Xəbər lenti
21/01/2019 [23:22]:
Mirqafar Seyidov: "Milli Şuranın mitinqinə icazə verilməməsi ilə bağlı BŞİH qarşısında vəsatət qaldıracağam"
21/01/2019 [22:04]:
“Biz deputatların günahı o olub ki, göstəriş altında sözümüzü deyə bilməmişik...”
21/01/2019 [22:00]:
İlham Əliyev İsveçrədə - Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti ilə görüşdü
21/01/2019 [21:57]:
Dövlət Xidmətinin rəisi vəzifəsindən azad olundu - Fərman
21/01/2019 [21:53]:
Aksiyada ölənlərin sayı 24 oldu - 200-dən çox yaralı var
21/01/2019 [21:44]:
Azərbaycanda avtomobil istehsalı 31 dəfə artıb
21/01/2019 [21:05]:
"Struktur islahatları zamanı bir çox hallarda qiymətli kadrlar belə, kənarda qalır..."
21/01/2019 [21:01]:
Tufandan sonra Neft Daşlarında meydança çökdü
21/01/2019 [20:49]:
“Donuz qripi”ndən ölənlərin sayı 19-a çatdı
21/01/2019 [20:37]:
Makiyajsız Cenifer Lopez hər kəsi təəccübləndirdi - FOTOLAR
21/01/2019 [20:19]:
Bu qidadan istifadə etmək beyin qanamasına yol açır - Bazarlarda diqqətli olun
21/01/2019 [20:12]:
"Siqarət çəkən, hamının qorxduğu, avtoritet qadın..." - Azərbaycanlı aktrisa
21/01/2019 [20:11]:
“İntihar edənlər-cəmiyyətdəki haqsızlıq və ziddiyyətlərin qurbanlarıdır...”
21/01/2019 [20:07]:
Ronaldu keçmiş komanda yoldaşını “Yuve”yə keçməyə razı salmağa çalışır
21/01/2019 [20:00]:
İlham Əliyev Meksika prezidentinə başsağlığı verdi
21/01/2019 [19:53]:
Qazinin heykəli - Şirməmməd Hüseynov
21/01/2019 [19:52]:
Moskva “Twitter” və “Facebook”-a qarşı tədbirlərə başladı –Sosial şəbəkələrdən serverlərini Rusiyada saxlamaq tələb olunur
21/01/2019 [19:45]:
Vəkillər kollegiyası rəyasət heyətinin növbəti iclası keçirildi
21/01/2019 [19:33]:
Azərbaycanda doğulan körpələrin çoxu oğlandır, ya qız?
21/01/2019 [19:32]:
"Qarşı tərəf o qədər arxayındır ki, hətta Ağdamın Şelli kəndində məktəb açılışı edir..."
21/01/2019 [19:28]:
“WhatsApp”da hər kəsin gözlədiyi YENİLİK
21/01/2019 [19:19]:
Prezident Mehman Hüseynovun işinin obyektiv və ədalətli araşdırılması ilə bağlı tapşırıq verdi
21/01/2019 [19:14]:
Bakı mağazalarından Krım dondurmaları yığışdırıldı - Ukrayna səfirliyi işə qarışdı
21/01/2019 [18:58]:
Dumanla bağlı sürücülərə XƏBƏRDARLIQ
21/01/2019 [18:57]:
Əli Həsənovun başı dərddə: “Qaçqınkom”dakı ciddi pozuntular prokurorluğa göndərildi...
21/01/2019 [18:54]:
Müstəntiqin SON QƏRARI: “Hacı Mazan”ı 5 ilədək həbs gözləyir
21/01/2019 [18:43]:
Cahangir Hacıyevin məhkəməsi başlayır - 4,7 milyardlıq cinayət işi
21/01/2019 [18:40]:
Kosmik otelin fotoşəkilləri yayıldı
21/01/2019 [18:38]:
Ucqar bölgələrdə qəbula hazırlıq – “Bəzi materialları ümumiyyətlə, tapa bilmirik”
21/01/2019 [18:34]:
"“Nəsimi dil araşdırmaları qrupu” yaradılacaq" - İnstitut direktoru
21/01/2019 [18:31]:
Ədəbiyyatdan qəbul proqramına salınan yeni mövzular – Fikrət Qoca, Eyvaz Zeynalov...
21/01/2019 [18:29]:
Səfəvi bayrağı Azərbaycan tarixi dərsliyində səhv göstərilib? – Tarixçidən izah
21/01/2019 [18:25]:
Şagirdlərin intellektini müəyyən edən maraqlı metod- Müəllimlərin əl çəkməyəcəyi üsullar
21/01/2019 [18:23]:
11 ayda 13 min 655 boşanma - Əhalinin sayı açıqlandı
21/01/2019 [18:20]:
Hacı İsmayılova “Şöhrət” ordeni verildi - SƏRƏNCAM
21/01/2019 [18:18]:
UNEC-də startap müsabiqəsi keçirildi -FOTOLAR
21/01/2019 [18:07]:
Ulyanovsk vilayətində 20 Yanvar faciəsinin 29-cu ildönümü anılıb - FOTO
21/01/2019 [17:41]:
Yanında siqaret çəkərkən öskürən reklam lövhəsi -MARAQLI...
21/01/2019 [17:38]:
Hacı İsmayılovun 75 yaşına...
21/01/2019 [17:34]:
Dünyanın bir sıra ölkələrində 20 yanvar hadisələri ilə bağlı tədbirlər keçirildi
21/01/2019 [17:31]:
MMP toplandı, qərarlar verildi - Partiya rəhbərliyi kampaniyaya başlayır
21/01/2019 [17:25]:
Qərbi Kaspi Universitetində qış imtahan sessiyası davam edir
21/01/2019 [17:09]:
Nazirliyin Aparat rəhbərinin yeznəsi direktor TƏYİN OLUNDU
21/01/2019 [16:59]:
Əsgəranda 4 erməni dəm qazından zəhərləndi
21/01/2019 [16:51]:
İşləmədiyi cinayətə görə, 22 il edamını gözləyən məhbus - FOTOLAR
21/01/2019 [16:48]:
Usta işlədiyi evdən xeyli pul OĞURLADI
21/01/2019 [16:31]:
Səməd Seyidov yenidən AŞPA-nın vitse-prezidenti seçildi
21/01/2019 [16:19]:
Mehman Hüseynov Prezidentə müraciət etdi
21/01/2019 [16:16]:
AŞPA üzvlərinin 2019-cu il üçün səlahiyyətləri təsdiq edildi
21/01/2019 [16:15]:
AŞPA-nın sədri seçildi
21/01/2019 [16:10]:
Kirayənişin ev sahibini küt alətlə vurdu
21/01/2019 [16:08]:
“Məhəmməd  rüşvət alır!..”  –Əməllərimiz adlarımıza uyğundurmu?..
21/01/2019 [16:03]:
Sürücülərin nəzərinə! - BNA müraciət etdi
21/01/2019 [16:00]:
Elnarənin açıqlaması ətrafında qalmaqal bitmir - "Müğənnilik nə vaxtdan eyib peşə olub?"
21/01/2019 [15:58]:
“Bu qanun muğam sənətimizin inkişafına, mədəniyyətimizin təbliğinə təkan verəcək”
21/01/2019 [15:47]:
Ötən il Gürcüstan Azərbaycana 98 mln. dollar dəyərində siqaret satıb
21/01/2019 [15:35]:
Adamın diriykən Ruhu yoxdusa, öləndən sonra necə yarana bilər...?
21/01/2019 [15:25]:
ADP İdarə Heyətinin növbəti toplantısı keçirildi
21/01/2019 [15:13]:
Dünya ədəbiyyatında yer alan və ən çox oxunan şairlər - SİYAHI
21/01/2019 [15:09]:
ADNSU-nun rektoru Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində İsraildə işgüzar səfərdədir
21/01/2019 [15:00]:
Bu məşhurlar qrafiklə sekslə məşğul olur - Cədvəl intimi müntəzəmləşdirirmiş...
21/01/2019 [15:00]:
Rektor: “Şəhidlərin xatirəsi UNEC-də daim ehtiramla yad edilir, əziz tutulur”
21/01/2019 [14:52]:
Aİİ-də imtahan sessiyasının gedişatını müşahidə etmək məqsədilə mediatur təşkil olundu
21/01/2019 [14:50]:
“Vikipediya”da məşhur bəstəkar Elza İbrahimova haqqında 8 dildə məqalə yaradıldı
21/01/2019 [14:47]:
Həbsdə olan erməni general Fransaya getmək istəyir
21/01/2019 [14:40]:
101 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
21/01/2019 [14:37]:
Evdən qızıl və pul oğurlayan şəxs tutuldu
21/01/2019 [14:35]:
Azərbaycanda yeni diaspor saytı fəaliyyətə başladı
21/01/2019 [14:34]:
Şəfiqə Axundovanın anadan olmasından 95 il ötür
21/01/2019 [14:33]:
İrandan Azərbaycana narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı
21/01/2019 [14:29]:
Məmur olmaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ
21/01/2019 [14:28]:
Doğmaları şəhid olan məşhurlar - Gülüstan, Elariz, Nadir...
21/01/2019 [14:26]:
Ucarda yeniyetmə qız qaçırılıb - "Bizə ev və maşın təklif edirlər ki, şikayətimizi geri götürək"
21/01/2019 [14:15]:
Nəsiminin “Hüseyni” təxəllüsü ilə yazdığı şeirləri aşkar edildi
21/01/2019 [14:01]:
Erməni yazıçı heç vaxt olmayan “ermənilərin Bakı qətliamı”na görə dünyanı ayağa qaldırır...
21/01/2019 [13:53]:
Mehriban Xanlarova anası üçün göz yaşı tökdü - VİDEO
21/01/2019 [13:34]:
60 ölkənin dövlət başçısı Davos Forumuna toplaşır
21/01/2019 [13:26]:
Qatı duman Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanının işinə təsir edib?
21/01/2019 [13:25]:
"Kriminal aləmdən bəhs edən kitabların nəşri sahəsində nəzarətsizlik var...” - EKSPERT
21/01/2019 [13:23]:
Gürcüstanın Azərbaycana borcu azalıb
Bütün arxiv bir sırada
15/10/2018 [10:11] - Cəmiyyət - ( 1409 dəfə baxılıb)

Azərbaycanda çoxdilliliyin zəruriliyi haqqında düşüncələr...




Bu günlərdə övladlarını rus (və /və ya ingilis dili) bölmələrində oxutmaq istəyən valideyinlərə hücum səngimir. Əsas hücumçular isə 19-cu əsrin mollalarını və ya molla düşncəlilərini əvəzləyən müasir mollalar və “qısır”, yəni bəhərsiz milliyyətçilərdi. Çox dərinə getmədən iki məqama toxunmaq istəyirəm. Birinci, bizim indiki keçdiyimiz yolu bir çox ölkələr keçmişdir və mütərəqqi yolu seçən xalqlar çox sürətlə inkişaf edib inkişaf etmiş ölkələr sırasına keçmişlər və ya keçmək üzrədirlər. Ən sürətlə bu məqsədə çatan ölkə - Sinqapur buna əyani misaldır (dünyanın 86 ölkəsi və dövlət səviyyəli strukturları ingilis dilini rəsmi dövlət və ya ünsiyyət dili kimi qəbul etmişdir, dünya ölkələrinin yarısından çoxu, xüsusilə inkişaf etmiş ölkələr çox dillidirlər). Bu məqsədlə Li Kuanın məhşur əsərindən bir sitatı diqqətinizə çatdırıram - bizim bu günümüzlə təsəvvür olunmaz dərəcədə oxşardı (Ли Куан Ю. Сингапурская история: из "третьего мира" - в "первый" (1965 - 2000), стр. 95-97). 
Və ya rəsmən Sinqapur yolunu seçmiş Qazağıstanı misal gətirmək olar: 1990-cı illərdə qazaxlar bu ölkənin əhalisinin cəmi 38%-ni təşkil edirdi, əhalinin yalnız 35%-i qazax dilində danışırdı. İndi Qazagıstan rus və demək olar ki, ingilis dilini də rəsmi ünsiyyət dili elan etməklə Sovetin ən inkişaf etmiş ölkəsinə, təhsil və elm göstəricilərinə görə islam aləminin ən yüksəkdə duran dövlətinə çevrilmiş, əhalinin 80%-dən çoxu qazax dilində danışır, qazaxların payı isə əhalinin 70%-nə çatır. Qazax dili misli görünməmiş inkişaf səviyyəsinə qalxmışdır (Azərbaycan dili müqayisədə dəfələrlə yüksək). Əks mövqeyi seçən ölkələrin əksəriyyəti ya Azərbaycan kimi və ya daha pis duruma düşmüşdülər. İkinci məqam – Müasir “mollalar” anlamalıdır ki, bununla bu milləti təhsildən, elmdən və texnoloji inkişafdan xeyli geri çəkirlər. Bu xalqı bayağı təriflərlə, “dualarla” başlayan, “sağlıqlarla” bitən və üçlü şəkillərlə açılan ana dilindəki “informasiya mənbəələri-kitablar” ümidinə qoymaq” kor və qapalı” müti, qul kimi bir nəsilin yetişməsindən başqa heç nə verə bilməz. Bunu istəyınlər ya özləri də bilmədən (bu özü də savadsızlığın nəticəsidi) və ya bilərəkdən ərəb islam işğalçı rejiminə və ya bu milləti cəhalət içərisində saxlamaq istəyində olan diktatura rejiminə xidmət edir. Bu millət nə qədər ki, ərəb islam beyin işğalı altındadı, nə qədər ki, fikir və düşüncə azadlığına sahib olmayıb, nə qədər ki, kasad milli dil informasiya mənbələri ümidinə qalır, hər hansı mütərəqqi yönlü inkişafdan söhbət gedə bilməz. Müstəqillikdən 26 il keçməsinə baxmayaraq Azərbaycan (türk) dilinin zənginləşdirilməsi üzrə hər hansı təməl bir tədbir görülməmişdi, dil üzrə elmi tədqiqat işi Sovet dövrü ilə müqayisədə xeyli zəiflədilmiş, elektron əsrinin başlamasına baxmayaraq elektron Azərbaycan dili yox dərəcəsindədir. Bu dilin özünün zənginləşdirilməsi başqa beynəlxalq dinlərin ciddi istifadəsindən keçir. 
Bir dili istifadə edərkən o dilin daşıyıcılarına münasibətə uyğun hərəkət etmək özü cahillikdi. Ölkə və xalqın naminə iş görərkən istifadə etdiyin üsulların və ya təcrübənin sahibinə münasibəti deyil, nəticə etibarı ilə bu tədbirdən nə əldə edəcəyini nəzərə almalısan. Tale yüklü məsələlərdə cılız emosiyalardan kənar olmaq lazımdı, yalnız soyuq başla nəticəni ölçüb biçməlisən. Başqa yolla 1400 ildir olduğumuz yerdə də qalmaq təhlükəsi addım addım bizi izləyəcəkdir. 25-30 il əvvəl irəli sürdüyüm dövlət dili olaraq Azərbaycan türkcəsinin istifadəsi ilə yanaşı ingilis və rus dillərinə rəsmi status verilməsi təklifinin üzərində israr edirəm və hesab edirəm ki, bu Azərbaycan xalqına ən çox fayda verən tədbirlərdən olacaq. Hələ Sovet dağılmamışdan əvvəl şəxsən iştirakımla yaradılan Xəzər universitetində tədris dilinin Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı (humanitar fənnlər) ingilis dili elan olunması, şəxsən iştirakımla yaradılan ADİU-dəki xüsusi qrupda (sonralar Sabah qruplarının bazasını təşkil etmişdir) tədris dilinin Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı ingilis, rus və hətta, Anadolu türkcəsi qəbul olunması buna real misaldı və nəticələr hər kəsə bəllidir. Bu gün heç kim deyə bilməz ki, Xəzər universitetində Azərbaycan dili saya salınmır. İngilis dilinin tədris dili və rəsmi ünsiyyət dili kimi istifadə olunması ən parlaq Sinqapur təcrübəsində isbat olunmuşdur. Amma bizim ölkədə rus dilinin istifadəsi daha çox mübahisə doğurur, hətta bir ara molla beyinli jurnalistlərdən biri rusca danışan körpənin beynini dağıtmaq kimi iddiaya düşmüşdür. Cahilliyin hansı mərhələsində yaşaırıq? İnsanların hüquqlarını nə qədər məhdudlaşdırmaq olar ki, insanın hansı dildə danışmasını da yuxarıdan əmrlə həll edəsən? Rus dilinə Azərbaycanda rəsmi status verilməsi arqumentləri:
1. Yarım milyarddan çox dünya əhalisi rus dilində danışır, Azərbaycan əhalisinin ən azı yarısı rus dilində danışa bilir.. Deməli, əhalinin yarısının 500 milyonluq böyük bir bazara çıxış bazası var. Hər hansı bir başqa alətlə belə bir miqyaslı bazara çıxış etmək üçün bir müsəlman cəmiyyətinə yarım əsrdən çox vaxt lazımdır. Bu böyük potensialdır, bunu elə həmin dil üzərində xeyli artırmaq lazımdı. Və ya azərbaycan dilində virtual dünyada rus dili qədər informasiya bazası yaratmaq üçün əsrlərlə vaxt lazımdır. Rus dilini itirmək dünya informasiya bazasına çıxışı itirmək deməkdir. 
2. Bu gün Azərbaycan dilində dünya informasiya bazasına çıxış payı maksimum 5%-di və getdikcə də nisbi olaraq məhdudlaşır, informasiya bazası daha sürətlə artır, nəinki, Azərbaycanca bu bazaya çıxış miqyası. Heç bir normal onlayn tədris proqramı (orta məktəb dil proqrmları, riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya, iqtisadiyyat...., ali məktəb proqramalrı), tərcümə proqramı, dilin özünün öyrənilməsi proqramı (kənarda yaşayan 40 milyon azərbaycanlı ümumiyyətlə elmi Azərbaycan dilinin nə olduğunu bilmir), beynəlxalq sosial şəbəkələrə və qlobal tədris proqramlarına birləşmiş normal əlifba (Apple, google, android və s) yoxdur, yaxın gələcəkdə olması da gözlənilmir. Bir valideyn olaraq bu mütərəqqi valideynləri başa düşməmək cahillikdi. Olduqca kasad Azərbaycan dilinin ümidinə qalaraq övladlarımı qlobal elektron dünya şəraitində hansı dərsliklərlə, hansı soft proqramlarla, hansı elektron dərsliklərlə yetişdirməlidi?
3. Rus dilinə etiraz edənlər əsasən qısır türk milliyyətçiləridi. Rusiyanın az qala yarısı türk qruplarına məxsusdu, həmçinin rus dilinin hegemon olduğu türk dövlətləri keçmiş SSRİ ərazilərində yaşayır. Azərbaycanlıların bu dörd dövlət və 15-dən çox müxtar qurumlarla rus dilindən başqa hər hansı bir ünsiyyət vasitəsi yoxdur. Bu nə cür milliyyətçilik oldu? Rus dilini sıradan çıxarmaqla nəyə nail olmaq istəyirlər, bütün bu qardaş türk xalqları ilə əlaqələri kəsməyəmi? 19-cu əsrdə “mollaların oxutmuram əl çəkin” şuarından belə milliyyətçilərin şuarı nə ilə fərqlənir? Bu adamlar ya ölkədən kənara çıxmayıb, dünyadan xəbəri yoxdur, ya da xüsusi qurumlara xidmət edirlər və milləti cahillik içərisində saxlamaq istəyirlər. 
4. Rusiya böyük resurslara malik geniş torpaqlarda yerləşir, bu ərazilərin də əksəriyyətində ruslar türklərlə uzun müddət iç içə yaşamışlar. Bu torpaqların mənimsənilməsində digər türk qrupları ilə yanaşı Azərbaycanlılar da iştirak etmişdir. Rusiyanın 77 milyarderindən 7-si Azərbaycan mənşəli şəxslərdi, bu şəxslərin cəmi var-dövləti bütün Azərbaycan Respublikasından xeyli çoxdur, büdcələri Azərbaycan büdcəsindən dəfələrlə çoxdur. Hər hansı Anadolu və ya Cənubi Azərbaycanlı Rusiyada biznes işi görərkən mütləq yanına bir Şimallı alır, bu da yenə də rus dilini bilmələri ilə əlaqədardı. Rusiya əhalisi rus milləti olaraq hər il bir milyon nəfər azalır. Rus dilini Azərbaycandan çıxartmaqla bu qədər böyük resursların mənimsənilməsindən Azərbaycanlıları məhrum etməkmi istəyirlər? Qətiyyən yol verilməzdir, tam əksinə geniş istifadə olunmalıdır. 
5. Rus dili dünyanın və BMT-nın altı əsas dillərindən, həmçinin bütün digər beynəlxalq təşkilatların əsas dillərindən biridi, bizim insanların rus dili kimi digər dilləri mənimsəməsinə bizim asta gəl sürətlə çox böyük müddət lazımdır. Rus dili böyük elm, təhsil, mədəniyyət dilidir. Daşıyıcılarına münasibətin necə olmasından asılı olmayaraq bu gün bu Azərbaycana hərtərəfli çox lazımdır. Ərəb islam işğalı ilə müqayisədə Rusiya bizim üçün elə də zərərli dövlət olmayıb, Azərbaycana müstəmləkəçiliklə bərabər elm, təhsil, dil, əlifba gətirən bir xalq olub. Bizə müasir dövrdə təbii dağıdıcı güclərin faydalı enerjiyə çevrilməsi zərurəti kimi həm də dağıdıcı siyasi güclərin də faydalı enerjiyə çevrilməsi və millətin mənafeyi üçün istifadə olunması üçün də bu lazımdır. 
6. Rusiya Azərbaycan dilinin inkişafını məhdudlaşdırmaq istəsəydi, 200 il müstəmləkəçilik illərində edərdi, o vaxt bunun üçün daha münbit şəraitə malik idi. İndi müstəqillik şəraitində buna qətiyyən nə istəyi, nə də imkanı yoxdur. Azərbaycan dilində ilk təhsil və tədris aparan, ilk türk-azərbaycan dili dərsliyini tərtib edən, ilk Azərbaycan dili dərsliyini yazan (hətta müəllifi rus olmuşdur- Vətən dili, 1 hissə, 1882, tərtibçi-Aleksey Osipoviç Çernyayevski), ilk elmi tədqiqat institutlarını, çoxsaylı univeristetləri (BDU AXC vaxtı qurulub, amma onun əsas rəhbər heyyəti ruslardan və rus dillilərdən ibarət olub) quran, Azərbaycanda savadsızlığı aradan qaldıran, ilk dilçilik institutunu, elm araşdırmaları və s həyata keçirən ... Rusiya olumuşdur (bunlar əsrlər boyu nə 35 milyonluq azərbaycanlı yaşayan İranda, nə 2 milyonluq Azərbaycanlı yaşayan Türkiyədə, nə İraqda və s. olmamışdı). Bu gün də 112 min kompakt Azərbaycanlı yaşayan Rusiyanın tərkibindəki Dağıstanda Azərbaycan dili dövlət dili kimi qəbul olunmuşdur, amma 35 milyonluq - İranda heç bir hüquqi statusa malik deyil. Haqqı itirmək olmaz, həm də boşuna qorxu yaratmaq olmaz.

Birdəfəlik olaraq bütün təhsil ocaqlarında humanitar dərslərin (dil, tarix, ədəbiyyat) milli dildə və digər dərslərin ingilis və rus dillərində aparılması ilə həm milli dili indikindən qat-qat yüksəklərə qaldırmaq olar, həm də digər iki dili ölkə boyu hər kəsin mənimsəməsinə şərait yaratmaq olar. Milli dilin inkişafı proqramı hazırlanmalı və ciddi tədbirlər həyata keçirilməlidi:
1. Milli dilin inkişafı və geniş miqyasda tətbiqi uzun müddətli proqramı hazırlanmalı və maliyyə mənbələri ilə təmin olunmalı;
2. Bütün təhsil ocaqlarında humanitar dərslərin Azərbaycan dilində aparılması;
3. Elektron Azərbaycan dilinin tərtibi və bütün başlıca şirkətlərlə (Google, Microsoft, Apple və s.) koordinasiyada tətbiqi;
4. Azərbaycan dilinin onlayn öyrədilməsi proqramının hazırlanması və büdcədən maliyyələşmə hesabına həm ölkədən kənar Azərbaycanlılara və həm də digər istəklilərə Azərbaycan dilinin əsaslarını öyrətmək;
5. Sosial şəbəkələr və şirkətlərdə Azərbaycan əlifbasını əsas siyahada əks etdirmək üçün həmin şirkətlərlə müqavilə münasibətlərinə başlamaq, həmçinin müxtəlif Azərbaycan əlifbalarının (ərəb, kril, latın) uyğunlaşdırılması -identifikasiyası proqramını hazırlamaq və onlayn istifadə üçün sosial şəbəkələrdə yerləşdirmək;
6. İngilis, rus və ya başqa dillərdə olan tədris proqramlarının, digər soft proqramların, dil öyrətmə proqramlarının müvafiq şirkətlərlə müqavilələr əsasında Azərbaycan dilinə tərcüməsinin təşkili və ya bu proqramlara Azərbaycan dilinin də daxil edilməsi;
7. Böyük informasiya bazalarının (Wikipediya, Ensklopediya və s) Azərbaycan dilinə tərcüməsi və müvafiq saytlarda yerləşdirilməsi (Sosial şəbəkələrdə fəaliyyət göstərən trolların işini bu istiqamətə yönəltmək olar);
8. Milli dilin zənginləşdirilməsi, xüsusilə, də qarşılıqlı anlaşma əsasında qardaş türk dilləri hesabna... İngilis və ya rus dilində bir sözü ifadə etmək üçün 5-6 sinonimdən istifadə olunur. Niyə, məsələn, yaxşı sözünə sinonim kimi iyi (türk), qowu(türkmən) və ya etmək, görmək sözünə sinonim olaraq yapmak (anadolu türkcəsi), jasay (qazaxca), qılmaq (özbək) və s. işlənməsin. Mənə elə gəlir ki, bu minvalla milli dilin söz ehtiyyatını iki dəfə artırmaq olar ki, bu həm də ortaq türk dilinə yaxınlaşmanı asanlaşdırardı.
Milli dili bu yolla inkişaf etdirmək, yaymaq, genişləndirmək və doğrudan da milli qürur obyektinə çevirmək olardı. 

Dərin hörmət və ehtiramla, 
Prof. Dr. Saleh Məmmədov



Ли Куан Ю. Сингапурская история: из "третьего мира" - в "первый" (1965 - 2000), стр. 95-97

«В Сингапуре никогда не существовало единого языка. Это был город-полиглот,
находившийся под властью колониального правительства. Решение вопроса о том, на каком языке давать детям образование, англичане оставляли на усмотрение родителей.
Колониальная администрация основала несколько школ с преподаванием на английском
языке, чтобы готовить учеников для работы клерками, учетчиками, чертежниками и тому
подобными второстепенными чиновниками. Англичане также учредили начальные школы
для малайцев, где преподавание велось на малайском языке. У индийцев были свои школы,
где обучение велось на тамильском языке и на хинди. Китайские школы с преподаванием на
китайском языке финансировались преуспевающими членами китайской общины. Из-за того,
что члены различных общин получали образование на своем родном языке, их привязанность
к родному языку была глубока. Они были подобны 5 миллионам жителей Квебека (Quebec),
которые стойко держатся за французский язык на континенте с 300- миллионным
англоязычным населением.
Когда в 1959 году мы сформировали правительство, то решили, что государственным языком
будет малайский, что должно было подготовить условия для воссоединения с Малайей. Но
вскоре мы поняли, что рабочим языком и языком межнационального общения должен был
стать английский язык. Являясь, по сути, международным сообществом торговцев, Сингапур
не смог бы выжить, если бы его жители пользовались малайским, китайским или тамильским
языками. Использование английского языка не давало преимущества представителям ни
одной национальности. Но этот вопрос был слишком деликатным, чтобы немедленно
произвести радикальные перемены. Если бы правительство провозгласило, что все жители
Сингапура должны были учить английский язык, притом, что представители каждой
национальности были так сильно и страстно преданы своему родному языку, то это
обернулось бы катастрофой. В результате, мы решили оставить все, как было, то есть
сохранить в Сингапуре четыре официальных языка: малайский, китайский, тамильский и
английский.
Необходимость наличия общего языка остро почувствовалась в вооруженных силах
Сингапура. Мы были обременены целой коллекцией диалектов и языков и столкнулись с
реальной опасностью того, что в бой пришлось бы вступать армии, военнослужащие которой
не понимали друг друга на любом из четырех официальных языков. Многие разговаривали
на диалектах, из-за чего приходилось создавать специальные взводы, в которых
военнослужащие разговаривали на хоккиен. Китайцы в Сингапуре разговаривали дома на
одном из семи диалектов китайского языка, а в школе изучали английский и китайский
литературный языки, на которых они дома не говорили.
