Xəbər lenti
22/07/2019 [10:19]:
Antalyada azərbaycanlının meyiti tapıldı
22/07/2019 [10:16]:
Mövqelərimiz iriçaplı pulemyotlardan atəşə tutuldu
22/07/2019 [10:15]:
Yol polisi deputatı özündən çıxardı: “Mənim toxunulmazlıq hüququm var”
22/07/2019 [10:12]:
Olimpiya Festivalında həkimlərə 18 müraciət edildi
22/07/2019 [10:09]:
Komitə sədri jurnalistləri təbrik etdi
22/07/2019 [10:06]:
Yalçın Rzazadə: "İki gün də geciksəydim, ölə bilərdim"
22/07/2019 [10:05]:
Prezidentdən Milli Mətbuat Günü ilə bağlı paylaşım - FOTO
22/07/2019 [10:03]:
Alla Puqaçova Latviyada 450 minlik mənzil aldı - FOTO/VİDEO
22/07/2019 [09:51]:
Həyat insanı heç kimə lazım olmayan dəyərsiz oyuncağa çevirir...
22/07/2019 [09:41]:
Elə adamları sevdim ki, səni sevdiyimdən betər...
22/07/2019 [09:26]:
Ağsaqqallar Şurasının sədri Milli Mətbuat günü münasibətilə jurnalistləri təbrik etdi
22/07/2019 [09:22]:
İngiltərədə qağayı balaca iti oğurladı
22/07/2019 [09:19]:
Yol polisi deputatı özündən çıxardı: “Mənim toxunulmazlıq hüququm var”
22/07/2019 [09:17]:
Mingəçevir su anbarında bir nəfər batdı
22/07/2019 [09:10]:
Bakının bu iki ərazisi işıqsız qalacaq
22/07/2019 [09:08]:
“Cənub xəbərləri” cənubun aynasıdır
22/07/2019 [09:05]:
Amerikalılar avtomobilləri sürməyə deyil, yaşamağa verirlər - 300 dollardan kirayə...
22/07/2019 [08:50]:
Florida çımərliyində səkkiz nəfər ildırıma tuş gəldi
22/07/2019 [08:48]:
Kürdəmir rayonunda yol qəzası baş verib, iki nəfər xəsarət aldı
22/07/2019 [08:45]:
Teymur Rəcəbov iri turnirdə ikinci yeri tutdu
22/07/2019 [06:56]:
"Əməllərimizin həcmi bizi aldatmasın, keyfiyyətə diqqət edək..."
22/07/2019 [00:39]:
Məkkədən qayıdan qubalı atını kəfənləyərək dəfn etdi - VİDEO
22/07/2019 [00:34]:
Azərbaycan milli mətbuatının yaranmasından 144 il ötür
22/07/2019 [00:12]:
İran Britaniyaya meydan oxudu - "Hər şeyə hazırıq"
21/07/2019 [23:59]:
Bakıda avtobus sürücüləri arasında əlbəyaxa dava - Sərnişinlər düşürüldü
21/07/2019 [23:43]:
Qarabağdan ötəri qurbanam, nəzirəm mən, əmr elə, komandanım, hücuma hazıram mən!
21/07/2019 [23:37]:
"Düz 2017-ci ilə qədər ancaq karate olub həyatımda..."
21/07/2019 [23:15]:
Masallıda 100 ədəd çinar yandı
21/07/2019 [23:06]:
“I Pyotr və Atatürk öz xalqlarının tarixində hansı yeri tuturlarsa...”
21/07/2019 [22:37]:
Yad gözlərdən uzaq 9 qəribə ev - FOTOLAR
21/07/2019 [22:29]:
Seçki ilə bağlı 33 cinayət işi başlanıldı
21/07/2019 [22:12]:
Gürcüstanda erməni kilsəsindən oğurluq oldu
21/07/2019 [21:57]:
Mafiozlarla əlaqəyə girən erməni konsul barədə qərar
21/07/2019 [21:22]:
“Qarabağ”ın futbolçusunun 250 minlik yeni avtomobili - FOTOLAR
21/07/2019 [21:20]:
Könül çimərlik geyimində - FOTO
21/07/2019 [21:15]:
Qusarda süni göldə batan şəxsin meyiti çıxarıldı
21/07/2019 [21:13]:
Bakıda keçirilən XV EYOF-un məşəli alovlandırıldı
21/07/2019 [20:37]:
Bakı-2019 XV Avropa Gənclər Yay Olimpiya Festivalının açılış mərasimi keçirilir
21/07/2019 [20:35]:
Ölüm xəbəri yayılan prezident tibb işçilərini təbrik etdi
21/07/2019 [20:12]:
Harri Keyn elə yerdən qol vurdu ki… - VİDEO
21/07/2019 [20:07]:
Honkonqda yenidən aksiyalar başladı
21/07/2019 [20:03]:
Qasırğa 13 kəndin yolunu bağladı
21/07/2019 [20:01]:
ABŞ-da iki təyyarə toqquşdu
21/07/2019 [19:52]:
Ukraynalı nazir ölkəsinin Bakıdakı səfirliyində səs verdi
21/07/2019 [19:38]:
"Dövlət indiyədək hansı qəzeti bağlayıb, hansı saytı bloklayıb?"
21/07/2019 [19:28]:
Rusiyadan Britaniyanın ittihamına sərt cavab
21/07/2019 [19:26]:
Türkmən mənbələri: Prezident Almaniyaya anasının yanına gedib
21/07/2019 [19:22]:
Parlament jurnalistləri “Şirməmməd Hüseynov mükafatı” təsis etdi
21/07/2019 [19:09]:
Sumqayıtda mənzildən qadın meyiti tapıldı
21/07/2019 [18:59]:
Kürdəmirdə nar bağında baş vermiş yanğın söndürüldü
21/07/2019 [18:49]:
Qızılla işlənmiş "Nissan" 1, 6 milyon dollara satılır - HEYRƏTAMİZ FOTOLAR...
21/07/2019 [18:40]:
Tramp repçinin buraxılması üçün İsveçin Baş nazirinə zəng etdi
21/07/2019 [18:32]:
"Yaxınlıq etdiyi adamların kimliyinə baxsanız hamısının agent olduğunu görəcəksiniz..."
21/07/2019 [18:31]:
İran Britaniya tankerindəki dənizçiləri istintaq başa çatana qədər sərbəst buraxmayacaq
21/07/2019 [18:27]:
BNA: Ekspres xətt avtobusları daşımalara hazırdır
21/07/2019 [18:06]:
Rusiyanın “oğru” tacı kimə qismət olacaq - FOTOLAR
21/07/2019 [17:53]:
EYOF-un ilk günündə güləşçilərimiz 4 medal qazandı
21/07/2019 [17:47]:
Berdiməhəmmədovun ölüm xəbəri yayıldı
21/07/2019 [17:45]:
Qusarda süni göldə batan var
21/07/2019 [17:25]:
Evə girən ayı qapını bağlayaraq qarderobda yatdı - MARAQLI
21/07/2019 [17:09]:
Buzlaqların əriməməsi üçün maraqlı bir üsul tapdılar - FOTO
21/07/2019 [17:05]:
Babacanın planları bəlli oldu: Gül kənardan dəstək verəcək
21/07/2019 [16:59]:
Ukraynada seçkilərin ilk ekzit-pol - Nəticələri
21/07/2019 [16:56]:
Azərbaycan EYOF-da daha bir qızıl medal qazandı - YENİLƏNİB
21/07/2019 [16:44]:
Rəqqasə Fatimə: "Göz qamaşdıran xanımam" -FOTOLAR
21/07/2019 [16:39]:
3-cü kurs tələbəsi dənizdə boğuldu
21/07/2019 [16:38]:
Uşaq alverində günahlandırılan ukraynalı qadın Azərbaycanda saxlanıldı
21/07/2019 [16:34]:
EYOF: Azərbaycan güləşçisi qızıl medal qazandı
21/07/2019 [16:29]:
Rusiyalı qapıçı gülməli vəziyyətə düşdü - VİDEO
21/07/2019 [16:14]:
Zelenski: "Yeni Baş nazir peşəkar iqtisadçı olmalıdır"
21/07/2019 [15:59]:
QMİ-nin Gürcüstan nümayəndəliyi Keşikçidağla bağlı bəyanat yaydı
21/07/2019 [15:55]:
Azərbaycanda bunu etmək mümkün deyilmi? - FOTOLAR
21/07/2019 [15:48]:
Dünyanın ən böyük şəlaləsi - MARAQLI...
21/07/2019 [15:39]:
Millət vəkili tanınmış təşkilat rəhbərləri ilə görüşdə köçkün qadınlardan danışdı - FOTOLAR
21/07/2019 [15:33]:
Gəncədə avtobuzdan düşən 21 yaşlı qızı avtomobil vurub: Vəziyyəti orta-ağırdır...
21/07/2019 [15:26]:
Bərdə bazarında 12 mağaza yanıb - FHN-in bir əməkdaşını cərəyan vurdu-YENİLƏNİB
21/07/2019 [15:16]:
Bərdə icra hakiminin müavini: "Bazarda yanğınla bağlı yekun rəy veriləcək"
21/07/2019 [14:45]:
Putin Əsədə söz verdi - “Birlikdə son qoyacağıq”
21/07/2019 [14:39]:
41 dərəcə isti, yenə də güclü külək
21/07/2019 [14:36]:
Məşhur verilişin qadın ulduzundan biabırçılıq – FOTOLAR
Bütün arxiv bir sırada
16/10/2018 [15:15] - Cəmiyyət - ( 1061 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: SEYİD ƏZİM ŞİRVANİ



Seyid Əzim Şirvaninin dünyagörüşündə sufiliyə, sufizmə meylililk də çox hiss olunur. Xüsusilə də, o, riyakar zahidlərə, ruhanilərə nisbətdə özünü bir sufi kimi görür. Yəni onun dindarlığı, möminliyi bir sufi möminliyidir. Məsələn, o, orucluğu bir zahid kimi deyil, bir mömin sufi kimi dərk edir:

Bir ay rəmazan oruc tutub hər axşam,
İftarımı eylədim şərabi-gülfam,
İndi nədir, ey şeyx, şəriət hökmü,
Kəffarə verim, oruc tutum, ya itam? 

Eyni zamanda, o, ramazanın sufilik anlamda mahiyyətini ortaya qoyan bir şeirində yazırdı ki, fani dünyada əsas məqsəd insanla Allah arasına sədd çəkməməkdir. Məhz ramazan ayında riya əhlinin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Allahla insan arasında səmimi bir əlaqənin, ilahi bir sevginin yaranması mümkün olur. O yazır:

Ey saqiyi-gülçöhrə, mahi-rəməzan oldu,
Gülzari-rüxi-dilbər zəf ilə xəzan oldu.

Dildar tutub ruzə, zəf oldu ona qalib,
San yengi çıxan aydır, çərx üzrə əyan oldu.

Qaçmış o güli-alın ləli-ləbinin qanı,
Bağrım tutulub qəmdən, qönçə kimi qan oldu.

Aşüftə olub kakil əbruyi-kəcin tutdu,
Mah idi bu eyd üçün əbr içrə nihan oldu. 

Açıldı dəri-məscid, cəm oldu riya əhli,
Bağlandı səri-mina, qəmdən xəfəqan oldu.

Niyyət gecəsi verdim iymanı, şərab aldım,
Sud oldu bu sövdadə, zahid, nə ziyan oldu?

Ta hübbi-Əlidən mey Seyyid kimi nuş etdim,
Sərməstligim, saqi, məşhuri-cahan oldu.

Seyid Əzim hesab edirdi ki, Allahla insan arasında sədd çəkən İslam dini adı altında çıxış edən riyakar ruhanilərdir. Bu anlamda şair İslam dininin günü-gündən «naxoş»lamasının başlıca səbəbkarı kimi hər hansı məzhəbə qulluq etməsinə baxmayaraq, onun adından çıxış edən bütün riyakar ruhaniləri, zahidləri, mollaları göstərmişdir. S.Əzimin fikrincə, onların riykarlığı nəticəsində mömin müsəlmanlar məscidlərdən üz çevrir, onların övladaları tərəqqidən geri qalır, dini ayin və mərasimlərin mahiyyəti dəyişdirilir, məzhəblərarası təfriqələr daha da vüsət alır və nəticədə «islam milləti» naxoşlayır. 
Bizə elə gəlir ki, Seyid Əzim məhz bütün bunlara son qoymaq, yəni naxoş «islam milləti»ni sağaltmaq üçün Bakıxanovun yolunun davamçısı kimi, ilk növbədə şeirlərində riyakar zahidlərin iç üzlərini ifşa etməklə yanaşı, Allahla insanı bütünləşdirən bir fəlsəfəni iərli sürürdü:

Ey könül, məscid yolunu tərk et, rəhi-meyxanə tut.
Ğuğma əldə zahidin təsbihini, peymanə tut.

Zahidü məscid təmənnasın çox etmə, ey könül,
Zahidi bir cüğd bil, həm məscidi viranə tut. 

Ona görə, zahid bir tərəfdən dini moizələr oxuyub avam müsəlmanları cənnətlə şirinkləşdirib cəhənnəmlə isə qorxutduğu halda, o biri tərəfdən özü bu dünyada “cənnət” içində yaşayır, üstəlik o biri dünyada da cənnətə gözünü dikib. Halbuki əsil mömin müsəlman üçün Allaha qovuşmaqdan, Onunla bütünləşməkdən böyük bir xoşbəxtlik ola bilməz. O yazır:

Zahida, ol sənəmin zülfi-çəlipasına bax,
Aç bəsirət gözüvi, nərgisi-şəhlasına bax.

Ayeyi-xəmr oxuyur, nəfini inkar qılır,
Tutduğu felini gör, verdigi mənasına bax.

Cənnətə getdi və ya düzəxə mürdə, nə qəmin,
İrsinə dik gözüvü, külçəvü həlvasına bax.

İstəyir cənnəti zahid bu qədər hiylə ilə,
Əbləhin fikrini gör, dildə təmənnasına bax.

Eyni zamanda, o, deyirdi ki, zahiddə hünərin olmadığını da, ilahi məhəbbətdən uzaq  olduğunu da, hətta insanlıqla üst-üstə düşməyən əməllərini də yaxşı bilir. İlahi məhəbbətə doğru yürümək üçün gərək insanda o, məhəbbətin bir zərrəsi olsun. O yazır: 

Ey zahidi-xudbin, bilirəm kim, hünərin yox.
Meydani-məhəbbət tərəfə bir güzərin yox.

Mehrabdə əgləş ki, cigərdar degilsin,
Bu nari-qəmə yanmağa əsla cigərin yox.

Ta müxbiri-eşq oldu könül, bixəbərəm mən,
Zahid, xəbərim yox, bu xəbərdən xəbərin yox.

Sən eylə pəri, hur xəyalilə ibadət,
Bəzmində ələnnəqd büti-simbərin yox.

Ey zahidi-xüşk, eyləmə üşaqqə təfaxür,
Ahi-səhərin, suzi dilin, çeşmi-tərin yox). 

Şair onu da yazırdı ki, artıq zahid sözü ilə hər hansı savaba meyil göstərməyin özü də belə doğru hesab edilmir. Çünki zahidin savab dediyinin özündə də, bir riyakarlıq vardır. Bu anlamda zahid kimi aşkarda müsəlman olub, əslində gizlində isə dinini şeytana verməkdənsə, Şeyx Sənan tək açıq-aşkar bir kafir qızına meyil edib ona görə din dəyişdirmək daha məqbuldur. O yazır: 

Zahida, dinivü sən verdin əbəs şeytanə,
Şeyx Sənan verib öz dilbəri-tərsası üçün.

Ümumiyyətlə, Şirvaninin nəzərində zahidlər, riiyakar din xadimləri İslam dininin ən böyük düşmənləridir. Çünki məhz onların şər əməlləri nəticəsində müsəlmanların çoxu məsciddən üz döndəriblər, xalq arasında molla və zahidin adları çəkiləndə ikrah hissi baş qaldırır. Artıq riyakarlıqla zahidlik sinonim kimi başa düşülür. Şirvani yazır: 

Riyanı tərk elədim, cam tutdum, ey zahid,
Mənim də el gözünə parsalığım var idi.

Ya da:

Gecə-gündüz ki, özü məsti-riyadır zahid,
Badədən bəs nə üçün mən qılır ovbaşi?

Kəbədə olsa da zahid ki, təvaf etməzdi,
Səngi-meyxanədən olsaydı gər bir daşi.

Gördüyümüz kimi, Şirvani açıq-aşkar şəkildə zahidləri din düşməni elan etmiş, özünü bir sufi kimi ortaya qoymuşdur. Onun nəzərində zahidlərin, vaizlərin bir qara qəpik dəyəri yox idi. Çünki “naxoş”layıb “xəstə” halına düşən İslam dininin bu vəziyyətində şeytanla əlbir olan zahidlərin payı çox böyük idi:

Vaiz eləyir mənfəəti-badəni inkar,
Meyxanələrə gör ki, nə əfzundu inadı.

Zahid işi zahirdə əbadır və duadır,
Məlun kişidir, hiyləvü təzvir nihadı. 

Ya da:

Girəm ki, dögər başını səccadəyə zahid,
Tərsadə olan məniyi-zünnarı bilirmi?. 

Ya da:

Gər oldu mənim canıma canan varis,
Zahid, ola iymanuva şeytan varis. 

S.Ə.Şirvaninin dünyagörüşü ilə bağlı təhlilimizi yekunlaşdıraraq hesab edirik ki, o, dini fəlsəfi təfəkkürlə yanaşı, xeyli dərəcədə dünyəvi fəlsəfi təfəkkürə meyil göstərmiş mütəfəkkir kimi Azərbaycan türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixində özünəməxsus yer tuta bilmişdir. S.Ə.Şirvani köhnəlik və yenilik arasında çırpınan, millətinin nicatını yeniləşmiş dünyada nə qədər axtarsa da, şəriətin müsəlmanlar üçün vacibliyini və əhəmiyyətini vur¬ğu¬lamağı da unutmamışdır. Bütün hallarda Şirvani doğru müəyyənləşdirə bilmişdir ki, son əsrlərdə müsəl¬man xalqları riyakar ruhanilərin, mollaların əməlləri üzün¬dən Quranı, şəriəti və dini elmləri olduğu kimi öyrənə bil¬mə¬miş, eyni zamanda dünyəvi elmlərdən isə tamamilə uzaq qalmışlar. Bu baxımdan onun başlıca hədəflərindən biri o idi ki, Quranın həqiqi mahiyyətini vaxtında müsəlmanlara öyrətməyən din üləmalarının, dünyəvi elmlərin də öyrənilməsinə qənim kəsilməsinin qarşısı alınmalıdır. Çünki müsəlman¬ xalqları yalnız dini elmləri mənimsəməklə deyil, eyni zamanda dünyəvi elmləri öyrənməklə, yəni yeni tipli məktəblərdə təhsil almaq, qəzetlər oxumaq yolları ilə inkişaf edib başqa millətlərin səviyyəsinə çata bilərlər. 
Bu məqsədlə də o, Qərb mədəniyyətinin əldə etdiyi bir çox uğurların müsəlman dövlətlərində də tətbiq olunmasının mümkünlüyünü irəli sürmüşdür. O, Qərb mədəniyyətinə aid uğurların ən azından bir qisminin İslam dininə zidd olmadığını sübuta yetirmək üçün, bununla bağlı Quran ayələrindən nümunələr də vermişdir. Bununla da, o sübuta yetirməyə çalışmışdır ki, əslində həmin yeniliklərin çoxu Quranda da öz əksini tapmışdır. Sadəcə, riyakar ruhanilərlə despotik məmurlar Quranın yenilikçi ruhunu müsəlman xalqlardan gizli tutaraq, ona öz maraqlarına uyğun olaraq etdikləri əlavələrlə birlikdə sxolastik təfəkkürlə kifayətlənmişlər. Bu anlamda Şirvaninin dünyagörüşündə riyakar ruhanilərlə despotik məmurların tənqidi mühüm yeri tutur.

Bütün hallarda hesab edirik ki, Şirvani Əfqani, Zərdabi qədər olmasa da, ancaq İslam-Şərq-Türk mədəniyyəti ilə Qərb-Xristian mədəniyyətinin hansı anlamda uzlaşa biləcəyini qismən doğru müəyyənləşdirə bilmişdir. Xüsusilə, onun dünyagörüşündə islam fəlsəfəsi, türk fəlsəfəsi bir bütünlük təşkil etməsinə, eyni zamanda sxolastik fəlsəfi təfəkkürdən çox uzaq duraraq yenilkçi-insani-dünyəvi xarakter daşımasına qətiyyən şübhə etmirik. Məhz islam fəlsəfəsi və türk mədəniyyətinin dərkində əsasən rasional mövqe tutmasının nəticəsi idi ki, Şirvani də Qərb-Rus mədəniyyətinə olduqca həssas yanaşmışdır. Onun Qərb mədəniyyətindən əsasən əxz elədiyi məsələ, reallıqları görüb dəyərləndirmək bacarığı və Avropa texnologiyasından səmərəli istifadə etmək idi. Hər halda Şirvani türk mədəniyyətinə və islam fəlsəfəsinə dərindən bələd olan bir mütəfəkkirimiz kimi, Qərb mədəniyyətinə aid dəyərlərin hansı anlamda müsəlman türk xalqlarının həyatında müsbət ya da mənfi rol oynaya biləcəyini əsasən, doğru müəyyənləşdirə bilmişdir.

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

loading...
loading...
Qarabağdan ötəri qurbanam, nəzirəm mən, əmr elə, komandanım, hücuma hazıram mən!
"Düz 2017-ci ilə qədər ancaq karate olub həyatımda..."
Susuz çalışan qabyuyan maşın istehsal olundu - MARAQLI
Yaşlı adam qadını təcavüzdən belə xilas etdi - VİDEO
Məşhur aktyor səhnədə bıçaqlandı - VİDEO
Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Maraqlı
Dünyanın ən böyük şəlaləsi - MARAQLI...
Dünya
Gürcüstan parlamentinin erməni deputatı cinsi təcavüzdə günahlandırılır: Dəfələrlə intim münasibətlər təklif edib...
Hadisə
Bərdədəki yanğın sahibkarlara yarım milyon ziyan vurdu: 12 mağaza külə döndü - FOTO
Şou-biznes
Dizlərim, belim ağrıyır, təzyiqim olur, istəyirəm bu problemlərə görə arıqlayım"
Maraqlı
Maşınına girən oğrunu qovmağa getdi: Üzünü görüncə qaçmağı qənimət bildi...
Həftənin ən çox oxunanları
Hərbi hissəyə bir milyon 400 min nəfərlik basqın: Pentaqon şokda...
"O, sonradan düşündü ki, bu qızın yerişində, duruşunda, baxışında tam bir fahişə ədası var"
“Yol hərəkəti haqqında” qanuna dəyişiklik edildi
Taksi sürücüsü paytaxt yolunda sərnişini zorladı -Polis araşdırmaya başladı...
Çeçen toyuna qaz hücumu - “İnsanlar milçək kimi yerə tökülürdülər”
“Qızımı Bakıya apararaq bir neçə gün orda saxlayıb təcavüz ediblər...” -Yoxa çıxan qızla bağlı təfərrüatlar...
Yol polisi Bakıda yarım milyonluq maşın saxladı: Sərxoş sürücü 20 manat təklif etdi...
Azərbaycanlı məşhurun qızından Antalya küçələrində çılğın hərəkətlər - FOTO/VİDEO
“Baş nazirin oğlu əxlaqsız və parazitdir...”- keçmiş müdafiə naziri sərt danışdı...
Gürcülər Azərbaycan əsgərlərinə hücum etdilər, silahlarını əllərindən aldılar – VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)