Xəbər lenti
27/05/2019 [14:12]:
Gömrükdə daxili orqanlarında narkotik vasitə keçirən şəxs saxlanıldı
27/05/2019 [14:06]:
Paşinyanın arvadı oğlunun Qarabağı tərk etdiyini TƏSDİQLƏDİ
27/05/2019 [14:04]:
“İki bölünməkdən elə qorxmuşam, çöpü də ikiyə bölmərəm daha...”
27/05/2019 [14:04]:
Facebook-da transgenderin şəklini yayan 3 AZAL əməkdaşı işdən çıxarıldı
27/05/2019 [14:03]:
Binəqədidə Respublika günü... -FOTOLAR
27/05/2019 [14:01]:
"Çoxlarına Nəcməddin Sadıkov kimi sərt və tələbkar ordu generalı, rəhbər sərf etmir..."
27/05/2019 [13:56]:
Amerikada yerləşən beynəlxalq kikboks mətbuatı Hafiz Baxşəliyevdən yazdı
27/05/2019 [13:52]:
ADNSU-da 28 May - Respublika Gününə həsr olunmuş tədbir keçirilib
27/05/2019 [13:49]:
Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzi icra etdiyi sessiyası keçirdi
27/05/2019 [13:43]:
Çingiz Qənizadə növbəti dəfə seçicilərilə görüşdü
27/05/2019 [13:42]:
İcra Hakimiyyəti Xalidə Bayramova ilə bağlı xəbəri TƏSDİQLƏDİ - RƏSMİ
27/05/2019 [13:40]:
Qəbul imtahanlarında maksimal bal və fənlər üzrə ballar açıqlandı
27/05/2019 [13:37]:
Növbəti 3 gün ərzində yağış gözlənilir
27/05/2019 [13:35]:
“Nar” şəbəkəsi Avropa Liqasının final oyununa hazırdır
27/05/2019 [13:33]:
“Hercai”nin Reyyanına görə təhlükəsizlik gücləndirildi
27/05/2019 [13:31]:
Prezident xanımı ilə “Buta” sarayında...
27/05/2019 [13:24]:
Azərbaycan düşmənlərinə... canazyanların cavabı
27/05/2019 [13:07]:
ADPU-da yaz semestrinin imtahan sessiyasına hazırlığın vəziyyəti geniş müzakirə edilib
27/05/2019 [13:00]:
“Yerevandan soruşmamısız ki, onların oğulları hərbi xidməti harada keçirlər?”
27/05/2019 [12:56]:
“Rusiya yenə də bu ölkənin iqtisadiyyatında dominantdır” – “Qalibiyyət”in gətirdiyi əsarət...
27/05/2019 [12:50]:
“Qüdsün, Qarabağın azadlığına doğru” mövzusunda konfrans keçirilir
27/05/2019 [12:48]:
Misirdə Respublika günü qeyd edildi...
27/05/2019 [12:46]:
“Qadına qarşı cəmiyyətin münasibətini dəyişmək üçün təhsil və maariflənmə çox önəmlidir...”
27/05/2019 [12:42]:
BDU-da 28 May – Respublika Günü qeyd edilib
27/05/2019 [12:28]:
Vahid Əhmədov iftar süfrələri təşkil etdi -FOTOLAR
27/05/2019 [12:22]:
Rusiya müxalifət lideri  işğalçı ölkə baş nazirini alqışladı...-VİDEO
27/05/2019 [12:20]:
Bakı-Qəbələ qatarı nə vaxt açılacaq?
27/05/2019 [12:17]:
“Hamı ölümlə görüşməlidir…” - Rasim Balayev
27/05/2019 [12:14]:
Məktəblilərin Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin inzibati binalarına ekskursiyası təşkil edildi
27/05/2019 [12:11]:
“Mənim kimi qızın sevgilisi olmasa yaxşıdır” -Röya
27/05/2019 [12:02]:
Daha 1787 şəhid vərəsəsinə birdəfəlik ödəmə verilir
27/05/2019 [12:01]:
Ölkədəki faktiki hava şəraiti açıqlandı
27/05/2019 [12:00]:
Səninlə fəxr edirik, Azərbaycan əsgəri!
27/05/2019 [11:59]:
Əli Əhmədovdan Əli İnsanova daha bir CAVAB: “Elə bilir ki, hamı xəyanətkardır”
27/05/2019 [11:56]:
Lüks avtomobilli rektordan cavab gəldi: “O maşın 2012-ci ildə alınıb”
27/05/2019 [11:52]:
Həmin gün Bakı metrosu gecə 4-ə qədər işləyəcək
27/05/2019 [11:48]:
Nail Əzizov həm də ADAU-nun idman tarixinə töhfələr verir
27/05/2019 [11:46]:
Mərdəkan Dendrarisində bataqlığı xatırladan hovuzlar - REPORTAJ
27/05/2019 [11:40]:
DOST xidmətlərindən 3 mindən çox vətəndaş faydalanıb
27/05/2019 [11:39]:
DİM qapalı və açıq tipli tapşırıqlar üzrə maksimal balın hesablanması qaydasını açıqladı
27/05/2019 [11:38]:
İyunun 2-də buraxılış imtahanları keçiriləcək
27/05/2019 [11:35]:
Yevlaxda qadının boğazını kəsib öldürən şəxs tutuldu
27/05/2019 [11:32]:
Bakıda ekstremal dərəcədə az çəki ilə doğulan körpə həyata qaytarılıb
27/05/2019 [11:31]:
“Çin dili körpüsü” müsabiqəsinin seçim turu keçirildi
27/05/2019 [11:30]:
Ermənistanda “Cin şüşədən çıxdı” - Paşinyan onu geri qaytara bilməyəcək
27/05/2019 [11:19]:
BDYP-nin təşəbbüsü ilə məktəblilərin stasionar postlara ekskursiyası təşkil edildi - FOTO
27/05/2019 [11:19]:
İran televiziyası sünni müsəlmanların təhqiri səbəbiylə 3 əməkdaşını qovdu
27/05/2019 [11:16]:
Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: Mirzə Fətəli Axundzadə
27/05/2019 [11:13]:
“UNEC-in rektorunun cəbhəboyu bölgələrə səfəri biz veteranları hədsiz sevindirib”
27/05/2019 [11:11]:
Bakıda ekstremal dərəcədə az çəki ilə doğulan körpə həyata qaytarılıb
27/05/2019 [11:08]:
Yeniyetmə hovuzda boğularaq öldü
27/05/2019 [11:06]:
İlham Əliyev Cümhuriyyət abidəsini ziyarət etdi - FOTO
27/05/2019 [11:03]:
“Arsenal”ın Bakıdakı ilk məşqindən - FOTOLAR
27/05/2019 [10:52]:
“Həmin vaxtdan “Qızıl Kəlmə” mükafatına görə heç bir əsər təqdim etmirəm...”
27/05/2019 [10:48]:
Çağdaş və qədim Özbəkistanda on gün... - FOTO
27/05/2019 [10:13]:
“O dağların ucalığını, vüqarını  həyat tərzində cəmləşdirən gözəl insan...”
27/05/2019 [09:58]:
“Çelsi”nin müdafiəçisi: “Bakıdakı finalda qələbə qazansaq...”
27/05/2019 [09:55]:
Xalq şairi Musa Yaqub xəstəxanadan evə buraxıldı
27/05/2019 [09:52]:
"Bank Standard"ın Kreditorlar Komitəsinin sədri istefa verir
27/05/2019 [09:49]:
Erməni silahlı bölmələri atəşkəsi 23 dəfə pozdu
27/05/2019 [09:38]:
Aygün Kazımovadan “18-”
27/05/2019 [09:35]:
Konqoda gəmi batdı - 30 nəfər öldü
27/05/2019 [09:34]:
Fitrə nə vaxtadək verilməlidir?
27/05/2019 [09:21]:
Riqanın sabiq meri Nil Uşakov Avropa Parlamentinə seçildi
27/05/2019 [09:19]:
Tramp Abenin vasitəçi missiyası ilə İrana səfər niyyətini dəstəklədi
27/05/2019 [09:01]:
Amerikanın F-35 qırıcıları “vəhşi rejimi”ində İran sərhədlərində göründü
27/05/2019 [08:53]:
Trampın Azərbaycana və Gürcüstana fərqli təbrikləri: “ərazi bütövlüyümüz” niyə unuduldu?
27/05/2019 [08:53]:
Keçmişin bərpası, qəhrəmanların dırnağa salınması... - VİDEO
27/05/2019 [08:45]:
Messi karyerasında 6-cı dəfə "Qızıl butsu" aldı
27/05/2019 [08:43]:
Şəkidə 7 yaşlı uşağı it dişlədi
27/05/2019 [08:30]:
"Rus ayısı" yeni qurbanlar axtarışında, əlaltıları "təkliflər çələngi" ilə yol gözləyir...
27/05/2019 [08:19]:
Rəsulzadənin “Amerikanın Səsi” radiosundan Azərbaycana ilk MÜRACİƏTİ...
27/05/2019 [08:02]:
Moskvada 200 müsəlman iftarı polisdə qarşıladı- Rəzalət
27/05/2019 [07:29]:
"Düzgün yaşamaq üçün uzun ömrə deyil, nəsihət qəbul edən qəlbə sahib olmaq gərəkdir..."
27/05/2019 [00:51]:
Ağcaqanadlar hansı tip adamları daha tez-tez sancırlar? - Maraqlı araşdırma...
26/05/2019 [23:58]:
“Mükafat yazıçıdan daha əvvəl, əlahəzrət sözə verilir...” - Əməkdar incəsənət xadimi
26/05/2019 [23:24]:
Elinanın ölümündə adı hallanan Xalidə Bayramova komissiya sədrliyindən azad olundu
26/05/2019 [23:14]:
"El Çapo" ləqəbli narkobarona gəzintiyə çıxmaq qadağan edildi - Azadlıqlar ölkəsində...
26/05/2019 [23:05]:
NASA adını Marsa göndərənləri açıqladı - Azərbaycandan neçə nəfər var?
26/05/2019 [23:02]:
Zaqatalada ildırım evi yandırdı
Bütün arxiv bir sırada
14/03/2019 [11:01] - Maraqlı - ( 2491 dəfə baxılıb)

Darvindən min il əvvəl təkamül fikrini irəli sürən müsəlman alimlər

Əl-Cahiz və ibn Miskaveyhin təkamül nəzəriyyələri Darvini qabaqlayır


Təkamül nəzəriyyəsi Çarlz Darvindən min il əvvəl müsəlman alimlər tərəfindən irəli sürülüb. BBC-nin hazırladığı araşdırmada müasir elmin məhək daşlarından hesab olunan təkamül nəzəriyyəsinin ilk müəllifinin Darvin olmadığı sübut olunur.

Qeyd edək ki, 1859-cu ildə nəşr olunan Növlərin Əmələ Gəlməsi kitabında Darvin təkamülü “modifikasiya vasitəsilə törəmə” kimi təsvir edərək, müxtəlif növlərin eyni əcdaddan yarandığını irəli sürüb. Hazırda müasir dünya elmi məhz Darvinin irəli sürdüyü bu nəzəriyyəyə əsaslanır - baxmayaraq ki, Darvinin bu nəzəriyyəsini səmavi dinlər rədd edir. Hətta Darvinin nəzəriyyəsini rədd etmək üçün xristian, müsəlman din adamları çoxlu sayda kitablar yazıb, əks-arqumentlər irəli sürüblər. Lakin yeni elmi araşdırmalar göstərir ki, Darvindən çox-çox keçmişdə təkamül fikrini irəli sürən alimlər olub.

Məsələn, Darvindən təxminən min il əvvəl İraqda yaşayan müsəlman alimi əl-Cahiz heyvanların təbii seçmə adlanan proses nəticəsində necə dəyişdiyi haqda kitab yazıb. Əsl adı Əbu Osman Əmr Bəhr Əlkənani əl-Bəsri olan bu filosof, daha çox gözləri hədəqəsindən çıxan mənasına gələn “əl-Cahid” təxəllüsü ilə tanınır. Əl-Cahizin təkamül haqda yazıları onun “Kitab əl-Heyevan” (“Heyvanlar kitabı”) adlı əsərində əks olunub..

Картинки по запросу Əl-Cahiz
Əl-Cahiz 776-cı ildə İraqın cənubunda yerləşən Bəsrə şəhərində doğulub. Bu dövr, ümumiyyətlə, İslam dünyasında elmin və fəlsəfənin yüksəliş dönəmi hesab olunur. 8-9-cu əsrlərdə İraqda insan zəkasının inkişafı ideyasını təbliğ edən ilahiyyat məktəbi - Mötəzilə cərəyanı geniş yayılmışdı. Abbasilər xəlifələri fəlsəfi əsərlərin yunan dilindən ərəb dilinə tərcümə olunmasını dəstəkləyir, Bağdadda elm mərkəzləri, kitabxanalar, xəstəxanalar fəaliyyət göstərirdi. Bəsrədə din, elm və fəlsəfə üzrə qızğın müzakirələr aparılırdı.

Belə bir dövrdə yetişmiş müsəlman alimi əl-Cahizin həyatı boyu 200 kitab qələmə aldığı düşünülür, lakin onların çox az hissəsi dövrümüzə qədər gəlib çatıb. Onun ən məşhur işi olan “Heyvanlar kitabı”, 350 heyvan barəsində söz açan bir ensiklopediyadır ki, burada əl-Cahiz Darvinin təkamül nəzəriyyəsinə son dərəcə oxşar fikirlər irəli sürüb.

“Heyvanlar sağ qalmaq üçün və mənbələr tapmaq, qurban olmaqdan can qurtarmaq və çoxalmaq uğrunda mübarizə aparırlar”, - əl-Cahiz yazır. Sitat: “Ekoloji faktorlar orqanizmlərin sağ qalmaq üçün yeni xüsusiyyətlər yaratmasına təsir edir və beləliklə, onları yeni növlərə çevirir. Sağ qalan heyvanlar isə uğurlu xarakteristikalarını balalarına ötürürlər”.

BBC-nin araşdırmasında qeyd olunur ki, əl-Cahiz canlılar aləmini sağ qalmaq naminə daimi mübarizədə və bir növün həmişə digərindən daha güclü olmasında görüb. Sağ qalmaq xətrinə heyvanlar qida tapmaq, qurbana çevrilməmək və artmaq üçün rəqabət xüsusiyyətlərinə yiyələnməli idilər. Bu isə onları nəsildən-nəslə dəyişməyə vadar edib.

Похожее изображение
Ancaq əl-Cahiz yeganə “təkamülçü” müsəlman olmayıb. Müsəlman filosofları əl-Fərabi, Muhyiddin əl-Ərəbi, Əbu Reyhan əl-Biruni və İbn Xaldun təkamüllə bağlı fikirləri dəstəkləyib. Təkamül nəzəriyyəsi ilə bağlı geniş araşdırma aparan daha bir müsəlman filosof İbn Miskaveyh olub. 940-1030-cu illərdə İranda yaşamış ibn Miskaveyh “Əl-Fəvz əl-Əsğər” adlı əsərində təkamül barədə qeydlərini yazıb. Miskaveyhə görə, yüksək aləmdən enən ruh müxtəlif varlıqlarda təkamül edərək sonunda insan mərtəbəsinə gəlib çatıb. Onun sıralamasında ilk canlı hüceyrələr daha sonra bitkilər, bitkilərin təkamülü isə xurma və üzüm kimi bitkilərə qədər davam edir. Bu ağaclar bitki təkamülünün son mərtəbəsi olub, sonrakı mərhələdə isə heyvana yaranır. Məsələn, xurmada canlı heyvan xüsusiyyətləri görünməyə başlayır. Heyvanın ilk mərhələsi amöblər, birhüceyrəli varlıqlardır. Heyvanların təkamülü isə tədricən hərəkət edə bilən, 4 hüceyrəli köstəbək kimi heyvanlara yüksəlib və daha sonra 5 duyğu orqanı olan əhilləşə bilən at, şahin kimi heyvanlara çevrilib. Heyvanların təkamülünün son mərhələsi isə meymun və bənzər inkişaf etmiş növlərin yaranması ilə yekunlaşır.

Qeyd edək ki, müasir müsəlman alimləri arasında da təkamülü dəstəkləyənlər var. İstanbul Universitetinin professoru Teoman Duralı, Yaşar Nuri Öztürk, Süleyman Ateş kimi alimlər fərqli yanaşmaları olsa da, ümumilikdə təkamül nəzəriyyəsinin İslamda olduğu fikrini müdafiə edir.

Maraqlıdır ki, 19-cu əsrin avropalı intellektualları müsəlman aləminin təkamül ideyasına töhfəsindən xəbərdar olublar. Məsələn, BBC-nin araşdırmasında qeyd olunur ki, Çarlz Darvinin müasiri Vilyam Draper 1878-ci ildə “Təkamülün Məhəmmədi nəzəriyyəsindən” söz açırmış.

Lakin Darvinin əl-Cahizin işi ilə tanışlığı və ya ərəbcə, anlayışı haqqında heç bir dəlil yoxdur. Yeri gəlmişkən, hazırda bir sıra müsəlman alimləri, o cümlədən bir neçə il əvvəl dünyasını dəyişmiş türkiyəli ilahiyyatçı Yaşar Nuri Öztürk Darvinin ibn Miskaveyhin fikrilərini oğurladığını iddia edirdi.

Maraqlıdır ki, BBC radiosunda “İslam və Elm” adlı sənədli verilişin yaradıcısı olan elmi jurnalist Ehsan Məsud deyir ki, təkamül fikrinin tarixinə töhfələr verən başqa insanları da unutmamaq lazımdır. Onun fikrincə, İslam sivilizasiyasının qabaqcıl təhsil mərkəzləri kimi Bağdad və Bəsrənin aparıcı mövqe tutduğu 9-cu əsr İraqında kreativizm o qədər də mühüm hərəkat olmayıb. Alimlər yeni kəşflərlə təbii dünya barəsindəki biliklərin müqayisəsinə vaxt sərf etməyib, əvəzində hər şeyi özləri aşkarlamağa çalışıblar.(musavat.com)

loading...
loading...
Ağcaqanadlar hansı tip adamları daha tez-tez sancırlar? - Maraqlı araşdırma...
"Bakı-Tbilisi-Qarsla sərnişin daşınmasını bu ilin avqustunda mümkün olacaq"
Könüllü olaraq 10 min ağac əkən gözsüz və qolsuz dostlar - İBRƏTAMİZ...
10 aylıq uşağını amansızlıqla döydü - DƏHŞƏT...+ VİDEO
"Şeytan Tramp" deyən şübhəlinin vurulduğu görüntü ortaya çıxdı - VİDEO
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Gündəm
“Rusiya yenə də bu ölkənin iqtisadiyyatında dominantdır” – “Qalibiyyət”in gətirdiyi əsarət...
Cəmiyyət
“Həmin vaxtdan “Qızıl Kəlmə” mükafatına görə heç bir əsər təqdim etmirəm...”
Cəmiyyət
“O dağların ucalığını, vüqarını  həyat tərzində cəmləşdirən gözəl insan...”
Kriminal
"El Çapo" ləqəbli narkobarona gəzintiyə çıxmaq qadağan edildi - Azadlıqlar ölkəsində...
Siyasət
“Sovet hakimiyyəti illərində soyqırım daha dəhşətli mərhələyə daxil oldu” - VİDEO
Həftənin ən çox oxunanları
Prezidentdən sonra ən yüksək maaşı bu şəxs alır
Müəllimin şagirdinə qarşı əxlaqsızlığı gizli kameraya düşdü - VİDEO
Gəlin maşınında gəlinin etdiyi hərəkət qalmaqal yaratdı - Azərbaycanda / VİDEO
"Bir neçə gün öncə Bakının mərkəzində erməni tələbə yoldaşımı gördüm...”
Döyüşçü yoldaşından Nəcməddin Sadıkova özünəməxsus doğum günü TƏBRİKİ...
Bakıda daha bir "Galenvagen" dəhşəti: Maşından görün, neçə nəfər çıxdı + VİDEO
Ən ölümcül siqaret növünün adı açıqlandı - ARAŞDIRMA
Şəhid akademikin qızından Prezidentə müraciət: "Bizi arxasız görüb başımıza bu oyunu açırlar"
Qəza dəhşəti: anası oğlunun öldüyünü bilmir - Foto
Şüvəlanda "su qiyməti"nə dəbdəbəli villa satışa çıxarıldı - 10 milyon manat + VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)