200 студентов
вышли на демонстрацию протеста. Несколько дней спустя студенты колледжа Нджи Энн
провели демонстрацию у моего офиса, вступили в схватку с полицией, а после этого
устроили сидячую забастовку в колледже. После того как я депортировал двух малазийцев,
руководивших этими демонстрациями, студенческие волнения поутихли.
Правительство терпеливо выжидало, наблюдая, как год за годом все большее число
родителей посылало своих детей в английские школы, невзирая на решительную оппозицию
со стороны профсоюзов китайских учителей, комитетов по управлению китайскими
школами, владельцев, редакторов и журналистов китайских газет, лидеров общин и
Китайской коммерческой палаты. Ежегодно, в тот период, когда родители обычно должны
зарегистрировать своих детей в какой-либо школе, эти группы проводили кампанию с целью
убедить родителей послать своих детей в китайские школы для сохранения китайской
культуры и самобытности. Они ругали тех, кто выбирал английские школы, как людей
близоруких и думавших только о деньгах.
Многие китайские родители были приверженцами своего языка и культуры. Они не могли
понять, почему в период британского правления их дети могли получить образование
исключительно на китайском языке, а под властью избранного ими правительства они
должны были учить еще и английский язык. Несмотря на это, чтобы улучшить перспективы
получения их детьми хорошей работы, многие родители посылали своих детей в английские
школы. Эти противоречивые тенденции создавали благоприятную почву для политической
агитации.
В конце 1970 года крупная китайская газета "Наньян сиан пау" (Nanyang Siang Pau) заняла
яростно прокоммунистическую и прокитайскую позицию в области языка и культуры. Она
подвергала нападкам правительство, обвиняя его в попытках подавления китайского языка,
образования и культуры и изображала меня в качестве угнетателя, возглавлявшего
правительство "псевдо-иностранцев, забывших своих предков".
Нам пришлось арестовать генерального директора газеты Ли Мау Сена (Lee Mau Seng),
главного редактора Шамсуддина Тун Тао Чана (Shamsuddin Tung Tao Chang) и ведущего
публициста Лай Синко (Ly Singko) за пропаганду коммунизма и разжигание
шовинистических настроений по поводу китайского языка и культуры. Доказательством того,
что они занимались этим только в Сингапуре, было то, что номера этой же газеты,
распространявшиеся в Малайзии, не содержали подобных материалов.
Другим источником оппозиции являлись выпускники Университета Наньян. Во время
предвыборной кампании в 1972 и 1976 годах они поднимали проблему китайского языка и
культуры. Когда я попытался сменить язык преподавания в Университет Наньян с китайского
на английский, Хо Хуан Тай (Ho Juan Thai), президент студенческого союза, подстрекал своих
товарищей пользоваться китайским, а не английским языком при написании своих
экзаменационных работ. Университет сместил его с поста председателя союза. По окончании
Университета он участвовал во всеобщих выборах 1976 года как кандидат от Рабочей партии,
обвиняя правительство в уничтожении китайского образования и убеждая людей,
говоривших на китайском языке, перейти в оппозицию правительству, в противном случае
рискуя утратить свою культурную самобытность. Он знал, что во время предвыборной
кампании мы не станем предпринимать против него никаких действий. Он проиграл на
выборах, получив только 31% голосов, и сбежал в Лондон.
Оппозиция против английского языка как языка межнационального общения была упорной.
Ирония состояла в том, что я, как никто другой, стремился сохранить лучшие черты
китайского образования. В 50-ых годах, работая юрисконсультом у руководителей китайских
средних школ, я был поражен их динамизмом, жизненной силой, преданностью
общественным и политическим идеалам. В то же время, я был встревожен апатией,
самовлюбленностью и отсутствием уверенности в себе у китайских студентов, получивших
образование на английском языке. Сложность проблемы заключалась в том, что в нашем
многонациональном и разноязыком обществе английский язык был единственным
нейтральным языком, не говоря уже о том, что этот язык помог бы нашему общению с
внешним миром. Тем не менее, обучение на английском языке, по-видимому, лишало наших
студентов их культурной самобытности, способствовало развитию у них апатии.
И все-таки, образование, полученное на английском языке, дало мне одно политическое
преимущество: мой круг общения не был ограничен людьми, говорившими на китайском
языке. Я чувствовал себя как дома среди людей, говоривших на английском и малайском
языках. Мне было легче работать с людьми, ибо они видели во мне не исключительно
китайского лидера. Малайцы и индусы воспринимали меня как малайского (а позже
сингапурского) националиста, а не как китайского шовиниста. Позднее я выучил и китайский
язык. Китайцы видели мои интенсивные усилия по изучению и китайского литературного
языка, и диалекта хоккиен, видели, что я вполне мог общаться с ними, поэтому они считали
меня своим лидером.

Emin Ağalarov uzun müddətdir ki, parikdən istifadə edib? - ŞOK FOTO
Trampın iradəsinin əksinə SNN-in jurnalisti yenidən Ağ evə döndü...
Dövlət Gömrük Komitəsi media tur təşkil etdi - FOTO
Cinsi əlaqəyə girmək qripin qarşısını alır - MARAQLI
Telefonla çox oynadığı üçün 7 yaşlı qızını boğaraq öldürdü - DƏHŞƏT...
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Hadisə
"Bizə azadlığı bağışlamadılar, xalqımız azadlığına mübarizə apararaq qovuşdu"
Cəmiyyət
Ramil Quliyev Türkiyə ordusunda... - FOTO
Ədəbiyyat
“AYB-yə üzvlük və sənəd qəbulunu gələnilki qurultaya qədər dayandırmışıq”– Fikrət Qoca
Dünya
10 yaşlı qızcığaz təcavüzkarı karate fəndi ilə uzaqlaşdırdı - MARAQLI...+ VİDEO
Dünya
Əli və dostları qadağalara rəğmən Tac-Mahalda namaz qılmaqda davam edir...- İbrətamiz
Həftənin ən çox oxunanları
Xəzər TV rektorun qovulmasının səbəbini açıqladı: Akademiki qara günlər gözləyir - VİDEO
"Misir Mərdanov Abel Məhərrəmovun deyil, Bəhram Əsgərovun rektor olmasını istəyirdi"
"KİA Motors" Azərbaycanda 1 milyon kilometr maşın sürən şəxsi ŞOKA SALDI...
"Bəlkə içimizdəki ermənilərdənsən ki, şəhid anasını təhqir etməyə özünü borclu bilirsən"
"Başa düşə bilmirəm ki, hansı məntiqlə qadınları 65 yaşda pensiyaya çıxarırıq?"
Xatirənin geyimi başına bəla oldu - FOTOLAR
Abel Məhərrəmovun rektorluq "kitabını bağlayan" SENSASİON SƏBƏB...
“Bu reklama çəkilməklə bir ailə başçısını üç il yarım həbsdən azad etdirdim...” - VİDEO
Bu cavan erməni aqronom Azərbaycan torpağında 115 min nar tingi əkdi...
Azərbaycanın talanan sərvətlərinin izi ilə daha bir ünvan: Ax, London, London...
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə