Xəbər lenti
31/10/2020 [20:19]:
Əli bəy Hüseynzadə ermənilər haqqında
31/10/2020 [20:14]:
"İlham Əliyevin üçüncü gücün müdaxiləsi barədə dedikləri məncə Irana yaxşı bir mesajdır"
31/10/2020 [20:14]:
Beynəlxalq münasibətlər sistemində “erməni məsələsi”
31/10/2020 [20:10]:
Erməni ordusunda hərbçi qıtlığının çirkin mənzərəsi – FOTO
31/10/2020 [20:10]:
“Biz onlara hərb meydanında, döyüş meydanında, səngərdə cavab veririk..."
31/10/2020 [20:08]:
Gürcüstanda parlament seçkiləri yekunlaşıb
31/10/2020 [19:55]:
Türkiyədə zəlzələ qurbanlarının sayı 35-ə yüksəldi
31/10/2020 [19:49]:
“Müharibənin prinsipial mərhələsi Şuşanın azad edilməsi ilə bitəcək” - PROQNOZ!
31/10/2020 [19:39]:
Bizim əsgər: Cəbrayıl, Denis, Şahmar, Nicat... - “Onların şücaətindən çox təsirlənmişəm”
31/10/2020 [19:28]:
"Biz Türkiyə olaraq Ermənistanın beynəlxalq hüquq qarşısında cavab verməsini tələb edəcəyik"
31/10/2020 [19:20]:
Baş Prokurorluq axtarışda olan Vaaqn Çaxalyanla bağlı məlumat yayıb
31/10/2020 [19:16]:
Düşmənin kəşfiyyat-diversiya qrupu məhv edilib və iki hərbi nəqliyyat vasitəsi sıradan çıxarılıb - VİDEO
31/10/2020 [19:10]:
Gürcüstanda seçici fəallığı 45%-i ötüb
31/10/2020 [18:53]:
İlham Əliyevin müsahibələri Azərbaycanın haqlı mövqeyini dünyaya çatdırır...
31/10/2020 [18:52]:
Leyla Abdullayeva: “Ərazi bütövlüyünə hörmət bizim üçün prinsipial mövqedir”
31/10/2020 [18:51]:
Baş Prokurorluq: Ermənistanın vurduğu zərərin məbləğinin müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq komissiyalar yaradılır
31/10/2020 [18:47]:
Azərbaycan QHT-ləri Ermənistanın qadağan olunmuş silahlardan istifadəsinə dair BƏYANATI
31/10/2020 [18:46]:
İşğalçı Ermənistanın Şuşada meşələri yandırmasına nazirlikdən REAKSİYA
31/10/2020 [18:45]:
Azərbaycanda partiya sədri koronavirusa yoluxdu – reanimasiyaya yerləşdirildi
31/10/2020 [18:12]:
“Putin deyir ki, sizin əvəzinizdən  Qarabağ məsələsini həll edən deyiləm...”-Ter-Petrosyan
31/10/2020 [18:03]:
Rus icması Azərbaycan Ordusuna dəstək olaraq avtomobil yürüşü keçirib
31/10/2020 [17:58]:
Torontoda Azərbaycan qadınları həmrəylik aksiyası keçirib - FOTO
31/10/2020 [17:50]:
Süleyman Soylu koronavirusa yoluxub
31/10/2020 [17:48]:
Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş Vejnəli qızıl yatağı
31/10/2020 [17:47]:
Dünyaya gətirdiyi körpəsini soyuducuya atdı RƏZALƏT-FOTO
31/10/2020 [17:38]:
Azərbaycanın 182 yaşayış məntəqəsinə mərmi atılıb - RƏSMİ
31/10/2020 [17:36]:
Məşhur aktyor Şon Konneri vəfat etdi
31/10/2020 [17:34]:
XİN-dən ölkəmizdə işgəncəyə məruz qaldığını iddia edən erməni əsirlə bağlı AÇIQLAMA
31/10/2020 [17:29]:
Ağdərə, Xocavənd və Qubadlı istiqamətində döyüşlər davam edir - Müdafiə Nazirliyi
31/10/2020 [17:25]:
Düşmənin ağır silahları havadan və yerdən aşkar olunaraq məhv edilir - Anar Eyvazov
31/10/2020 [17:07]:
“Vətən Müharibəsi Ali Baş Komandanımızın yüksək sərkərdəlik qabiliyyətini üzə çıxardı”
31/10/2020 [17:06]:
Avtomobildən 3 metr uzunluğunda piton ilan çıxdı - VİDEO
31/10/2020 [17:04]:
"Ermənistan öz öhdəliklərinə hörmətsizlik nümayiş etdirir"
31/10/2020 [16:53]:
“Dövlət qurumları Ermənistanın Azərbaycana vurduğu zərərləri hesablayır”
31/10/2020 [16:37]:
“İzmirdə zəlzələdə 26 nəfər ölüb, 885 nəfər xəsarət alıb”
31/10/2020 [16:34]:
Cəbhədəki son vəziyyət açıqlanır - CANLI YAYIM
31/10/2020 [16:33]:
Düşmənə sarsıdıcı zərbə: Çox sayda döyüş texnikası və canlı qüvvəsi məhv edildi - VİDEO
31/10/2020 [16:25]:
Zəlzələdə həlak olan gənc həkim dəfn edildi -FOTO
31/10/2020 [16:22]:
“Düşünürəm ki, burda əsas məsələ Ərdoğanın “Qırmızı xətt” xəbərdarlığıdır...”
31/10/2020 [16:19]:
Azərbaycanda koronavirusa yoluxanların sayı daha da artdı: Rekord ölüm - FOTO
31/10/2020 [16:18]:
4-cü kurs tələbəsi hərbi dron hazırladı: “Iti qovan”ın hazırlanmasında da yaxından iştirak etmək istərdim”
31/10/2020 [16:17]:
Düşmən yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutur - Müdafiə Nazirliyi
31/10/2020 [15:26]:
"Düzdür, ermənilər əclafdı, amma öz əclafımızdı"- Qərb, Rusiya belə deyir..."
31/10/2020 [15:15]:
Erməni təcavüzü nəticəsində Azərbaycanın mülki itkiləri açıqlandı - RƏSMİ
31/10/2020 [15:07]:
FIDE reytinqi: Şəhriyar Məmmədyarov 1 pillə gerilədi
31/10/2020 [15:05]:
Əgər yaddan çıxsa lap soyadım da, yurdum, yaddan çıxmaz bir çopur daşın...
31/10/2020 [14:53]:
“Kimin nə deməyindən asılı olmayaraq, biz öz torpaqlarımızı azad etməkdə davam edəcəyik”
31/10/2020 [14:29]:
Prezidentin köməkçisi: "Azərbaycan Ordusu ölkəmizin ərazi bütövlüyünü bərpa edir"
31/10/2020 [14:28]:
Hikmət Hacıyev: "Ermənistan silahlı qüvvələri qəsdən Şuşa meşələrində yanğın törədir"
31/10/2020 [14:28]:
"Atan Heydərin çörəyi, anan Zərifə xanımın südü sənə halal olsun"
31/10/2020 [14:17]:
Ermənistanın yalan təbliğatı - Allah Puşkinə rəhmət eləsin...
31/10/2020 [13:56]:
İlham Əliyev: "Biz reallıqları dəyişdik və indi onlar bunu nəzərə almalıdır"
31/10/2020 [13:54]:
"7 rayon bizə qaytarılmalıdır, Dağlıq Qarabağdan qovulmuş azərbaycanlılar da oraya qayıtmalıdır"
31/10/2020 [13:33]:
İlham Əliyev qərəzli beynəlxalq təşkilatlardan danışdı: “Gəlsinlər və dəlilləri təqdim etsinlər”
31/10/2020 [13:32]:
Moskva növbəti dəfə İrəvana kömək etməkdən imtina etdi - RF XİN-in rəsmi cavabı
31/10/2020 [13:31]:
Prezidentdən Qarabağla bağlı qərəzli sual verən alman jurnalistə tarix dərsi: “Bavariya sizin üçün önəmlidir?”
31/10/2020 [13:29]:
Düşməndən daha bir təxribat: Xocavənd istiqamətinə fosfor tərkibli yük gətiriblər - RƏSMİ
31/10/2020 [13:20]:
“Erməni xalqı başa düşməlidir ki, Paşinyan erməniləri türklərlə əbədi düşmən elədi...”
31/10/2020 [12:59]:
“Dağlıq Qarabağ” adı, Əhməd Ağaoğlunun ilk rəsmi etirazı - Nəsiman Yaqublunun araşdırması
31/10/2020 [12:55]:
Sürix şəhərində Gəncə və Bərdə terroruna etiraz edilib
31/10/2020 [12:51]:
“İşğaldan azad  rayonlarımızın komendantları müharibə təcrübəli zabitlər olsa, yaxşı olar...”
31/10/2020 [12:42]:
Tarixdə bəlli, hüquqda bəlli, gələcəkdə bəlli...
31/10/2020 [12:40]:
İsrailli nazir: ”Dinc əhalinin bombardıman edilməsinin nə demək olduğunu bilirik və sizin yanınızdayıq”
31/10/2020 [12:35]:
Prezident: “Bizim cavabımız sərt idi, amma onlar buna layiq idilər” - MÜSAHİBƏ
31/10/2020 [12:33]:
Sinoplular Azərbaycanlı qardaşlarına qanlarıyla dəstək olur!
31/10/2020 [12:30]:
"Allah Emənistanı qorusun, Allah Amerikanı qorusun!" ABŞ prezidentinin köməkçisi...
31/10/2020 [12:25]:
”Dinc əhalinin bombardman edilməsinin nə demək olduğunu bilirik və sizin yanınızdayıq” -İsrailin Diaspor İşləri naziri
31/10/2020 [12:18]:
"Döyüş meydanında əldə etdiyimiz qələbəni heç vaxt masa arxasında əldən verə bilmərik"
31/10/2020 [12:12]:
BDU-nun birinci kurs tələbələrinin 15-i Prezident təqaüdçüsüdür
31/10/2020 [12:03]:
“Erməni qadınların Qarabağa getməsi o demək deyil ki, onlar döyüşəcəklər...”
31/10/2020 [12:01]:
“Sən demə, Qarabağın açarı bizim Azərbaycan əsgərinin cibindəymiş ki...”
31/10/2020 [11:36]:
Düşmənin saxta informasiya hücumlarının qarşısını almaq üçün sayt yaradılıb
31/10/2020 [11:29]:
MN: Azərbaycan Ordusunun Şuşanı atəşə tutması xəbəri düşmənin növbəti yalanıdır
31/10/2020 [11:26]:
Korotçenko: "ABŞ-ın Qarabağa sülhməramlı təklifi..."
31/10/2020 [11:17]:
Hikmət Hacıyev: "Ermənistan silahlı qüvvələrinin tərkibində Suriya və İraqdan gətirilmiş PKK-çıların olması faktdır"
31/10/2020 [11:09]:
Ceyhun Bayramov Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin baş direktoru ilə görüşüb
31/10/2020 [11:05]:
"Ermənistan gələcəkdə nə Türkiyə, nə Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə çıxış edə bilməz"
31/10/2020 [11:00]:
MN: Azərbaycan Ordusunun Xankəndini atəşə tutması xəbəri yalandır
31/10/2020 [10:56]:
Daha çox əsir, girov götürmək lazımdır ki...
31/10/2020 [10:45]:
"Nə qədər ki, ermənilər ipə-sapa yatmır, Azərbaycan hərbi əməliyyatları davam etdirməli və sürətləndirməlidir"
Bütün arxiv bir sırada
21/06/2019 [15:09] - Ədəbiyyat - ( 1308 dəfə baxılıb)

“Çöl Qala”nın iç dünyası...



Azad olmuş yox, azad edilmiş qul nə edəcəyini bilməz. Ya keçmiş qulluğunun həsrətini çəkər, ya da yeni ağa axtarar.

Əbülfəz Elçibəy

Vahid Qazinin “Çöl Qala”sını oxuyandan sonra əsərlə bağlı düşünərkən istər-istəməz rəhmətlik Əbülfəz Elçibəydən (Allah rəhmət eləsin! Məzarı nurla dolsun!) eşitdiyim bu müdrik deyimi xatırladım. Öz-özümdən soruşdum: Vahid bəyin əsərdə yaratdığı rəssam kimdir – azad olmuş quldur, ya azad edilmiş qul?

İş burasındadır ki, azad olmuş qulla azad edilmiş qul arasında çox ciddi fərq var. Bu fərqə toxunmazdan öncə vurğulayaq ki, günümüz üçün qul anlayışı yalnız kölə yox, həm də rəiyyət (hərfən: sürü) və təbəə (hərfən: tabe olan) anlamını da qapsayır. Kölə, rəiyyət və təbəənin haqqı yoxdur, yalnız ağa qarşısında görəvi var. Bu kölə, rəiyyət və təbəə öz haqları uğrunda mübarizə apararaq azadlıq və hüquqlarını əldə edir və onu qoruyacaq düzeydə bir gücə çevrilirsə, artıq qul olmaqdan çıxır, səs verib hakimiyyəti seçmək haqqına sahib VƏTƏNDAŞA çevrilərək hakimiyyətin qaynağı olur. Ancaq öz azadlıq və hüquqlarını qoruyacaq düzeydə gücü olan bu VƏTƏNDAŞI günümüzdə adına “vətəndaş” deyilən azad edilmiş qulla eyniləşdirməyək.

Azad olan qul azad olmazdan öncə hansısa bir azadlıq anlayışına yiyələnər və bu anlayışı ideala çevirərək o ideal uğrunda mübarizə aparar. Öz mübarizəsi ilə azadlığını əldə edəndən sonra isə bu keçmiş qul arxayınlaşıb yerinə oturmaz, azadlığın gətirdiyi sorumluluqları da üstlənər və mübarizəsini sonadək aparıb ortaya çıxan yeni təhlükələrə də qalib gəlməyə çalışar. Hətta təhlükələrə qalib gələ bilməsə belə, o təhlükələrin içərisində yaşayar və öz umuduna güvənib azadlıq uğrunda mübarizəsini şəraitə uyğun davam etdirər. Niyə? Çünki öz mübarizəsi ilə azad olan qul anlayır ki, azadlıq təkcə qollardakı zəncirlərin, ayaqlardakı buxovların qırılması deyil, həm də bağlı dillərin açılması, cəhalət qaranlığı ilə sönük/söndürülmüş idrakların aydınlanmasıdır. Zəncirlərin, buxovların qırılması anında baş verən bir toplumsal partlayışla ortaya çıxa bilirsə, dillərin açılması, idrakların aydınlanması uzun sürəli ağır bir sürəcdir. Çünki insanın qolundakı zəncir, ayağındakı buxov daha çox dışarıdan (yabançılardan, zorba iqtidarlardan, toplumdan…) gəlirsə, dilin bağlılığı və idrakın sönüklülüyü dışarı ilə yanaşı, həm də insanın öz içindən doğan bir sorundur. İnsan öz qolundakı zənciri, ayağındakı buxovu qırmaqla yanaşı, bağlı/bağlanmış dilini açmasa, sönük/söndürülmüş idrakını qəflətdən ayıltmasa, gerçək azadlığa yetməz, bir VƏTƏNDAŞ kimi öz haqq və hüquqlarını gerçəkləşdirə bilməz.

Ancaq bu yol qarşısında daha ağır əngəllər durmaqdadır və azadlıq uğrundakı mübarizənin hədəfi də məhz o əngəlləri aşmaqla əldə edilər.

Azad edilən qul öncədən özümlü bir azadlıq anlayışına yiyələnməz və hətta bu anlayış onun ağlına belə gəlməz. Qul yaşamı onun üçün xoşdur: yeyəcəyi bir tikə çörəyi, yatacağı bir yeri, ağır olsa da, çalışacağı bir işi var və nə iş görəcəyinə, nə edəcəyinə dair qərar qəbul etmək çətinliyindən də uzaqdır, çünki onun əvəzinə qərar qəbul edəcək ağası var və ağasına qulluq etmək onun alışdığı bir həyatdır.

Özü istəməsə də, birdən-birə azad edilən və ağasını itirdiyi üçün nə iş görəcəyini, nə edəcəyini kəsdirə bilməyən, düşüncə azadlığından yoxsun olduğu üçün düşünməyə və özü ilə bağlı qərar verməyə belə qabil olmayan qul çaşıb qalır. Azadlığın gətirdiyi yeniliklər, özəlliklə də sorumluluqlar, qayğılar, təhdid və təhlükələr azad edilmiş qulu qorxudur, sorumluluqları boynuna götürməyə və qərar qəbul etməyə cəsarəti çatmır. Bütün bunlar isə onda psixoloji gərginlik yaradır və həmin gərginlikdən qurtulub rahatlanmaq üçün azad edilmiş qul onu təhlükələrdən qoruyacaq yeni bir ağa (ulu öndər, superigid…) axtarmağa başlayır. Axtardığını tapanda öz azadlığından imtina edib ona tabe olur, onun ağalığı/öndərliyi altında öz alışdığı rahat həyatını yaşamağa önəm verir. Buradan da avtoritarlığın sosial-psixoloji özülləri yaranar və o, sistemin/rejimin qurulması ilə sonuclanar.

Azad edilmiş qul özünə ağa (ulu öndər, superigid…) tapmayanda isə azadlığın gətirdiyi təhlükələrin doğurduğu ağırlıq və qayğılar altında sarsılar, əzilər və tənhalıq, yapa-yalnızlıq duyğusu onu depressiyaya uğradar.

Ancaq bu cür depressiya təkcə azad edilmiş qula yox, azad olmuş qula da aid edilə bilər. Belə ki, mübarizə uzun sürərsə və tez-gec qalib gələcəyinə umudu kəsilərsə, azad olan qulların da bəzisi sarsılıb depressiyaya uğrayar.

Hansı nədənlə olur-olsun, depressiyaya uğramış insanda mübarizə əzmi bitər və belələrinin bəzisi həyatdan bezib intihara əl atar, bəzisi onu əzən sorunlardan qaçmağa və başını hansısa ayrı bir işlə qarışdırıb bir təhər yaşamağa qıpçınar (can atar), bəzisi isə gerçək dünyaya marağını itirərək ya o dünyaya – axirətə hazırlaşmaqla özünü ovundurmağa çalışar, bəzisi də özü üçün yeni bir üçüncü dünya qurmağa yeltənər. Dünənədək bu üçüncü dünya xəyal aləmi idi və daha çox fantastik təxəyüllər üzərində qurulurdu. Bü gün isə artıq bilgisayar və internet səbəbinə yeni bir üçüncü dünya ortaya çıxmışdır və ona Batı dillərində virtual, Türkcədə isə sanal aləm deyilir.

İstər intihar, istər başını hansısa ayrı bir “işlə” (əyyaşlıq, tiryəkilik…) qarışdırma, istər o dünyaya hazırlaşmaqla özünü ovundurma, istərsə sanal dünyada yaşama vb. olsun, bunların hamısı gerçək dünyadakı çeşidli təhlükələrin, uğursuzluqların, ağırlıqların, yapa-yalnızlığın doğurduğu depressiyalardan qaçma yolu kimi qarşımıza çıxır. Bu yolun mahiyyətini və sosial-psixoloji özəlliklərini araşdırma baxımından isə tanınmış Alman psixoloqu Erik Fromun “Azadlıqdan qaçış” əsəri ən adlım (məşhur) əsərlərdən və çox önəmli qaynaqlardan biri sayılır.

E.Froma görə, azadlığın gətirdiyi sorumluluq, qərar vermə çətinliyi fərddə gücsüzlük və yalqızlıq duyğularını gücləndirdiyi üçün fərd özünü gərəksiz sayır, aşağılıq duyur. Bu aşağılıqdan qurtulmaq üçün fərdlərin kimisi hansısa bir öndərin nüfuzuna sığınaraq onun kölgəsi altında özünü daha əmin, daha rahat və güclü hiss edir; kimisi isə hansısa bir avtoritarın kölgəsinə sığına bilmədiyi üçün var olan azadlıqdan qaçmağa çalışır.

Bizim qısaca toxunduğumuz intihar, sanal dünyada “yaşama” vb. gedişlər də məhz bu azadlıqdan qaçışın bəlirtiləri kimi dəyərləndirilə bilər.

⁕⁕⁕

Azərbaycan ədəbiyyatında azadlıqdan sanal aləmə qaçan insan obrazını yaratmaq baxımından Vahid bəy Qazinin “Çöl Qala” əsəri ilk ciddi bir addım kimi dəyərləndirilməlidir. Əsər tanınmış filosof və sosioloq Karl Popperdən gətirilən bir alıntı ilə başlayır: “Mən üçüncü dünyaya insan ruhunun məhsulu kimi baxıram. Üçüncü dünyanı biz özümüz yaradırıq”.

Bu alıntı sanal aləmi tanımlamaq, əsərin ana xəttini ortaya qoymaq və sanal aləmdəki surətlərin psixoloji durumunu açıqlamaq baxımından çox yerinə düşür.

Doğrudur, Azərbaycan ədəbiyyatında insanın ruhi aləmini, psixoloji durumunu ortaya qoyan yeni bir ədəbi yön – psixoloji nəsr hələ 1960 – 1970-ci illərdən uğur qazanmağa başlamışdı. Sabir Əhmədlinin “Yamacda nişanə”, “Qanköçürmə stansiyası”, Əkrəm Əylislinin “Kür qırağının meşələri” vb. əsərlər 1970-ci illərdə bizim sevə-sevə oxuduğumuz və zaman-zaman araşdırdığımız əsərlər idi. Bu psixoloji nəsri araşdıran ayrıca bir ədəbi tənqid də ortaya çıxmışdı və onlardan bu gün ən çox yadımda qalan Muxtar İmanovun “Azərbaycan nəsrində psixologizm” əsəridir.