Не желая создавать языковую проблему, я ввел в английских школах преподавание трех
родных языков: китайского, малайского и тамильского. Родителям это понравилось. В
качестве ответной меры я дополнительно ввел преподавание английского языка в китайских,
малайских и тамильских школах. Родители - малайцы и индусы приветствовали этот шаг, но
растущее их число посылало своих детей в английские школы. Наиболее закоренелая часть
тех, кто получил образование на китайском языке, не приветствовала этого шага, ибо
усматривала в нем попытку введения английского языка в качестве общего рабочего языка.
Они выражали свое недовольство в китайских газетах.
Не прошло и восьми недель после отделения Сингапура от Малайзии, как Китайская
коммерческая палата (Chinese Chamber of Commerce) публично потребовала от правительства
придать китайскому языку статус одного из официальных языков Сингапура. Казначей
палаты Кен Чин Хок (Kheng Chin Hock), ярый поборник китайского языка еще с тех времен,
когда Сингапур не был в составе Малайзии, подчеркивал, что на китайском языке
разговаривало более 80% населения Сингапура. Я решил прекратить это движение в
зародыше, пока оно не превратилось в кампанию. Ведь стоило Китайской коммерческой
палате начать активно поднимать этот вопрос, как учительский совет каждой китайской
школы и оба профсоюза китайских учителей наверняка начали бы работу в массах. 1 октября
я вновь заявил, что все четыре главных языка Сингапура являлись равноправными и
официальными. Я напомнил Кен Чин Хоку и другим активистам Китайкой коммерческой
палаты, что они хранили подозрительное молчание по вопросу языка и другим, жизненно
важным вопросам, когда Сингапур находился под контролем малайской полиции и
малайского воинского контингента. Пять дней спустя я встретился с представителями всех
четырех коммерческих палат на телевидении. Я не оставил у китайских представителей
никаких сомнений в том, что я не позволю эксплуатировать вопрос о статусе китайского
языка в политических целях. Это положило конец их попыткам повысить статус китайского
языка.
Несмотря на это, оппозиция со стороны студентов китайского Университета Наньян
(Nanyang University) и Колледжа Нджи Энн (Ngee Ann College) продолжалась. В октябре
1966 года, когда я открывал библиотеку, построенную в Университете Наньян, 200 студентов
вышли на демонстрацию протеста. Несколько дней спустя студенты колледжа Нджи Энн
провели демонстрацию у моего офиса, вступили в схватку с полицией, а после этого
устроили сидячую забастовку в колледже. После того как я депортировал двух малазийцев,
руководивших этими демонстрациями, студенческие волнения поутихли.
Правительство терпеливо выжидало, наблюдая, как год за годом все большее число
родителей посылало своих детей в английские школы, невзирая на решительную оппозицию
со стороны профсоюзов китайских учителей, комитетов по управлению китайскими
школами, владельцев, редакторов и журналистов китайских газет, лидеров общин и
Китайской коммерческой палаты. Ежегодно, в тот период, когда родители обычно должны
зарегистрировать своих детей в какой-либо школе, эти группы проводили кампанию с целью
убедить родителей послать своих детей в китайские школы для сохранения китайской
культуры и самобытности. Они ругали тех, кто выбирал английские школы, как людей
близоруких и думавших только о деньгах.
Многие китайские родители были приверженцами своего языка и культуры. Они не могли
понять, почему в период британского правления их дети могли получить образование
исключительно на китайском языке, а под властью избранного ими правительства они
должны были учить еще и английский язык. Несмотря на это, чтобы улучшить перспективы
получения их детьми хорошей работы, многие родители посылали своих детей в английские
школы. Эти противоречивые тенденции создавали благоприятную почву для политической
агитации.
В конце 1970 года крупная китайская газета "Наньян сиан пау" (Nanyang Siang Pau) заняла
яростно прокоммунистическую и прокитайскую позицию в области языка и культуры. Она
подвергала нападкам правительство, обвиняя его в попытках подавления китайского языка,
образования и культуры и изображала меня в качестве угнетателя, возглавлявшего
правительство "псевдо-иностранцев, забывших своих предков".
Нам пришлось арестовать генерального директора газеты Ли Мау Сена (Lee Mau Seng),
главного редактора Шамсуддина Тун Тао Чана (Shamsuddin Tung Tao Chang) и ведущего
публициста Лай Синко (Ly Singko) за пропаганду коммунизма и разжигание
шовинистических настроений по поводу китайского языка и культуры. Доказательством того,
что они занимались этим только в Сингапуре, было то, что номера этой же газеты,
распространявшиеся в Малайзии, не содержали подобных материалов.
