Xəbər lenti
21/05/2019 [22:32]:
Səfər Mehdiyev Qulam İshaqzai ilə görüşdü
21/05/2019 [22:29]:
Bakıda MDB dövlətlərinin 19-cu iclası keçiriləcək -FOTOLAR
21/05/2019 [22:23]:
"Təsnifat, mənşə və qiymətləndirmə üzrə ilkin qərar sisteminin inkişafı" mövzusunda seminar başladı
21/05/2019 [22:15]:
“Səhiyyə sahəsinə vəsait ayrılır, lakin çalışanların əmək haqqısı aşağıdır"
21/05/2019 [21:53]:
Mxitaryan desəydi ki, Qarabağ Azərbaycanındır...
21/05/2019 [21:40]:
Azərbaycan millisi italiyalı mütəxəssisin rəhbərliyi altında ilk matçı heç-heçə oynayıb
21/05/2019 [21:38]:
Müdafiə naziri təlim mərkəzində bölmələrin məşqlərini izləyib - VİDEO
21/05/2019 [21:16]:
AFFA: Bakı finalı Mxitaryansız da möhtəşəm keçəcək
21/05/2019 [21:11]:
"İndi bir KİŞİ tapılacaq ki, mənə desin ki, niyə bu günə düşdük?"
21/05/2019 [21:03]:
Deputat: "Elmi dərəcəsini necə aldığı məlum olmayanlar ağzına gələni danışırlar"
21/05/2019 [20:55]:
"Özüm Moskvaya gedib Jirinovski ilə məsələnin aydınlaşdırılmasına cəhd edəcəm...”
21/05/2019 [20:41]:
ABŞ-da Konqres tarixində ilk dəfə iftar təşkil edildi
21/05/2019 [20:36]:
ABŞ-da erməni silah baronu həbs olunub
21/05/2019 [20:33]:
45 il saxta ittihamla həbsdə qaldı: Hökumət 1,5 milyon dollar təzminat ödəyəcək...
21/05/2019 [20:30]:
Əflatun Amaşov Moskvada həbs olunan azərbaycanlı jurnalistdən yazdı
21/05/2019 [20:29]:
Avropalı səyyahlar Azərbaycanda - VİDEO
21/05/2019 [20:27]:
Bakı-Sumqayıt yolunda zəncirvari qəza: Yaralılar var - VİDEO
21/05/2019 [20:00]:
“Şuşa və Laçının işğalı ilə bağlı sövdələşmə aparmış 3 nəfərdən biri Türkiyədə yaşayır…”
21/05/2019 [19:57]:
“Dedi ki, ərinin iş yerində də cadu var, təmizləməsək infarkt keçirib öləcək...”
21/05/2019 [19:12]:
Azərbaycan Texnologiya Universitetinin sabiq prorektoru vəfat edib
21/05/2019 [19:03]:
Azərbaycan diaspor nümayəndələri Ukraynada Avropa Günləri tədbirlərində - FOTOLAR
21/05/2019 [18:54]:
Poroşenkoya cinayət işi açıldı
21/05/2019 [18:52]:
Sumqayıt hadisələri ilə bağlı sənədli film çəkən Davud İmanov kim olub?
21/05/2019 [18:48]:
Nazir müavini Məhəbbət Vəliyeva təhsil şöbələrinin müdirləri ilə görüşdü
21/05/2019 [18:46]:
Ağdamda sel - 2 çoban və 500 qoyun xilas edildi
21/05/2019 [18:42]:
"Gənclərimiz İlham Əliyevin siyasətini dəstəkləyir"
21/05/2019 [18:40]:
“Asiya nəhəngləri” üçün Cənubi Qafqazda əsas önəm kəsb edən ölkə Azərbaycandır”
21/05/2019 [18:22]:
"İngilisi "Tarqovı"da tutub yeyəsi deyilik ki?" - Hafiz Hacıyev
21/05/2019 [18:08]:
Maduro Bakıya gələcək
21/05/2019 [18:06]:
Ölü heyvanın ətini satmaq istədilər, qarşısı alındı
21/05/2019 [18:00]:
Skarlet Yohanson növbəti dəfə evlənir
21/05/2019 [17:53]:
Paytaxt sakinini aldadaraq 10 min dollarını alan şəxs saxlanıldı
21/05/2019 [17:53]:
Maduro Bakıya gələcək
21/05/2019 [17:50]:
Nazirlik: "Şəhərin mərkəzi küçələrinə giriş qadağası yoxdur"
21/05/2019 [17:15]:
"Yeri gələndə mən səndən də abırsızam..." - FOTOLAR
21/05/2019 [17:08]:
“Yalan danışırlar, Allah cəzalarını verəcək..”
21/05/2019 [17:07]:
“Hamının hamıya” prinsipi ilə dəyişdirilməsi məsələsinə dair açıqlama yayıldı
21/05/2019 [16:57]:
Bakı Meriyası vətəndaşların “Torqovı”ya buraxılmayacağı xəbərini TƏKZİB ETDİ
21/05/2019 [16:56]:
Aqrar Xidmətlər Agentliyi haqqında Əsasnamə təsdiqləndi - FƏRMAN
21/05/2019 [16:50]:
AMİP-dən Fuad Abbasovla bağlı çağırış: "Hamımız ona sahib çıxmalıyıq"
21/05/2019 [16:48]:
Azərbaycanın maliyyə sektoru Fransanın məşhur bankını qarşılamağa hazırlaşır - ARAŞDIRMA
21/05/2019 [16:41]:
Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDZADƏ
21/05/2019 [16:17]:
Yazıçımız Rusiyada təltif olunacaq
21/05/2019 [16:15]:
Erməni əsgərlər qəzaya düşdü: ölən və yaralananlar var
21/05/2019 [16:13]:
ADPU-da “Solğun çiçəklər” tamaşası nümayiş etdirildi
21/05/2019 [16:05]:
Zelenskinin inaqurasiyasında diqqətçəkən 4 MƏQAM
21/05/2019 [16:02]:
Rövşən Rzayev problemləri dinlədi
21/05/2019 [15:58]:
“Formula-1”in əfsanəvi pilotu öldü
21/05/2019 [15:52]:
Həmsədrlər Məmmədyarov və Mnatsakanyanın görüşməsini istəyir
21/05/2019 [15:38]:
Birinci vitse-prezident Kürdəxanıya getdi, göstəriş verdi - FOTOLAR
21/05/2019 [15:22]:
Deputatlar Fuad Abbasovun müdafiəsinə qalxdılar: “XİN münasibət bildirməlidir!”
21/05/2019 [15:19]:
“Onların məqsədi problemin həllinə töhfə vermək deyil” – “İmitasiyadır!”
21/05/2019 [15:18]:
“Müvafiq qurumlarımız Fuad Abbasovun həbsinə özünün münasibətini bildirməlidir...”
21/05/2019 [15:13]:
Mxitaryan Bakıya gəlmir - “Arsenal” rəsmi açıqladı
21/05/2019 [15:07]:
“Falçı mənə sarı su içirirdi, nə pulum var idi ona verirdim”
21/05/2019 [15:01]:
Əflatun Amaşov beynəlxalq tədbirdə nələrdən danışdı?
21/05/2019 [14:53]:
Qara dənizdə Türkiyənin gəmisi atəşə tutuldu –Yaralılar var
21/05/2019 [14:44]:
Sumqayıtda Vəkillər Kollegiyasının ilk regional vəkil qurumunun açılışı oldu
21/05/2019 [14:34]:
Dəniz səviyyəsi sürətlə qalxır - Yüz milyonlarla insan yurdundan olacaq
21/05/2019 [14:24]:
QAT Fuad Abbasovla bağlı bəyanat verdi
21/05/2019 [14:17]:
Buraxılış imtahanlarının nəticələri açıqlandı - RƏSMİ
21/05/2019 [14:14]:
Təhsil Nazirliyi xaricdə təhsil almaq istəyənlərə müraciət etdi - Diqqətli olun!
21/05/2019 [14:05]:
Xınalıq məktəbinin direktoru- “İclası çəmənlikdə keçiririk”
21/05/2019 [14:01]:
İyunda keçiriləcək vacib imtahanların dəqiq təqvimi – Abituriyentlərin diqqətinə
21/05/2019 [13:57]:
Mayın 25-dən 31-dək “Tarqovı”ya giriş məhdudlaşdırılır
21/05/2019 [13:55]:
5000 manatadək cərimə - Sanksiyalar sərtləşdirilir
21/05/2019 [13:54]:
Sinoptiklər 32 dərəcə isti vəd edirlər
21/05/2019 [13:53]:
"Azərbaycan məmurları Zelenskinin dediyi o keyfiyyətlərdən tamamilə uzaqdırlar"
21/05/2019 [13:48]:
““Bakıdakı ermənipərəstlərin üzünə tüpürün!” desəm, məni tutarlar?..”
21/05/2019 [13:47]:
"Danışanda da elə danışmaq lazımdır ki, inandırıcı olsun” -Millət vəkili
21/05/2019 [13:43]:
Sumqayıtda Regional Vəkil Bürosunun açılışı olacaq - FOTOLAR
21/05/2019 [13:40]:
“Nigeriyaya baxsaq, bizdən çox neft hasil edirlər, amma əhalinin 30-40 faizi yoxsuldur"
21/05/2019 [13:40]:
Günay keçmiş sevgilisini bıçaqladı -FOTOLAR
21/05/2019 [13:37]:
Bu Eyyubun yox, Mədəniyyət Nazirliyinin ayıbıdır...”
21/05/2019 [13:27]:
Lisey və gimnaziyalara qəbulla bağlı müsahibə başlayıb
21/05/2019 [13:23]:
Səfirdən Mxitaryana mesaj - “Futbolçusan, get futbolunu oyna”
21/05/2019 [13:17]:
İşdən çıxarılan rəis Sahil Babayevin qohumu deyil - Rəsmi
21/05/2019 [13:13]:
Deputatdan “professor”lara ismarıc: "İslahatların buynuzu olur? "
21/05/2019 [13:05]:
Zelenski qapıları xalqın üzünə açdı... - Foto
21/05/2019 [12:59]:
Birinci xanım kimi ilk işi bu oldu
Bütün arxiv bir sırada
13/05/2019 [16:51] - Araşdırma - ( 1095 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDZADƏ



(I Hissə )

Faiq ƏLƏKBƏRLİ (QƏZƏNFƏROĞLU),
AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

XIX əsr Azərbaycan Türk mütəfəkkiri Mirzə Fətəli Axundzadə (1812-1878) Şəkidə anadan olmuşdur. 1845-ci ilin oktyabrında Tiflisdə şeyxülislam, Tiflis axundu Məhəmmədəli və başqa 23 nəfərin imzası ilə yazılmış M.F.Axundzadəyə aid «şəhadətnamə»də yazılır: «Onun nəsli türkmən tayfasındandır. Bu nəsil uzun zamanlar Azərbaycanda yaşayıb, ölkənin nəcib adamlarından sayılıb, həmişə xalq arasında əziz tutulmuşlar» (14, 222). 1814-cü ildə atası Mirzə Məhəmmədtağı ailəsini doğma yurdu olan Təbriz yaxınlığındakı Xamnə qəsəbəsinə aparmışdır. 13 yaşınadək Xamnədə yaşayan Mirzə Fətəli Mollaxanada təhsil almışdır ki, Şəkiyə geri döndükdən sonra da Axund Hacı Ələsgərin sayəsində dini elmləri öyrənməyə davam etmişdir. 1832-ci ildə Gəncə mədrəsəsində dini təhsil alarkən M.Ş.Vazehin tövsiyəsi ilə dünyəvi elmləri də öyrənməyə başlayan Mirzə Fətəli 1834-cü ilin noyabrından Tiflisdə Qafqazın baş hakimi Rozenin dəftərxanasında Şərq dilləri mütərciminin şagirdi vəzifəsində çalışmağa başlamışdır. Beləliklə, əvvəlcə mütərcim kimi işə başlayan Axundzadə 1836-cı ilin sonlarından etibarən pedaqoji fəaliyyət də göstərir; Tiflis qəza məktəbində Azərbaycan Türk dili müəllimi vəzifəsinə təyin olunur. 1840-cı ilin aprelində Zaqafqaziya ölkəsi idarəsinin Baş dəftərxanasının mütərcimi vəzifəsinə təyin olunan Axundzadə sonralar bu sahədə yüksək vəzifələrə çəkilməklə yanaşı, Rus Coğrafiya Cəmiyyəti Qafqaz şöbəsinin üzvü seçilmiş və Qafqaz ordu hissəsində hərbi qulluğa təyin olunmuşdur. Onun başlıca fəlsəfi və ictimai-siyasi əsəri “Kəmalüddövlə məktubları” və bir sıra məqalələri, müəyyən qədər də “Aldanmış kəvakib”dir.
O, bütün mü¬səl¬man Şərqində, o cümlədən Azərbaycan xalqının fəlsəfi fikir tarixində modernizmin, yəni demokratik və liberal ən¬ənə¬lə¬rin banisi hesab olunur. Buna səbəb kimi də M.F.Axund¬zadənin mü¬səlman mütəfəkkirləri arasında ilk dəfə Qərb mədə¬niy¬yə¬ti¬nə, Qərb fəlsəfəsinə aid anlayışları, yəni «liberalizm», «de¬mo¬kra¬tiya», «parlament», «sivilizasiyon», «patriot», «revolyusiya» və sairəni şərh etməsi, eyni zamanda Avropa dəyərlərinin İslam Şər¬qi ölkələrində də tətbiq olunmasının zəruriliyini gös¬tər¬məsi irəli sürülür. Bəzi tədqiqatçılara görə, M.F.Axundzadənin elmi-fəlsəfi, ictimai-siyasi, bədii, publisistik yaradıcılığı xalqa xidmətlə bağlı olmuş, onun elmi-fəlsəfi irsi bir xalqın mədəniyyəti ilə məhdudlaşmamış və bəşəri xarakter daşımış¬dır. Bu cür baxışın müəlliflərinə görə, Axundzadə müsəlman mütəfəkkirləri arasında ilk dəfə olaraq siyasi, sosial, dini problemlərə daha cəsarətlə, tənqidlə yanaşmışdır ki, bu da onun eyni dövrdə yaşadığı başqa mütəfəkkirlərdən başlıca üstün¬lüyü, fərqi idi. Həmin tədqiqatçılar hesab edirlər ki, dövründəki dini xürafatı, mövhumatı, bir çox ruhanilərin, mollaların riyakarlığını daha cəsarətlə tənqid edən Axundzadə mövcud reallıqları dərindən dərk etmiş, Qərbi Avropa dəyərlərini mənim¬səməyə çalışmış və bir sıra islahatçı təkliflərlə çıxış etmişdir. 
Hesab edirik ki, M.F.Axundzadənin yaradıcılığı təfsir edilərkən bəzi məqamlar, o cümlədən onun İslam dininə olan radikal tənqidi münasibətinin, bunun müqabilində Qərb mədəniyyətinə və irançılığa isə ifrat müsbət yanaşmasının əsil mahiyyəti nəzərdən qaçırılmışdır. Bu səbəbdəndir ki, Sovetlər Birliyi dönəmində M.F.Axundzadə birmənalı şəkildə materializmin, ateizmin, inqilabi-demokratiyanın Azərbaycanda banisi sayıldığı halda, indi də bəzi tədqiqatçılar onu yeri gəldi-gəlmədi milli ideoloqa çevirir, yaxud da az qala İslam ideoloqu etməyə cəhd göstərirlər. Əlbəttə, M.F.Axundzadənin Azərbaycan türklərinin tarixində, milli mənəviyyatında oynadığı mühüm rolu inkar etmək mümkün deyil. Ancaq bu, heç də onun yaradıclığında məhdud olan və milli məsələlərlə ayaqlaşmayan məqamları qeyd etməyimizə əngəl olmamalıdır. Ümumiyyətlə, Axundzadə ideyalarının Azərbaycan milli fəlsəfəsinə təsiri baxımından yeri və rolunu üç mərhələyə bölmək olar: 1) XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri (1920-ci ilə qədər), 2) Sovetlər Birliyi dönəmi (1920-1991), 3) Azərbaycan Cümhuriyyətinin dövlət müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra (1991-...).
İlk mərhələ də (XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri) Axundzadə daha çox milil fəlsəfi təfəkkür prosesində müsbət rol oynamışdır. Fikrimizcə, buna əsas səbəb həmin dövrdə Axundzadənin «Kəmalüddövlə məktubları» əsərindən demək olar ki, xalqın, o cümlədən ziyalıların xəbərsiz olması idi. Ola bilsin ki, bu dövrdə Axundzadənin bəzi məqalələrində İslama münasibətdə tənqidi mövqe tutması bəlli imiş, ancaq bu, «Kəmalüddövlə məktubları» ilə müqayisə oluna bilməz. Ona görə də, ilk mərhələdə H.b.Zərdabi, F.b.Köçərli, Ə.M.Topçubaşov, Ə.b.Haqverdiyev, Y.V.Çəmənzəminli, Hüseyn Minasazov, Həmzət bəy Şirvanski və başqaları Azərbaycan türklərinin inkişafında Axundzadənin yerini və rolunu dəyərləndirərəkən, «Kəmalüddövlə məktubları»ndan xəbərsiz olublar. 
F.Köçərli «Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı» əsərində Axundzadənin əlifba islahatını, türkcə komediyalarını yüksək qiymətləndirmiş, onu zəmanəsinin Tolstoyu, Musa Bigiyevi adlandıraraq Azərbaycan türklərinin oyanışında misilsiz xidmətlər göstərdiyini yazmış; H. Minasazov 1903-cü ildə «Tiflisskiy Listok» qəzetində nəşr olunan «Mirzə Fətəli Axundov» məqaləsində mütəfəkkiri millətin inkişafı uğurunda mübarizə aparan ziyalı kimi qələm vermiş; H.Şirvanski isə Axundzadəni «həyatımızın qaranlıq dövründə fikir köləliyinə, iradə tabeliyinə, nadanlığa və qaranlığa hücüm edən fədəkar döyüşçü», «mübariz filosof» kimi dəyərləndirmişdir. 
Sovet dövründə Axundzadəyə diqqət, onun islama qarşı yönəlmiş və daha çox «farsçılıq» təsiri bağışlayan, rusların isə bolşevik ideologiyasına uyğunlaşdırdığı «Kəmalüddövlə məktubları» ortaya çıxdıqdan sonra (1924) artmışdır. Belə ki, Sovetlər dönəmindəki ilk axundzadəşünaslar (C.Məmmədquluzadə, Hənəfi Zeynallı, Mikayıl Rəfili, Əmin Abid və b.) «Kəmalüddövlə»yə əsaslanaraq onun ideyalarını marksizm-leninizmə uyğun şəkildə şərh etməyə çalışmışlar. H.Zeynallıya görə Axundzadə bütün türk-tatar aləmini dindən azad olmağa, avropalaşmağa dəvət etmiş, Mikayıl Rəfilinin fikrincə isə Axundzadə rus ziyalıları ilə bağlı olmuş, dini tənqid edərək fransız materialistlərinin yolunu davam etdirmişdir. 
1940-cı illərdən başlayaraq isə Axundzadə H.Hüseynov, M.C.Cəfərov, Feyzulla Qasımzadə, M.M.Qasımov, Ə.Əhmədov, Ə.Mirəhmədov, Şeydabəy Məmmədov, İ.Rüstəmov, F.Q.Köçərli, Y. Qarayev və başqaları tərəfindən materializmin, ateizmin, inqilabi-demokratiyanın Azərbaycanda banisi, ideoloqu kimi qiymətləndirilmişdir. H.Hüseynov «XIX əsrdə Azərbaycanın ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən» (1949) əsərində «Kəmalüddövlə»ni Axundzadənin ən dəyərli əsəri hesab edərək, onu mübariz ateist və materialist və inqilabi-demokratiyanın banisi saydığı halda, Feyzulla Qasımzadə Axundzadədən inqilabçı-demokrat kimi danışmış, islamı tənqid etməsinin səbəblərini göstərmiş və milli şüurun formalaşmasında rolundan bəhs etmişdir. Şeydabəy Məmmədov isə «M.F.Axundovun dünyagörüşü» (1962) monoqrafiyasında Axundzadəni dini-sxolastik Şərq fəlsəfəsinə zərbə vuran və Azərbaycanda mübariz materializmin əsaslarını qoyan bir filosof olduğunu irəli sürmüşdür. 
Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra (1991) isə bəzi tədqiqatçılar (Yaşar Qarayev, S.Xəlilov, F.Q.Köçərli, Həmid Məmmədzadə, Əlikram Tağıyev, Azər Mustafayev, Məmməd Balayev, Həsən Həsənov və b.) Axundzadənin milli bir ideoloq olduğunu sübuta yetirmək üçün yazırlar ki, Axundzadə İslam dinini tənqid etməklə də, İslam xalqlarının mənafeyini düşünmüşdür! Bəzi tədqiqatçılara görə, Axundzadə ilə başlayan maarifçilk hərəkatının inkar olunması 150-200 illik bir düşüncə tərzinin üstündən qara xətt çəkmək deməkdir. Onlara görə, Axundzadənin yaradıcılığında bəzi məhdud cəhdlər, Avropaya həddən arıtq aludəçilik olmuşudr ki, bunu da dövrün xarakteri və tələbləri ilə bağlamaq lazımdır. Bu baxımdan akademik Firudin Köçərli «M.F.Axundovun dünyagörüşü» (1999) monoqrafiyasında artıq Axundzadəni inqilabçı-demokrat deyil, milil demokrat adlandırır, onun demokrat idealları uğurunda mübarizə aparmasından, eyni zamanda Axundzadənin milli maarifçiliyin, milli dilin, milli şüurun, milli dövlətçilik ənənələrinin yaranmasında rolundan bəhs etdiyi halda, S.Xəlilov hesab edir ki, Axundzadə «öz milli mahiyyətini dərindən dərk etdiyindən və məhz millətini ürəkdən sevdiyindən ətalətdən xilas olmağa və sivilizasiyanın yeni nailiyyətlərinə yiyələnməyə səsləyir, öz həmvətənləri arasında maarifçilik ideyalarını yaymağa çalışırdı». S.Xəlilova görə, Axundzadə «…fransız maarifçilərinin, rus inqilabçı demokrat¬larının, dekabristlərin inqilabi ruhunu və maarifçilik missiyasını Şərqə təqdim etməklə və düşüncə tərzləri, biliklər və mədəniyyətlər arasında körpü atmaqla Azərbaycan üçün misilsiz xidmət göstərmişdir». Yaşar Qarayev də yeni dövrdə, Axundzadə ilə bağlı yazdığı məqalələrində artıq onu inqilabçı-demokrat, materializmin ideoloqu kimi deyil, milil demokrat, milləti yaradan, milli ideologiyanın banisi kimi dəyərləndirir. Axundzadənin gördüyü işləri Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli dühasının miqyasları ilə müqayisə edir, onun milli dilin formalaşmasında müstəsna xidmətindən bəhs edir, milli əməllərini bir Akademiya, universitetin gördüyü işlər kimi qiymətləndirir.
Sözün açığı, 2007-ci ildə nəşr olunmuş “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dünyagörüşü” kitabımızda, Rəsulzadənin ideya sələflərindən bəhs edərkən biz də, mövcud ədəbiyyatın təsiri altında Axundzadənin yaradıcılığına çox yüksək münasibət bəsləmişik: “Yeni və ən yeni dövrdə çağdaş Azərbaycanın ən böyük filosofu, mütəfəkkiri M.F.Axundzadənin bütün elmi-fəlsəfi, ictimai-siyasi, bədii, publisistik yaradıcılığı xalqa xidmətlə bağlı olmuş, onun elmi-fəlsəfi irsi bir xalqın mədəniyyəti ilə məhdudlaşmamış və bəşəri xarakter daşımışdır. Axundzadə Azərbaycan (quzeyli, güneyli) mütəfəkkirləri arasında ilk dəfə olaraq ictimai-siyasi, sosial, dini və s. problemlərə daha cəsarətlə, tənqidlə yanaşmışdır. Axundzadənin onunla eyni dövrdə yaşamış başqa mütəfəkkirlərdən başlıca üstünlüyü, fərqi də məhz bu, olmuşdur. Onun başlıca fəlsəfi əsəri olan «Hind şahzadəsi Kəmalüddövlənin İran şahzadəsi Cəlalüd¬dövləyə məktubları və Cəlalüddövlənin ona cavab məktu¬bu» bütün mənalarda yenilikçi, realist, tənqidi, düşündürücü və s xarakter daşımış, belə demək mümkündürsə yeni dövr Azərbaycan fəlsəfəsinin təməl prinsiplərini müəyyənləşdir¬mişdir”.
Hazırda M.F.Axundzadəni irsinin obyektiv araşdırılması ilə bağlı fəlsəfə elmləri doktoru Zümrüd Quluzadənin hələ 1992-ci ildə qələmə aldığı «VII-XVI əsrlərdə Azərbaycan fəlsəfəsi tarixindən» monoqrafiyasında irəli sürdüyü obyektiv fikirlərlə razılaşmamaq olmur. Z.Quluzadəyə görə, Axundzadə bir çox böyük milli əməlləri ilə yanaşı, bir sıra məsələlərin dəyərləndirilməsində qeyri-dəqiqliyə, tarixi məhdudiyyətlərə yol vermişdir. Bu baxımdan, hazırda Axundzadə irsinə obyektiv münasibət bəsləməyin zərurliyini Z.Quluzadə nisbətən doğru göstərə bilmişdir. Biz də, Axundzadənin yaradıcılığını, o cümlədən onun fəlsəfi və ictimai məsələlərdə tutduğu mövqeyi araşdıraraq bütün böyük əməllərlə bərabər, bəzi məhdudiyyətləri aşkara çıxarmış və münasibətimizi bildirmişik.

Hesab edirik ki, Axundzadənin fəlsəfi və ictimai görüşlərini dərindən təhlil etmədən hər hansı nəticələr çıxartmaq doğru deyildir. Bu anlamda onun maarifçilikdən tutmuş fəlsəfi düşüncələrinə qədər hər bir məqam diqqətlə təhlil olunmalı, Axundzadənin Azərbaycan Türk fəlsəfəsindəki yeri obyektiv şəkildə dəyərləndirilməlidir. Bunun üçün də Axundzadənin fəlsəfi və ictimai fikir tariximizdəki yerini aşağıdakı şəkildə şərh olunmasını doğru hesab edirik:

1) İctimai-siyasi baxışlarında Şərq-İslam-Türk mədəniyyəti ilə Qərb-Rus-Fars mədəniyyətinin qoyuluşu və həll yolları,
2) Fəlsəfi baxışlarında din məsələsinin qoyuluşu və materalizm məsələsi.

loading...
loading...
“Dedi ki, ərinin iş yerində də cadu var, təmizləməsək infarkt keçirib öləcək...”
Bu Eyyubun yox, Mədəniyyət Nazirliyinin ayıbıdır...”
“Qanımız başqa millətə qarışmamalıdır, yəhudi oğlan mütləq yəhudi qızla evlənməlidir”
"Artıq nəğmənin bizə nə vaxt gərək olduğunu bilirik!"
Floridada yaşayan azərbaycanlı göz həkimi - FOTOLAR
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
İqtisadiyyat
“Asiya nəhəngləri” üçün Cənubi Qafqazda əsas önəm kəsb edən ölkə Azərbaycandır”
Dünya
"Yeri gələndə mən səndən də abırsızam..." - FOTOLAR
Cəmiyyət
“Yalan danışırlar, Allah cəzalarını verəcək..”
Siyasət
“Onun fəaliyyətinə qiymət vermək üçün bir qədər gözləmək lazım gələcək...”
Cəmiyyət
Nazirlik bu kənddə yeni məktəb binasının tikintisinə başladı - FOTOLAR
Həftənin ən çox oxunanları
"Emin 444" öldürən çempionun yaralı görüntüsü yayıldı - FOTO
Rusiya üçün “S-400”-ü yaratmış azərbaycanlı haqda yeni film çəkildi-VİDEO
DYP əməkdaşları "Gelendevagen" deyir, "Niva"nın sahibi isə daş atıb başını tutur ki...
"Fahişə belə, bu hərəkəti eləməz, amma bizim "zapravka"lar edir, müvafiq qurumlarsa..."
Azərbaycanda bəy toyu günü gəlinin görüntüsünü paylaşdı - VİDEO
İrana gündə 500 raket zərbəsi!
Əhmədova Abdullayevin ifşa videosunu yaydı: "Tövbə edin və heç kimin haqqına girməyin"
“Şəmistana fəxri ad versələr, inciyərəm...”
İcra başçısına zərfdə güllə göndərdilər: "Çox yaxşı bilirəm ki..."
Tarix İnstitutunun Keşikçidağla bağlı BƏYANATI
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)
e-mail: [email protected]