O çağlarda mən də Əkrəm Əylislinin “Kür qırağının meşələri” və Sabir Əhmədlinin “Yamacda nişanə” əsərləri ilə bağlı kurs işi və tələbə elmi tədqiqat işi yazmışdım. “Yamacda nişanə”nin qəhrəmanı Laçın və “Kür qırağının meşələri”ndəki Qədir obrazları gerçək həyatda özünə yer tapmır, fərqliliyi, ya da dəyişimi qəbul edə bilməyən cəmiyyətlə toqquşur, daxili psixoloji gərginlik içində çırpınıb çıxış yolu axtarır. Ancaq sonda çıxış yolunu Laçın gerçək dünyadan o dünyaya köçməkdə görür, Qədir isə məkan dəyişdirir – onu anlamaq istəməyən cəmiyyətdən uzaqlaşıb ayrı bir cəmiyyətə üz tutur. Unutmayaq ki, nə Laçın, nə də Qədir azad deyildi, onlar azad olmaq üçün buxovlardan qurtulmağa qıpçınan insanlar idi.

Mən filoloji təhsil alsam da, ədəbiyyat üzrə yox, dilçilik (daha çox dil tarixi və türkologiya) üzrə uzmanlaşdığımdan sonralar ədəbiyyatla uğraşmadım və Laçını da, Qədiri də unutdum. Ancaq indi Vahid Qazinin “Çöl Qala”sını oxuyanda onları da xatırladım və düşündüm ki, Əkrəm bəyin Qədiri, Sabir bəyin Laçını yaşasaydı, Vahid bəyin Rəssamından çoxmu fərqlənərdi?

Məncə, onların arasında daha çox bir fərq var: Qədir, Laçın kimilər azadlığa qıpçınan Sovet təbəələri idilər, Rəssam isə bağımsız Azərbaycanın azad edilmiş insanlarından biridir. Rəssam özü mübarizə aparıb azad olmadığı üçün bu gün azadlığı yolunda duran əngəllərə qarşı da vuruşmur, vuruşa bilmir. Doğrudur, Rəssam artıq dünənki dəmir pərdə içərisində yaşayan qolu bağlı, ayağı buxovlu Sovet təbəəsi də deyil və azad edildiyi üçün qolu açılmış, buxovları qırılmış bir “vətəndaş” olaraq xanımının ailəsi səbəbinə önəmli bir işdə çalışır, rahatca dünyanı dolaşa bilir. Ona hər cür imkan yaratmış bu ailəyə sığınmaqdan Rəssam heç də xoşlanmır, ancaq dili bağlı olduğu üçün səsini də çıxarmır, idrakı da siyasi yöndən tam aydınlanmadığı üçün umduğu azadlıq yolundakı əngəllərə qarşı yalnız passiv gileylə yetinir (Ancaq unutmayaq ki, siyasi yönü çıxmaqla Rəssam yüksək düzeyli bir aydındır). Ona elə gəlir ki,  “…azadlıq fərdi xarakter daşıyır, cəm halda azad olmaq mümkün deyil”. Ancaq bu “cəm hal” deyimi millət anlayışını da barındırır və mərhum Ə.Elçibəyin düşüncələrindən yararlansaq, deyə bilərik ki, milləti azad olmayan bir fərdin özü necə azad ola bilər?! İnsan özünün fərdi azadlığını istəyirsə, ilk öncə içində yaşadığı toplumun azadlığı uğrunda vuruşmalıdır. Gerçək bir azadlığa/ bağımsızlığa yetib milli  şəxsiyyətə çevrilməyən toplumun ayrıca götürülmüş bir üzvü istəsə də, azad ola bilməz və avtoritar sistemdə/rejimdə fərdi şəxsiyyətini qorumaqda çətinlik çəkər. Siyasətdən uzaq tipik bir aydın obrazı olan Rəssam isə millətin hamılıqla azadlığı yolunda mübarizə aparmır, tərsinə, hamılıqla azadlığı mümkünsüz sayır (çünki mübarizə apararsa, tutduğu vəzifəni, dünya ölkələrinə səfər imkanını vb. itirəcəyi şübhəsizdir), əvəzində azadlığın gətirdiyi gücsüzlük və yalqızlıqdan qurtulmaq üçün sanal dünyaya sığınır. Hətta son əsərində sanal dünyada tanış olduğu Qadının gözlərini çəkməklə sığındığı sanal dünyanı əbədiləşdirməyə çalışır.

Sanal dünyadakı Qadınla yazışmaları fonunda Rəssamın psixoloji aləmi bir az da açıqlanır. Bu yazışmalar istər-istəməz bizə həm də Volfqanq Hötenin “Gənc Verterin iztirabları” əsərini xatırladır. Onları tutuşdurmağımızın nədəni yalnız hər iki əsərin yazışmalar (məktublar/mesajlar) üzərində qurulması deyil, həm də başqa oxşarlıqların varlığı ilə bağlıdır. Belə ki, hər iki əsərin qəhrəmanı gerçək dünyadan qaçır: Verter intihar yolu ilə o dünyaya, Rəssam isə üçüncü bir sanal dünyaya üz tutur. Verterin sevdiyi Lotta ailəli bir insandırsa, Rəssamın da özü evlidir. Verter Almaniyada intihar ədəbiyyatının ilk obrazı olduğu kimi, Rəssam da Azərbaycanda sanal dünya ədəbiyyatının ilk obrazıdır vb.

Əsərdə epizodik surətləri çıxsaq, dörd əsas obraz var və onları belə adlandıra bilərik: Müəllif, Gerçək Qadın, Rəssam və Sanal Qadın. Yanılmıramsa, “Çöl Qala” Azərbaycan ədəbiyyatında həm də başlıca surətlərdən heç birinin adı çəkilməyən ilk romandır.

Gerçək Qadın Müəllifin tələbə yoldaşı olan çox gözəl bir xanımdır. Rəssam da bu Gerçək Qadının həyat yoldaşıdır. Sanal Qadın isə Rəssamın internetdə tanış olub yazışdığı bir xanımdır.

Müəllif və Rəssamın həyat yoldaşı gerçək dünyadakı ağırlıqlara sinə gərib yaşayan insanlardır. Ancaq Müəllif nə qədər gizlətməyə çalışsa da, sonda Rəssama və Sanal Qadına rəğbətini ortaya qoyur. Bu rəğbət açıqca göstərir ki, elə Müəllifin özü də azadlığın gətirdiyi təhlükələrdən, yalqızlıqdan qaçmağa meyilli bir insandır. Ancaq mən Vahid Qazinin azadlıq uğrundakı mübarizəsinə tanıq olduğum üçün onu heç də “Çöl Qala”dakı Müəlliflə tam eyniləşdirməzdim…

Rəssamın həyat yoldaşı bu dünyada yaşayan Gerçək Qadın obrazıdır. Bu Qadın azadlıqdan qaçmır, çünki ailəsi, qohum-qardaşı öndərin kölgəsinə sığındığı üçün onlarda gücsüzlük, yalnızlıq duyğusu yox, tərsinə, sığındıqları kölgənin yaratdığı imkan səbəbinə zəngünlük, güclülük, rahatlıq var. Qadında aşağılıq yox, üstünlük duyğusu olduğuna görə Rəssamın son əsərində özünün yox, Sanal Qadının gözlərini görməsi ona olduqca ağır təsir edir.

Həm Rəssam, həm də Sanal Qadın bu dünyanın ağırlıqlarından, gücsüzlük və yalqızlıq duyğusunun əzablarından qurtuluşu sanal dünyaya qaçmaqda görürlər. Qadın öz həyat yoldaşından və öz doğma bacısından xəyanət gördüyü üçün, həm də sağalmaz ağır xəstəliyə tutulduğu üçün bu dünyadan uzaqlaşaraq sanal aləmə sığınır. Sanal aləm Qadın üçün daha xoşdur və hətta Rəssama nə qədər yaxınlıq duysa da, onunla gerçək dünyada görüşməkdən imtina edir.

Vahid Qazinin “Çöl Qala” əsərini bütün yönləri ilə incələmək düşüncəsində deyiləm. Əsərdə məni Rəssamın və Sanal Qadının gerçək dünyadan daha çox sanal dünyaya üz tutması və bunun sosial-psixoloji nədənləri düşündürdü. Bu baxımdan, Erik Fromun “Azadlıqdan qaçış” araşdırması “Çöl Qala” qəhrəmanlarının sosial-psixoloji özəlliklərinin nədənlərini anlamaq baxımından mənim üçün çox önəmli bir qaynaq rolu oynadı.

Azərbaycan ədəbiyyatında azadlıqdan qaçan insanlarımızın maraqlı obrazlarını yaratmış Vahid bəy Qazini dəyərli əsəri üçün təbrik edir və ona yeni yaradıcılıq uğurları diləyirəm. Eyni zamanda, düşünürəm ki, ədəbiyyatımızda başqa bir böyük boşluq da var: azadlığa qıpçınan (can atan), bütün varlığı ilə millətimizin azadlığı və dövlətimizin bağımsızlığı uğrunda yorulmadan çalışan və azadlığın gətirdiyi təhlükələr, ağırlıqlar altında əzilsə də, zindanlara atılsa da, hələ də yolundan dönməyən, bütün çətinliklərə sinə gərərək hələ də öz azadlıq, demokratiya uğrunda mübarizəsini kəsintisiz sürdürən örnək insanlarımızın obrazını yaratmaq!

Xoş o yazıçının halına ki, ədəbiyyatımızda var olan bu boşluğu dolduracaq və azadlıq, demokratiya uğrunda çalışan sarsılmaz, dönməz mübariz insan obrazlarını qələmə alıb yeni nəsillərə örnək şəxsiyyətlər göstərəcəkdir. Bəri başdan o qələm yiyəsinə başarılar diləyirəm! Bəs bu yazıçı kim olacaq? Vahid bəymi? Başqa bir qələm yiyəsimi? Bilmirəm. Ancaq “Çöl Qala”da insan ruhunun psixoloji incəliklərini ustalıqla göstərən Vahid bəy Qazinin (və ya ən azı Vahid bəy qədər insan ruhunun psixoloji incəliklərinə bələd hansısa bir qələm yiyəsinin) gec-tez bu boşluğu ortadan qaldıracağına inanıram.

Arif Rəhimoğlu
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

loading...
Dünyaya gətirdiyi körpəsini soyuducuya atdı RƏZALƏT-FOTO
Avtomobildən 3 metr uzunluğunda piton ilan çıxdı - VİDEO
"Ermənistan gələcəkdə nə Türkiyə, nə Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə çıxış edə bilməz"
"Ordumuzun Şuşa qalasını fəth etməsi, Laçın dəhlizinə nəzarətə nail olması yaxın zamanın məsələsidir"
"Ermənistana verilmiş Zəngəzuru, Dərələyəzi, Göyçəni istəməliyik, xəyanətin bir cəzası olmalıdır"
Aqro İnvest və İstehsalat MMC
N.Tusi adına Klinika

Müsahibə
“Vətən Müharibəsi Ali Baş Komandanımızın yüksək sərkərdəlik qabiliyyətini üzə çıxardı”
Cəmiyyət
“Düşünürəm ki, burda əsas məsələ Ərdoğanın “Qırmızı xətt” xəbərdarlığıdır...”
Cəmiyyət
“Dağlıq Qarabağ” adı, Əhməd Ağaoğlunun ilk rəsmi etirazı - Nəsiman Yaqublunun araşdırması
Cəmiyyət
“Erməni qadınların Qarabağa getməsi o demək deyil ki, onlar döyüşəcəklər...”
Cəmiyyət
“Sən demə, Qarabağın açarı bizim Azərbaycan əsgərinin cibindəymiş ki...”

Yazar
İlham İsmayıl
Niyə 13, Anna?
Seymur Əliyev
Saturn övladlarını yeyir, yaxud Paşinyanın erməni uşaqlarına tutduğu divan
Seymur Verdizadə
Mən o vaxt kişilik qürurunu unudub uşaq kimi ağlamışdım...
Sultan Laçın
“Şəhid balalarımıza “bədbəxt” deməyin!.. -Bədbəxt - qatillər, baiskarlardır...”
Həftənin ən çox oxunanları
Kəlbəcərdə ələ keçirilmiş düşmən avtomobillərini siz də görün... - VİDEO
"Ordumuz Laçın və Şuşada düşməni mühasirəyə alıb" - AÇIQLAMA
“Eşitmişəm ki, Azərbaycan Laçın şəhərini azad edib və indi də dəhlizə nəzarət edir"
Tanınmış aktrisa şəhid oğlu üçün göz yaşı tökdü - FOTO + VİDEO
İsrail Azərbaycana raket hücumlarına qarşı “Dəmir Qübbə”dən istifadə etməyi təklif etdi
Ermənistanın BƏƏ-dəki səfirindən həyasızlıq: "Bura sənin üçün Pakistan deyil, problem yaratmaq istəmirsənsə..."
Hikmət Hacıyev Ermənistana xəbərdarlıq etdi: "Azərbaycan cavab zərbələri endirə bilər..."
"Biz nə üçün dəyəri 10 min olan avtomobil üçün 20 minlik sursat işlətməliyik?" - VİDEO
Erməni əslli məşhur aktrisa: "Ermənistanın mülki insanları öldürməsi çox üzücüdür"-FOTOLAR
Ermənistan rəhbərliyi Xankəndi və Şuşa sakinlərini şəhərləri tərk etməyə çağırıb
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: moderator_az@mail.ru
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247