Xəbər lenti
26/06/2019 [00:30]:
Ağac adam üsyan etdi: "Nə olar əlimi kəsin"
26/06/2019 [00:15]:
27 dəqiqədə 6 dəfə ölüb dirildi, oyandığı zaman... - MARAQLI
25/06/2019 [23:49]:
Bu kadrlar nə İraqın Kərkük, nə də Suriyanın Hələb şəhərində lentə alınıb - FOTO+VİDEO
25/06/2019 [23:19]:
Ziya Bünyadov prospektində güclü tıxac yaranıb - FOTO
25/06/2019 [23:04]:
Tramp İranı yenidən hədələdi: “İranı məhv edərik”
25/06/2019 [22:52]:
Rusiyadan deportasiya olunmuş jurnalist Fuad Abbasov artıq Bakıdadır - YENİLƏNİB
25/06/2019 [22:18]:
"Öz ordusuna gülən xalq düşmən ordusundan ağlayacaq" - BAYRAM TƏBRİKİ...
25/06/2019 [22:08]:
“Əgər atam indi burda olsaydı...” - Şəhid zabitin məzun qızı çıxışıyla hamını kövrəltdi
25/06/2019 [22:06]:
Yaqub Mahmudov: "Şirməmməd Hüseynov mərd kişi idi"
25/06/2019 [21:38]:
Gömrük Akademiyası Beynəlxalq Gömrük Universitetləri Şəbəkəsi ilə əməkdaşlığı genişləndirir
25/06/2019 [21:36]:
Qazaxıstanda IV “Böyük Çöl” Beynəlxalq Humanitar Forumu keçirilib
25/06/2019 [21:32]:
İstanbul seçkilərinin yenidən keçirilməsini istəyir - 92 səsə görə
25/06/2019 [21:29]:
Qazaxıstanda yaşayan azərbaycanlılardan xeyriyyəçilik təşəbbüsü - FOTO
25/06/2019 [21:17]:
Səfər Mehdiyev ABŞ səfiri ilə görüşüb
25/06/2019 [21:16]:
“Türk dünyası” beşcildliyi qazax dilində işıq üzü görüb
25/06/2019 [21:15]:
Zelenski ilk prezident maaşını aldı - Məbləği...
25/06/2019 [21:13]:
İmamoğlu sərvətinin siyahısını paylaşdı -FOTOLAR
25/06/2019 [21:09]:
Fuad Abbasov Azərbaycana deportasiya edildi
25/06/2019 [21:08]:
Yasda ehsan verməyib 3 küçəni təmir etdilər – FOTO
25/06/2019 [21:06]:
Mingəçevirdə bir nəfəri GÜLLƏLƏDİLƏR
25/06/2019 [21:04]:
Yasamalda reyd: 150 piyada, 15 sürücü cərimələndi
25/06/2019 [21:03]:
YAP-ın aidiyyatı ərazi ilk partiya təşkilatı yaradıldı
25/06/2019 [21:02]:
Ürəyi ən çox yoran vərdişlər hansılardı? - Ehtiyatlı olun
25/06/2019 [21:02]:
Deputat ilə Vəkillər Kollegiyası Sumqayıt Regional Vəkil Bürosu arasında memorandum imzalandı
25/06/2019 [20:56]:
“Dillər Universiteti ilə əməkdaşlıq gələcəkdə də davam edəcək”
25/06/2019 [20:48]:
Deputat Hüseynbala Mirələmov kadr islahatları haqda: “O, prinsipial şəxsdir”
25/06/2019 [20:44]:
“Şirməmməd Hüseynovun adının əbədiləşdirilməsi ilə üçün təqaüd təsis oluna bilər”
25/06/2019 [20:44]:
“Minsk 2019”: Azərbaycan boksçusu yarımfinala yüksələ bilməyib
25/06/2019 [20:43]:
Xırdalanda dəhşətli qəza - “KAMAZ” 6 yaşlı uşağın üstündən keçdi
25/06/2019 [20:37]:
Azərbaycanlı deputat qadınlara qarşı zorakılığa son qoymaq üçün səyləri birləşdirməyə çağırıb
25/06/2019 [20:36]:
Gürcü deputat: “İvanişviliyə qarşı mübarizədə həbs olunmaq mənim üçün şərəfdir”
25/06/2019 [20:33]:
BAXCP sədri Şirməmməd Hüseynovun vəfatı ilə bağlı başsağlığı verib
25/06/2019 [20:32]:
Tbilisidə etiraz aksiyası bərpa olunub
25/06/2019 [20:31]:
BAXCP sədri Azərbaycan Ordusunun əsgər və zabitlərini təbrik edib
25/06/2019 [20:00]:
Qənirə Paşayeva AŞPA-nı azərbaycanlı məcburi köçkün qadınların səsini duymağa çağırıb
25/06/2019 [19:58]:
Gürcüstan parlamentində deputatlar arasında qarşıdurma baş verib - FOTO
25/06/2019 [19:54]:
Gürcüstanda müxalif deputatın həbsi ilə bağlı parlamentə müraciət olunub - YENİLƏNİB
25/06/2019 [19:53]:
Bakıda restoranda 22 manat xidmət haqqı istəyiblər - FOTO
25/06/2019 [19:52]:
Beşqat dünya çempionu Ehram Məcidova hökm oxunub
25/06/2019 [19:45]:
Traktor “Mersedes”lə toqquşdu, sürücü yaralandı - FOTO
25/06/2019 [19:44]:
Paşinyanın partiyası Rusiyanın AŞPA-ya qayıtmasının əleyhinə çıxdı: Kreml susacaqmı?
25/06/2019 [19:28]:
Bakı-Sumqayıt yolunda qəza tıxac yaratdı
25/06/2019 [19:28]:
Paşinyanın arvadı oğlu Aşotla Azərbaycandan yeni şəkillər paylaşdı...-FOTOLAR
25/06/2019 [19:24]:
Türkiyədə hərbi xidmətin müddəti endirilib
25/06/2019 [19:22]:
Polis rəisi işdən çıxarıldı - Nöqsanlara görə
25/06/2019 [19:21]:
“DANIŞIR XOCALI” sənədli filmi təqdim olunub - FOTOLAR
25/06/2019 [19:14]:
Məşhur müğənninin konfeti 50 min dollara satışa çıxarıldı - FOTO
25/06/2019 [18:58]:
Azərbaycanlı dirilərin səsini eşitməzliyə vuran BMT erməni ölülərini xortdatmaq niyyətindədir
25/06/2019 [18:36]:
"Ordumuz regionun və eləcə də post-sovet məkanının ən öndə gedən ordularından biridir"
25/06/2019 [18:35]:
Azərbaycanda kriminal avtoritetin məhkəməsi başladı
25/06/2019 [18:33]:
Cavanşir Quliyevin dünya elmində maraqla qarşılanan sintezi - Musiqi ilə qeyri-səlis məntiq...
25/06/2019 [18:28]:
Elçibəy 1993-cü il iyunun 30-da  Londona getsəydi...-Amerikalı jurnalist şərh edir...
25/06/2019 [18:11]:
Zakir Həsənov hərbçilərə general rütbəsi təqdim etdi - VİDEO
25/06/2019 [18:02]:
Fəzail Ağamalıdan 26 iyun təbriki...
25/06/2019 [17:56]:
“Rövşən müəllim dedi ki, mənə AzTV-dəki nöqsanları deyin” – Bədii Şura inqilabı...
25/06/2019 [17:49]:
Azərbaycanda 42 şəhərin Baş planı təsdiq edilib
25/06/2019 [17:47]:
“Xəstəxanada deyilik, sağ-salamat adamıq” – Hadı Rəcəblidən etiraz
25/06/2019 [17:43]:
Samir Nuriyev: “Bakının Baş planında tarixi və mədəniyyət abidələrinin qorunması əksini tapıb”
25/06/2019 [17:35]:
İsmayıllıda yol tikintisinə pul ayrıldı - SƏRƏNCAM
25/06/2019 [17:34]:
“Qızıl tabutunu betonlayıb, kamera yerləşdirdilər...”- Maykl Ceksonun qəbri ilə bağlı ilginc faktlar...
25/06/2019 [17:29]:
ADNSU ilə İranın Şərif Texnologiya Universiteti arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb
25/06/2019 [17:28]:
İlham Əliyev hərbçilərə həsr olunmuş videoçarx paylaşdı...- VİDEO
25/06/2019 [17:25]:
Deputata ağır itki üz verdi
25/06/2019 [17:24]:
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Şirməmməd Hüseynovun hüzr mərasimində iştirak edib
25/06/2019 [17:22]:
Dilqəm Əsgərovun oğlundan AŞPA da atasının girovluqdan azad olunması üçün ÇAĞIRIŞ...
25/06/2019 [17:11]:
Ərdoğan: "İstanbulluların qərarının başımız üstündə yeri var"
25/06/2019 [17:00]:
Azərbaycan və Monteneqro arasında iqtisadi əməkdaşlıq üzrə Birgə Komissiyanın ikinci iclası keçirilib
25/06/2019 [16:58]:
Azərbaycanda kəskin istilərin səbəbləri açıqlandı
25/06/2019 [16:56]:
Dövlət Komitəsində muğam müsabiqəsinin qalibləri ilə görüş olub
25/06/2019 [16:54]:
ADU-da Yapon dili Natiqlik Müsabiqəsi keçirilib - FOTOLAR
25/06/2019 [16:44]:
Kürdəmirdə yol qəzası olub, xəsarət alan var - FOTO
25/06/2019 [16:39]:
"Hərbi əməliyyatlara başlayarkən işğalçı dövlətin daxili durumunu nəzərə almalıyıq"
25/06/2019 [16:33]:
“Nar” 4G istifadəçilərinin sayı 700 minə çatıb
25/06/2019 [16:30]:
Azərbaycan-Monteneqro Biznes Forumu keçirilib - FOTOLAR
25/06/2019 [16:26]:
Bakının ətrafında bir ay yaşamaq üçün 15 min manat verənlər var
25/06/2019 [16:25]:
Ziyalı DİN rəhbərliyinə və yol polisi əməkdaşlarına təşəkkürünü bildirir
25/06/2019 [16:23]:
Dövlət Komitəsində vətəndaşların növbəti qəbulu keçirilib
25/06/2019 [16:22]:
Robert Koçaryan yenidən həbs edildi
25/06/2019 [16:20]:
Sürücü təkər təmirinin badına getdi
25/06/2019 [16:19]:
ADAU-nun rektoru Yardımlı rayon məktəbliləri ilə görüşüb - FOTOLAR
Bütün arxiv bir sırada
27/05/2019 [11:16] - Cəmiyyət - ( 1105 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: Mirzə Fətəli Axundzadə



III Hissə 

Axundzadənin Qərb mədəniyyətinin təsiri ilə irəli sürdüyü ideyalarından biri də «millət» anlayışını gündəmə gətirməsi və ona tərif veməsidir. O, «millət» sözünü dini kimliyi əks etdirən «millət» anlayışı ilə deyil Avropa mütəfəkkirləri kimi, yalnız siyasi anlamdakı «millət» məfhumunu qəbul etmişdi. Məsələn, onun müxtəlif məsələlərlə bağlı vurğuladığı «ölmüş millət», «Əgər padişah millətin atasıdır və millət onun övladıdır», «bizim millətimiz» anlayışları artıq milli-dini bütünlükdən daha çox siyası anlamda işlədilmişdir. Xüsusilə, o, “Kəmalüddövlə məktubları”nda açıq şəkildə yazırdı ki, Avropa dövlətlərində olduğu kimi millət dedikdə dini mənsubiyyət deyil, yalnız vətən və el təəssüblüyü mənası nəzərdə tutulmalıdır. Başqa sözlə, Axundzadə avropalı mütəfəkkirlər kimi hesab edirdi ki, bir millətin əlamətləri dini xarakterli olmamalı, yalnız milli özünəməxsusluğu ifadə etməlidir. Bununla bağlı Tehranda nəşr olunan «Millət» qəzetinin redaktoruna yazdığı məqaləsində Axundzadə göstərirdi ki, “İran” millətinin əlaməti olaraq məscid şəklinin göstərilməsi doğru deyil. Axundzadə yazır: «Əgər «millət» sözündən məqsədin onun istilahi mənasıdırsa, əgər İran qövmünü nəzərdə tutubsansa, məscid İran qövmünə məxsus deyildir, bəlkə cəmi islam tayfaları məscid sahibidirlər». Axundzadə yazırdı ki, millətin əlamətləri hər bir xalqın öz keçmişi ilə bağlı olmalıdır: «İslamiyyətdən qabaqkı İran qövmünün əlaməti Cəmşid taxtı, İstəxr qalası kimi qədim padşahların asarıdır. İslamiyyətdən sonrakı ən böyük asardan biri isə Səfəviyyə padşahlarıdır ki, isnaəşərilik məzhəbinə İranda rəvac verib, onun müxtəlif tayfalarını vahid milət halında nizama salmışlar və İranın ayrıca, müstəqil dövlət olmasına səbəb olmuşlar. Beləliklə, İran millətini tanımaq üçün sən gərək qırmızı mahuddan olan on iki guşəli qızılbaş tacının şəkli kimi elə bir əlamət tapasan ki, bir tərəfdən qədim fars padşahlarına aid olsun, digər tərəfdən isə Səfəviyyə padşahlarını xatırlatsın». 

Birincisi, bu məqalədən hiss olunur ki, Axundzadə “millət” anlayışını yalnız Avropa alimlərinin baxışları əsasında qəbul edir. Bizcə, “millət” anlayışına avropalıların ortaya atdığı “millət” məfhumu çərçivəsində yüzdə-yüz, yanaşmaq doğru deyildir. Hər halda Qərb-Avropa xalqlarını “millət” edən əlamətlərlə, Şərq-İslam xalqlarını və o cümlədən də Türk-müsəlman xalqlarını “millət” edən əlamətlər arasında xeyli fərqlər mövcuddur. 

İkincisi, burada Axundzadə Qacarlar dövlətini “İran” adı altında ümumiləşdirir, hətta “İran milləti”ndən bəhs edir ki, bu “İran milləti”nin də sən demə, qurucusu şiəlik məzhəbinə əsaslanan Səvəfilər olsa da, onun keçmişi həm də İslamaqədərki “fars padşahları” ilə bağlıdır. Şübhəsiz, Axundzadənin “millət”, o cümlədən “İran milləti” anlayışlarına bu cür baxışları yanlış olmuşdur. Çünki tarixən heç bir zaman “İran milləti”, “İran qövmü” olmamışdır və yoxdur da. Əgər burada məqsəd bir çox Avropa alimlər tərəfindən uydurulmuş “İran”, “Ariyan” anlayışları əsasında bir “millət” yaratmaqdırsa, o zaman eyni qayda da “Turan” anlayışı çərçivəsində də biz bu bölgənin xalqlarını “Turan milləti” kimi də ümumiləşdirə bilərik. Üstəlik, ən azı min il ərzində bu bölgənin hakim milləti Türklər, o cümlədən Azərbaycan türkləri olublarsa, deməli bu coğrafiyanın və onun xalqlarının “İran”dan çox “Turan” anlayışına sahib çıxması və “Turan milləti” kimi ümumiləşdirlməsi daha məntiqli olardı. Əgər Avropalı alimlər də “İran”ı deyil “Turanı” qəbul etsə idilər, o zaman şübhə etmirik ki, Axundzadə də islamaqədərki fars padşahlarını, irançı zərdüştizmi deyil turançı Göy Tanrıçılığı təbliğ edər, Turan-Türk padşahlardan bəhs edərdi. Üstəlik, “İran milləti”nin qurucusu hesab etdiyi Səfəvilərin “şiəlik” təəssübkeşliyinin əsil mahiyyətini dərk edərək İslam dini məsləsində də həssaslığını itirməzdi. Başqa sözlə, Axundzadə bəzi hallarda Qərb-Rus ideyalarının gözübağlı tərənnümçüsü olduğu üçün, oradan əsən küləklərin zəhərli olub-olmamasını müəyyənləşdirmədən hərəkət etmişdir. Məhz bunun nəticəsi olaraq da, bu bölgənin qədim və minilliklər boyu hakim olan Türk-Turan xalqlarının, onların adət-ənənələrini və dini-fəlsəfi dünyagörüşünün deyil, Avropalıların məqsədli şəkildə ortaya atdığı “İran”, “Persian” anlayışları adı altında fars şahlarının, fars adət-ənənələrinin, fars dünyagörüşünün təbliğatçısına çevrilmişdir. Özü də bütün bunları edərkən də, məhz Avropanın “zəhərli” ideyalarına əsaslanmışdır. Hər halda Axundzadənin Qacarlar dövlətini “İran”, “İran milləti” adı altında təktərəfli olaraq farslaşdırması, eyni zamanda İslam dinindən imtina edilərək zərdüştliyə ya da qeyri-islami təriqətlərə üz tutulması məsələlərində maraqlı olmasının kökündə Qərb-Avropa-Rus ideyalarının tərənnümçüsü olması dayanırdı (Bu məsələlərə aşağıda yenidən qayıdacağıq).
Axundzadənin Qərb mədəniyyətinin təsiri altında müdafiə etdiyi ideyalar arasında konstitusiyalı dövlətin olması və dinin dövlətdən ayrılması məsələləri də xüsusi yer tutmuşdur. Qərb ideyalarının qızğın tərənnümçüsü olan Axundzadə hesab edirdi ki, Avropa maarifçilərindən Volter, Russo, Mönteskye, Mirabo və başqaları zülmü aradan qaldırmaq üçün, şaha müraciət etmək əvəzinə, xalqa üz tutaraq onları zalımlara qarşı mübarizəyə səslədiyi kimi, müsəlman ölkələrinin xalqları da eyni yolu tutmalıdırlar. «Hazırda Avropa ölkələrinin bir çoxunda mövcud olan konstitusiyalı dövlət quruluşu həmin filosofların fikirlərinin nəticəsidir», - deyən Axundzadə bu fikrini Mirzə Yusif xanın «Yek kəlmə» kitabına yazdığı rəy-məqaləsində inkişaf etdirmişdir. Mirzə Yusif xan həmin əsərində bəzi Avropa ölkələrində olduğu kimi, müsəlman ölkələrində də ədalətli şahın əliylə şəriətə əsaslanan konstitutsiyalı dövlətin qurulması fikrini irəli sürür. Həmin kitabı oxuyaraq öz rəyini bildirən Axundzadəyə görə yaxşı kitabdır, ancaq ölmüş millət üçün yazılmışdır. Avropalıların zalım krallarla mücadilə verərək konstitusiyalı dövlət yaratdıqlarını deyən Axundzadə, Mirzə Yusif xanın şəriət əsasında ortaya atdığı konstitusiyalı dövlət ideyasının gerçəkləşməsinin mümkünsüz¬lüyünü yazırdı: «Sizə elə gəlir ki, şəriət hökmlərinin köməyi ilə Fransa konstitusyonunu Şərqdə həyata keçirmək olar; yəni zülmü aradan qaldırmaq olar. Yox, qətiyyən belə deyil! Bu çətindir və mümkün olan iş deyil! Əməvilər və Abbasilər əsri şəriətə daha yaxın idi. Zülmün və despotizmin binasını islamiyyətdə əvvəlcə bunlar qoydular. Elə isə şəriət hökmləri var olduğu halda, zülm davam edir?!». Axundzadə yazır ki, çıxış yolu xalqın əlindədədir. Xalq özü şahı taxtdan salmalı və konstitusion dövlət yaratmalıdır: «Ədaləti yerinə yetirmək və zülmü aradan qaldırmaq ancaq yuxarıda dediyim şəkildə mümkündür; yəni millətin özü bəsirət və elm sahibi olmalı, ittifaq və yekdillik əsaslarını əldə etməli, sonra zalıma müraciət edərək deməlidir: Səltənət və hökumət büsatından əl çək!.. Ondan sonra, özü zamanın vəziyyətinə uyğun olaraq qanun qoyub konstitusyon yazmalı və ona əməl etməlidir. O zaman millət yeni həyat tapacaq və Şərq torpağı gözəl cənnət kimi olacaqdır». 

Bizcə, konstitusiyalı dövlətin olması məsələsində də Axundzadə Avropa mütəfəkkirlərini təqlid etməklə kifayətlənmiş, yəni Şərq xalqlarının, o cümlədən müsəlman Şərqi xalqlarının bu məsələdə özünəməxsusluqlarını dəyərləndirə bilməmişdir. Bu anlamda Axundzadə həmin məsələ ilə bağlı bir çox hallarda haqlı olmasına baxmayaraq, yeni bir söz demədiyi üçün ciddi uğur qazana bilməmişdir. Başqa sözlə, Axundzadə son əsrlərdə gerilikçi, lokal, sxolastik mahiyyətli müsəlman ölkələrində yaşananları tənqid etməkdə, eyni zamanda da Avropa ölklərinin müsbət cəhətlərinin mənimsənilməsi məsələsində haqlı olmaqla yanaşı, müsəlman xalqarının müsbət cəhətlərini görməzdən gəlməklə və Avropadan gələn bütün ideyaları ideallaşdırmaqla xətalara yol vermişdir.

Məsələn, Axundzadəyə görə, konstitusiyalı dövlət üçün zəruri olan məsələlərdən biri dinin dövlətdən ayırı tutulması idi ki, o, bununla bağlı islamaqədərki türk dövlətlərində və islam dönəmindəki türk-müsəlman dövlətlərində həmin məsələnin incəliklə öz əksini tapdığını bilməsi lazım idi. Yəni Axundzadə yalnız 18-19-cu əsrlərdə mövcud olan türk-müsəlman dövlətləri Osmanlı ilə Qacarlarda ruhaniliyin ön planda olmasından nəticə çıxarmamalı idi. “Xalqla dövlət arasında ayrılığın əsil səbəbi ruhanilərdir. Nə üçün? Buna görə ki, ruhanilər xalqın ruhuna və təbiətinə o qədər müsələt olmuşlar ki, camaat onların dediklərinə sorğu-sualsız itaət edir, ürəyində dövlətə nifrət bəsləyir” - deyən Axundzadəyə görə, ruhanilər xalqın «pənahı»na çevrilib və nəticədə xalq dövlətə ikinci dərəcəli baxır. Üstəlik, dövlət məmurları ruhanilərin qarşısında özlərini nökər kimi aparırlar. Axundazadə yazır: “Xalqın mənafeyi, ölkə və vətənimizin abadlığı onu tələb edir ki, xalqla dövlət arasında birlik və mehribanlıq yaransın. Dövlət zahiri və həqiqi istiqlaliyyət əldə etsin. Təkcə özü xalqın pənahı olsun, ruhaniləri ölkəni idarə işlərində dövlətə şərik etməsin”. 

Şübhəsiz, Axundzadənin sadaladığı bu müsbət cəhətlərin əksəriyyəti türk ya da türk-müsəlman dövlətlərində olmuşdur. Ancaq bütün bunları görməzdən gələn Axundzadə hesab edirdi ki, əgər müsəlman ölkələrinin dinə münasibəti dəyişməyəcəksə, onda onlar heç vaxt Avropa ölkələri kimi mədəni inkişaf səviyyəsinə qalxmayacaqlar. Bu baxımdan Axundzadəyə görə Avropada olduğu kimi, müsəlman ölkələri də vətəndşalara siyasi, hüquqi, mənəvi, dini sahələrdə azadlıq verməlidir: "Əgər cəmiyyət öz fərdlərinə fikir azadlığı verməzsə və onları ata-babasının və övliyanın qərar verdikləri şeylərlə kifayətlənməyə və bunlardan kənara çıxmamağa və ağıllarını mədəniyyət işlərində işlətməməyə məcbur edərsə, bu halda fərdlər yer əkən, məhsul toplayan və həç bir işi düşünmədən və fikir etmədən görən avtomatlar olarlar; və ya onlar dəyirman atlarına bənzərlər ki, hər gün müəyyən dairədə dolanarlar və öz vaxtında da arpa-saman yeyib su içər və yatarlar, sonra yenə oyanıb həmən dünənki dolandığı dünyanın axırına qədər təkrar edərlər. Və bu biçarə atların hərgiz xəbəri olmaz ki, dünyada çəmənlər, otlaqlar, çayırlıqlar, çiçəkliklər, meşələr, dağlar və dərələr vardır; əgər bağlı olmasaydılar, dünyada gəzərdilər və o könül açan yerləri görərdilər və dünya nemətlərindən tamamilə faydalanmış olurdular".

Bu məsələlərdə Axundzadə nə qədər haqlı olsa da, İslam dininə, Şərq mədəniyyətinə (İran-Ariyanları çıxmaqla), Türk adət-ənənələrinə qarşı həddən artıq radikallığı, Qərb mədəniyyətinə, Qərb ideyalarına isə aludəçiliyi özünü büruzə verir. Bir sözlə, Axundzadənin bu məsələlərdə ən böyük yanlışlığı Avropa xalqlarının dövlətçilik ənənələri ilə Şərq xalqlarının, o cümlədən müsəlman Şərqi xalqlarının (islamaqədərki dövrləri də nəzərə alaraq) dövlətçilik ənənələrini eyniləşdirməsidir. Hər halda konstitusiyalı dövlətin olması ya da dinin dövlətdən ayrı olması məsələsinin ən gözəl örnəkləri islamaqədərki və islam dönəmindəki əksər türk dövlətlərində mövcud olmuşdur. Hətta, Axundzadənin tərifləyib göylərə qaldırdığı Sasanlar dövlətində belə din, yəni zərdüşrlük-atəşpərəstlik dövlətdən ayrı olmadığı halda, əksər türk dövlətləri daim buna əməl etmişlər.

Faiq ƏLƏKBƏRLİ (QƏZƏNFƏROĞLU),
AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

loading...
loading...
Ağac adam üsyan etdi: "Nə olar əlimi kəsin"
27 dəqiqədə 6 dəfə ölüb dirildi, oyandığı zaman... - MARAQLI
Tramp İranı yenidən hədələdi: “İranı məhv edərik”
Yaqub Mahmudov: "Şirməmməd Hüseynov mərd kişi idi"
Azərbaycanlı dirilərin səsini eşitməzliyə vuran BMT erməni ölülərini xortdatmaq niyyətindədir
Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Hadisə
“Əgər atam indi burda olsaydı...” - Şəhid zabitin məzun qızı çıxışıyla hamını kövrəltdi
Cəmiyyət
“AQTA qida təhlükəsizliyinin təmin olunması istəklərini "xəyalplov"a çevirir...”
Cəmiyyət
“İllərlə teatra gəlməyən adam hər şey alır, amma əziyyət çəkən kənarda qalır...”
Cəmiyyət
“Ölkə futbolunun, əksər klubların səviyyəsi çox aşağı düşüb...” – Tahir Süleymanov
Cəmiyyət
“Şirməmməd Hüseynovun xatirəsinin əbədiləşdirilməsi arzuediləndir”
Həftənin ən çox oxunanları
Avropanın ən böyük cinsi əlaqə festivalı keçirilir — İNSANLAR BİR-BİRİNİN GÖZÜ QARŞISINDA (FOTOLAR)
Keçmiş milli təhlükəsizlik nazirindən Əli Nağıyev haqqında İLGİNC FİKİRLƏR...
7 rayon Azərbaycana qaytarılır, rus qoşunları Qarabağa girir və Şuşada... - SENSASİON DETALLAR
Zakir Həsənov elan etdi: torpaqlar azad edilir - Analiz
Dubayda gizli Azərbaycan-Ermənistan görüşü keçirilib?..-Erməni hoqqabazlığı?..
SON DƏQİQƏ! Tanınmış aktyor VƏFAT ETDİ - FOTO
Səkkiz nəfərin güllələndiyi hadisənin yeni dəhşətli görüntüləri - VİDEO
Həkimlər diaqnoz qoya bilmir - Səbəbsiz böyüyür...
Əri ilə dalaşıb evdən qaçan 18 yaşlı hamilə gəlini yolda zorladı və... - DƏHŞƏT
“Əli Nağıyevin nazir təyinatı milli təhlükəsizliyimizin möhkəmlənməsinə yeni töhfələr verəcək”
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)