Другим источником оппозиции являлись выпускники Университета Наньян. Во время
предвыборной кампании в 1972 и 1976 годах они поднимали проблему китайского языка и
культуры. Когда я попытался сменить язык преподавания в Университет Наньян с китайского
на английский, Хо Хуан Тай (Ho Juan Thai), президент студенческого союза, подстрекал своих
товарищей пользоваться китайским, а не английским языком при написании своих
экзаменационных работ. Университет сместил его с поста председателя союза. По окончании
Университета он участвовал во всеобщих выборах 1976 года как кандидат от Рабочей партии,
обвиняя правительство в уничтожении китайского образования и убеждая людей,
говоривших на китайском языке, перейти в оппозицию правительству, в противном случае
рискуя утратить свою культурную самобытность. Он знал, что во время предвыборной
кампании мы не станем предпринимать против него никаких действий. Он проиграл на
выборах, получив только 31% голосов, и сбежал в Лондон.
Оппозиция против английского языка как языка межнационального общения была упорной.
Ирония состояла в том, что я, как никто другой, стремился сохранить лучшие черты
китайского образования. В 50-ых годах, работая юрисконсультом у руководителей китайских
средних школ, я был поражен их динамизмом, жизненной силой, преданностью
общественным и политическим идеалам. В то же время, я был встревожен апатией,
самовлюбленностью и отсутствием уверенности в себе у китайских студентов, получивших
образование на английском языке. Сложность проблемы заключалась в том, что в нашем
многонациональном и разноязыком обществе английский язык был единственным
нейтральным языком, не говоря уже о том, что этот язык помог бы нашему общению с
внешним миром. Тем не менее, обучение на английском языке, по-видимому, лишало наших
студентов их культурной самобытности, способствовало развитию у них апатии.
И все-таки, образование, полученное на английском языке, дало мне одно политическое
преимущество: мой круг общения не был ограничен людьми, говорившими на китайском
языке. Я чувствовал себя как дома среди людей, говоривших на английском и малайском
языках. Мне было легче работать с людьми, ибо они видели во мне не исключительно
китайского лидера. Малайцы и индусы воспринимали меня как малайского (а позже
сингапурского) националиста, а не как китайского шовиниста. Позднее я выучил и китайский
язык. Китайцы видели мои интенсивные усилия по изучению и китайского литературного
языка, и диалекта хоккиен, видели, что я вполне мог общаться с ними, поэтому они считали
меня своим лидером.

Əli Həsənovun başı dərddə: “Qaçqınkom”dakı ciddi pozuntular prokurorluğa göndərildi...
"Kriminal aləmdən bəhs edən kitabların nəşri sahəsində nəzarətsizlik var...” - EKSPERT
Kişilər qalın qaşlı qadınları bəyənir -ARAŞDIRMA
Məşhur milyarder 3 dollarlıq hamburger üçün sıra gözlədi - MARAQLI... +FOTO
600 il 3 qitəyə hökmranlıq etmiş imperiya: Hansı ölkələri neçə il idarə edib + SİYAHI
"AQRO" İnvest & İstehsalat
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
Yanında siqaret çəkərkən öskürən reklam lövhəsi -MARAQLI...
Maraqlı
İşləmədiyi cinayətə görə, 22 il edamını gözləyən məhbus - FOTOLAR
Maraqlı
Bu məşhurlar qrafiklə sekslə məşğul olur - Cədvəl intimi müntəzəmləşdirirmiş...
Gündəm
Erməni yazıçı heç vaxt olmayan “ermənilərin Bakı qətliamı”na görə dünyanı ayağa qaldırır...
Cəmiyyət
20 yanvar...
Həftənin ən çox oxunanları
Bakıda gözlənilən tornado Elman Rüstəmovla Əhməd Əhmədzadəni Londondan vurdu - FOTOLAR
Bakıda dəhşətli qəza: "Mazda" 2 ayın gəlinini vurub öldürdü - FOTOLAR 18+
Bu ölkədən idxal olunan 7 ərzağı başınıza silah dirəsələr də YEMƏK OLMAZ!!!
“Sabah ölkədə elə proseslər baş verə bilər ki, eşidəndə adamın tükləri biz-biz olar...”
Xalqı hansı sülhə hazırlayırlar? - Təhlükə başımızın üstündədir, yoxsa...?
Putin Paşinyanı qucaqlayır, Lukaşenko İrəvan yolçuluğunda... - Bəs biz nəyi gözləyirik?
Soydaşlarımız Moskvada "Vı, pustoy narod" sözlərinə etiraza toplaşır - SON XƏBƏR... + VİDEO
"Nənəm erməniyə ərə gedə bilməzdi..." - Həcərin nəticəsi
Ucarda dəhşət: 16 yaşlı qız qaçırılıdı, zorlandı, sonra ailəsinə qaytarıldı - VİDEO
Şəhər meri 30 il kirayədə yaşayan süpürgəçiyə ev verdi-İbrətamiz- FOTOLAR  
Moderator.az-ın arxivi
"MODERATOR.az"
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə