Xəbər lenti
21/08/2019 [13:09]:
“Qanı torpağa tökülməsə də, Xəzərə töküldü...”
21/08/2019 [12:57]:
BSU-nun tanınmış müəllimindən NAZİRƏ MÜRACİƏT - "İki övladım var..."
21/08/2019 [12:55]:
Partiya sədri şəhid pilotun ailəsinə başsağlığı verib
21/08/2019 [12:52]:
Firuz Mustafa: “Əsərdə hər bir hər bir sözün “yükdaşıma” qabiliyyəti olmalıdır...”
21/08/2019 [12:38]:
Direktorların işə qəbulu üzrə müsahibə mərhələsi başlayıb
21/08/2019 [12:21]:
Millət vəkili bir sıra xarici ölkələrin fəal təşkilatları, QHT və KİV rəhbərləri ilə görüşdü
21/08/2019 [12:20]:
Sabunçu rayonunda yol polisi bir gündə iki maarifləndirici tədbir keçirib
21/08/2019 [11:56]:
Azərbaycanın ən gənc abituriyenti LDU-da qeydiyyatdan keçib
21/08/2019 [11:50]:
Vergidən və doğrudanyayınma...- Relaksmı?
21/08/2019 [11:38]:
Erməni tərəfi Azərbaycan sərhədçilərinin Babakər dağında möhkəmləndiyini təsdiqləyir - General İbrahim Süleymanov isə ermənilərə dəstək verir...
21/08/2019 [11:31]:
Ərdoğan və Merkel arasında telefon danışığı baş tutdu
21/08/2019 [11:28]:
İlahiyyat İnstitutunun fərqlənən tələbələrinə Şeyxülislam təqaüdü ayrılıb
21/08/2019 [11:28]:
ABŞ Tayvana 8 milyardlıq hərbi təyyarə satdı
21/08/2019 [11:25]:
Diyarbəkirdə ailələrarası silahlı münaqişədə 5 nəfər öldü
21/08/2019 [11:21]:
Dəmir yollarında yeni yoldəyişənlər quraşdırılır
21/08/2019 [11:07]:
Rusiyanın ən varlısı azərbaycanlıdır
21/08/2019 [11:06]:
Yaponiyanın Müdafiə Nazirliyi Şimali Koreyanın nüvə silahına malik olması qənaətindədir
21/08/2019 [11:05]:
ABŞ İranın "Grace 1" tankerinin hərəkət istiqamətini izləyir
21/08/2019 [11:00]:
Əcnəbilərlə quda olan azərbaycanlı məmurlar - Elmar Məmmədyarov bu sırada ilk deyil
21/08/2019 [10:59]:
"O, həm şairdir, həm yazıçı və həm də redaktor..." - YUBİLEY TƏBRİKİ...
21/08/2019 [10:56]:
Əgər tale Rövnəq Abdullayevin üzünə gülməsəydi, İqbal müəllim hələ də çirkli boşqablar yuyurdu...
21/08/2019 [10:45]:
Pilotla vida mərasiminə jurnalistlər buraxılmır
21/08/2019 [10:43]:
Hirkan Milli Parkında yanğının ətrafa yayılmasının qarşısı alındı
21/08/2019 [10:41]:
Çimərliklərdə ilan qorxusu: su ilanlarıdır, insanlar onları narahat edir
21/08/2019 [10:40]:
5 illik evlilik qumara görə bitibmiş
21/08/2019 [10:37]:
"Mən gənclərdən də gəncəm..."
21/08/2019 [10:36]:
"Relaks"ın 30 minlik borcu ortaya çıxdı
21/08/2019 [10:35]:
Müəllimlərin işə qəbulu -Bu gün daha 747 namizəd müsahibə olunacaq
21/08/2019 [10:34]:
Beynəlxalq Bankdan oğurlanan pullar necə qaytarılacaq?
21/08/2019 [10:32]:
Gümrüdəki hərbi bazanın sabiq komandanı erməniləri ifşa etdi: “Qorxaqdırlar!..”
21/08/2019 [10:29]:
Uels millisinin Azərbaycanla oyun üçün heyəti açıqlanıb
21/08/2019 [10:25]:
UEFA reytinqində dörd ölkə xal qazanıb, Azərbaycanın mövqeyi toxunulmaz qalıb
21/08/2019 [10:22]:
AMEA-nın Yüksək Texnologiyalar Parkına direktor təyin olunub
21/08/2019 [10:21]:
Hirkan Milli Parkında yanğının söndürülməsinə FHN-in təyyarəsi cəlb olunub
21/08/2019 [10:16]:
Tanınmış yazıçı Dəmir Yolu Vağzalında gördüklərindən heyrətləndi...
21/08/2019 [10:16]:
Bakı və Gəncənin bir hissəsində qaz yoxdur
21/08/2019 [10:07]:
ABŞ Tayvana 66 “F-16” satacaq – Çin etiraz edir
21/08/2019 [10:05]:
Nyu Yorkun mərkəzində mənzillər dəyər-dəyməzinə satılır
21/08/2019 [10:00]:
Azərbaycanda qəbiristanlığın saytı yaradılacaq
21/08/2019 [09:58]:
Ermənilər kəndlərimizi atəşə tutdu
21/08/2019 [09:54]:
Hamıdan uşaq, hamıdan qoca - 55 yaşlı Rəşad Məcid
21/08/2019 [09:42]:
Xaçmazda maşın yaşlı qadını vurub öldürdü
21/08/2019 [09:30]:
Qarabağ Meşə Təsərrüfatı Mərkəzi büdcədən maliyyələşdiriləcək
21/08/2019 [09:28]:
Tramp "Apple" şirkətini Çindən getməyə çağırdı
21/08/2019 [09:21]:
Xəzərin sahilindəki nəzarətsiz çimərliklər qapadılmasa, ölüm-itim ARTACAQ
21/08/2019 [09:18]:
“Bakı səfərini qızımın 17 yaşına hədiyyə etmişdim”
21/08/2019 [09:16]:
Rəşad Atakişiyevlə vida… - FOTO
21/08/2019 [09:14]:
Xuan Quaydo Rusiya gəmilərinin Venesuelaya səfərini "şou" adlandırdı
21/08/2019 [09:12]:
206 əcnəbi Azərbaycandan qaçqın status almaq istəyir - RƏSMİ
21/08/2019 [09:10]:
“Ayaks” Kiprdə qol vura bilmədi
21/08/2019 [09:08]:
Bakıda yaşayış binasında yanğın olub, sakinlər təxliyə edildi
21/08/2019 [09:06]:
Zelenskinin korteji ukraynalıların narazılığına səbəb oldu - VİDEO
21/08/2019 [09:01]:
XX əsrin gözəllərinin qocalıq - FOTOLAR
21/08/2019 [08:55]:
Rusiya və Çin ABŞ-ın raket sınaqları ilə əlaqədar BMT-nin TŞ-ın iclasının çağırılmasını tələb etdi
21/08/2019 [08:52]:
Hacıqabulda “Mercedes” “Kamaz”a çırpıldı, ölən və yaralanan var
21/08/2019 [08:48]:
Tramp Rusiyanı “Böyük səkkizliyə” qaytarmaq istəyir
21/08/2019 [06:59]:
Şimal boğazını üzüb keçən ən yaşlı kişi və ilk müsəlman bəlli oldu-58 yaşlı türk...-FOTOLAR+VİDEO
21/08/2019 [06:12]:
Ölümün tezləşməsinin qarşısını alan əməllər hansılardır?..
21/08/2019 [00:35]:
Anastas Mikoyanın Bakı fəaliyyətləri: Bolşevik erməninin ilginc etirafları...
20/08/2019 [23:37]:
Qaçaqmalçılardan 5 milyonluq kitab götürüldü: Əlyazmanın 5 min yaşı var
20/08/2019 [23:37]:
İrəvan xanının nəticəsi Azərbaycanda - Rəsmi İrəvanı ifşa etmək üçün tarixi şans...
20/08/2019 [23:15]:
Tramp Pompeonun müavinini Rusiya səfiri təyin etmək istəyir
20/08/2019 [23:01]:
İraqda hərbi aviabazada yanğın baş verib
20/08/2019 [22:32]:
Adını göylərə, ruhunu dənizə yazmış - RƏŞAD
20/08/2019 [22:17]:
1 dəqiqə ərzində dünyada nə baş verir? – 250 uşaq dünyaya gəlir, 116 nəfər evlənir
20/08/2019 [22:06]:
Etibar Pirverdiyev işlətdiyi adamların pulunu vermir- KÖÇKÜNLƏR "AZENCO"DAN PREZİDENTƏ ŞİKAYƏT EDİR
20/08/2019 [22:00]:
Kokain kralının şahzadəsi – Eskobarın qızı haradadır?
20/08/2019 [21:58]:
Özbəkistan “üzən məzənnəyə” keçdi, dollar kəskin bahalaşdı
20/08/2019 [21:48]:
Rusiya hərbi poliqonunda sirli partlayış: nüvə monitorinq stansiyaları müəmmalı şəkildə susur...
20/08/2019 [21:42]:
“Bizə qardaşımız lazımdır, hadisənin necə baş verməsi yox, qanayan yaramıza duz səpilməsin”
20/08/2019 [21:35]:
"Rusiya heyəti Dərbənd şəhərinə yaxınlaşan zaman qırıcının qalıqları tapılıb və..."
20/08/2019 [21:29]:
Bakıda ana və balanı yük maşını vurub
20/08/2019 [21:27]:
Qubada baş vermiş meşə yanğınları söndürülüb
20/08/2019 [21:18]:
Qubada 50 hektar taxıl sahəsi yandı
20/08/2019 [20:47]:
Son uçuşları cənnət olan pilotlarımız... - FOTOLAR
20/08/2019 [20:43]:
Putin Makronun arvadına tərif yağdırdı - VİDEO
20/08/2019 [20:41]:
Türkiyə ordusu İraqın şimalındakı PKK mövqelərini bombaladı
20/08/2019 [20:24]:
Tramp 10-cu dəfə baba oldu - FOTO
20/08/2019 [20:24]:
“Qaçqınkom” sədri bu dəfəki qəbulda 40-dan çox vətəndaşı dinlədi
20/08/2019 [20:21]:
"Azərbaycana qarşı çirkin kampaniya satılmış müxalifət təmsilçiləri tərəfindən aparılır"
Bütün arxiv bir sırada
14/08/2019 [00:58] - Araşdırma - ( 757 dəfə baxılıb)

Azərbaycan dövlətçiliyinin qızıl dövrü: Səfəvilər sülaləsi – VII məqalə



I məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282815.html?fbclid=IwAR1d5Dl2AINh7bV7wWWHr9O4RrPhCnokobOn9CdXk2DtOHBEMds_d8z8YPc

 

II məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282939.html?fbclid=IwAR1lGCuF3jqFwVsHIXnLBFyJFUN7IM5Eit40M6JPaSMwEN_1Mt8kT8C68sQ

 

III məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283188.html?fbclid=IwAR1lwSHci9q0nUiOzAdVrhdXn83OUygODWq1kO1fMSskL_se7QpG9rLsOgU

 

IV məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283398.html?fbclid=IwAR0esOwp3_dLo77So004GNsQzweJ7CuI0Ql8z4KaTMklohv

 

V məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283465.html?fbclid=IwAR3FoM_fWo0PhUQJycZ5T02Z_gJoFOsHMmWqviBB6NYkVusWxBJglHchb-Y

 

VI məqalə burada: https://www.moderator.az/news/283547.html?fbclid=IwAR2sQi0jNHrxk0TP84pnKf-k1dcO8b0jAw1ahCREz9xl0l4LbVX0vqOnfrY

 


«Qızılbaşlıq» nədir və hansı prinsipləri özündə əks etdirir, buna aşağıda aydınlıq gətirəcəyik. 
Qızılbaşlıq bir başa Şeyx Heydərlə bağlıdır. Bu barədə mənbələrdə əksini tapan fikirlər odur ki, onun zamanında gördüyü bir yuxuya əsasən o zaman dəbdə olan Türkman papağını on iki zolaqlı “Heydər papağı” (“tərəke-Heydəri”) ilə əvəz etdi. Onun arxasınca gedən və ona itaət edən adamlar da onun əqidəsini qəbul etdilər. Elə buna görə də, onun ətrafındakılar “Qızılbaş” ifadəsi ilə məşhur oldular.
Əslində, Şeyx Heydər ənənəvi Türkman papağının başlığına 12 qırmızı dilimli tac (Tacı Heydəri adlandırılır) əlavə etdi. Bu başlığı geyənlərin əksəriyyəti türk idilər. Bunlara Qızılbaş deyildi. Onları Qızlbaş adlandırdılar. Bu ad onların başlarına qoyulan papaqlarından gəlirdi. 12 dilim də 12 imamı simvolizə edirdi. Bu Qızlıbaş adı çox geniş yayıldı. Bütün Türk tayfaları, Qzılbaşların müridləri oldular. Onların sufilərinə çevrildilər. Bütün bunlar Şeyx Heydər zamanında baş verdi. Daha sonralar Şah Xətai tərəfdarları da o adı aldılar. Onların qurduğu dövlət də Qızılbaş dövləti adlandırıldı. Onlarla bütün qonşu dövlətlər də onları bu adla qəbul etdilər. Qaynaqlarda bu ad daha çox yazılır. Səfəvilər isə sülalənin adıdır. Qızılbaşlıq isə dövlət quran, daha geniş ərazini əhatə edən bir sistemin adı idi. 
Qızlbaşlıq deyimi ilə bağlı ömrünün böyük hissəsini təriqətlərin öyrənilməsinə sərf edən İrene Melikoff belə yazır: “Qızılbaş deyimi Şah İsmayılın 1460-cı ildə doğulan və 1488-ci ildə öldürülmüş babası Şeyx Heydər zamanında ortaya çıxmışdır. O zaman ilk səfəvilərin qırmızı papaq geyən tərəfdarlarını adlandırmaqdla işlədilən və başlanğıcda siyasi bir ad olan bu deyim ilk Səfəvilərin dini təbliğatlarının nəticəsində, başlıca olaraq On iki imam inancına bağlı qalmaqla birlikdə, təcəlla (Tanrının insanoğlu surətində görünməsi), tənasüx (ruhun köçü, yaxud formaların çoxu və ruhun çoxluq aləmindəki köçü) inancları və şəxsən məzhər-ullah (yəni, Allahın bəşər surətində təcəllası) olan Əli (ə)nin təcəssümü (reincarmationu, bədənə dönüşü) sayılan Səfəvi hökmdara tapınma ilə birləşərək ifrat şiəliyin bütün ayırıcı xüsusiyyətlərini ortaya qoyan Türkmən bir şiəlik biçiminin adı oldu. Daha sonra Səfəvi sülaləsi Qızılbaşlığın özündə əks etdirdiyi şiəliyə aid bu maddələri ifrat şiə düşüncə sisteminə uyğun olaraq yeni bir inanca dönənə qədər, ayırd etməyə məcbur qalacaq. Ən qədim qaynaqlara və başda Şah İsmayılın divanına baxarsaq, “Ələvi” deyimin keçmədiyini görürük. Buna qarşılıq olaraq Şah İsmayıl tərəfdarlarını və özünü adlandırarkən Qızlbaş deyimini işlədir: “Yüreği dağ, bağrı kızıl yakut gibi kab olmadan, Kızılbaş olmak kimsenin haddi degildir”. Şah İsmayıl haqqında verilən və təlimlərini məhkum edən fətvada, eyni Qızılbaş deyiminin rafizi və mülhid deyimlərinə bənzədildiyinin şahidi oluruq: “Müslümanlar bilün ve ağah olun şol taife-i Kızılbaş ki reisleri Erdebil oğlı İsmaildür”. Ahmet Refik tərəfindən yayınlanan və bu məzhəb mənsublarının məhkum edildiyi sənədlərdə rastlanan bu üç deyim bunlardar: “Qızlbaş, rafizi, Mülhid. Bircə dəfə də olsun Ələvi deyiminə rast gəlmək olmur. Bu nümunələrdən, burada incələnən faktlardan aşkar olunan ən doğru deyimin “Qızılbaşların dini” deyimi olduğu görünür. Bizim də mümkün olduğu ölçüdə açıqlamaya və təyinatına çalışacağımız da bu, “Qızılbaşların dini” olacaqdır. Uzun illər incələmə sahəm “Qızlbaş” çevrələr, ya da bu gün onların dediyi kimi Anadolu “Ələvi” çevrələri oldu. Öncə şiəliyin Qızlbaş görünümü olaraq yuxarıda təqdim etdiyim inanc biçimiylə qarşı-qarşıya qaldığımı sanırdım. Fəqət araşdırmalarımı iki ildən bəri eyni faktlara daha da zəngləşdirdim və İran Azərbaycanına getməyə fürsət tapdım. Bu ərazilərdə gəzintilərim və görüşlərim fikirlərimi bir az dəyişdirdi. Söz mövzusu olan şiə bir islamlıq deyil, daha çox Səfəvi təbliğatı ilə şiələşdirilmiş və sufiləşdirilmiş Türkmən bir din anlayışı idi” . 
“Qızılbaşlıq”la bağlı Nihat Çətinqaya bunları yazır: “Bugün yazarlar, araşdırmaçılar və bir qism bilim adamları, böyük ölçüdə Osmanlı tarixçilərinin təsiriylə Qzılbaş adını tamamən Şeyx Heydərin türkmənlərə geydirdiyi söylənilən 12 dilimli “Tac-l Heydəri” deyilən qızıl, yaxud qırmızı başlıqlar baxımından ortaya çıxdığını və “İran mənşəli” etiqadi bir çərçivəyi ifadə edən bir söz olaraq ifadə edirlər. Bu cür yazanların başlıca olaraq söykəndikləri Osmanlı dönəminin qeydləridir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş deyəndə ümumilikdə üsyançı, talançı, rafizi, mülhid, zındıq Anadolu Türkmanları nəzərdə tutulur. Osmanlının dönmə-devşirmə tarixçiləri, Türk və Türkman adlarını da Qızlbaş mənsubiyyətilə “etrak-i bi idrak” (idraksız Türk, ağılsız Türk), “düşüncəsiz, yaramaz Türk”, kimi daha bir çox qaralayıcı, aşağılayıcı sifətlərlə anarlar. Bu gün ölkəmizdə Qızlıbaş deyilincə bir az səviyyəli çevrələrdə radikal şiəlik, Anadolunun Ələvi türkmanları, zamanında Səfəvi dövlətinə bağlı olan tərəfdarlar və onların indiki uzantıları anlaşılmaqla bərabər, bu zamanda yanlış olaraq iranlılar kimi qəbul edilirlər. Orta səviyyəli bəzi çevrələrdə və sünni xalqın bəzi mühitlərində, bunların yanında, daha çox dindən çıxmış, rafizi, mülhid, sapqın, daha çox da ana-bacısıyla cinsəl əlaqələrdə bulunan anlamında “mum söndürənlər” və bənzəri bir çox ağır günahların yapışdırıldığı anlamlarda ifadə edilirdi. Qızılbaş Türkmanlar Türkiyədə də müxtəlif adlarla anılırlar. Aşağılayıcı sifətlərin yanında bunlar üçün genəldə Ələvi və Qızılbaş adı istifadə olunmaqla bərabər, bəzi bölgələrdə onlar Türkman, Yörük, Sıraç, Abdal, Çepni, Tahtacı və Bəktaşii adlarıyla da anılmaqdadır. Radikal-dinçi çevrələrdə onlara aşağılıyıcı bir tərzdə “Mum sönürənlər” deyilirdi” (bax.Nihat Çətinqaya).


Səfəvi dövlətini quran və yaşadan türklər Qızılbaş, yaxud da türk adlanırdı. Bu deyim təkcə dövlətin əsgəri baxımdan dayandığı türk ünsürü adını ifadə etmir, həm də onun qurduğu, yaşatdığı dövlətə “Dövlət-i Qızılbaş” və hakim olduğu yerə “Ölke-i Qızılbaş” deyilirdi (Faruk Sümer. Safevi devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu türklerinin rolu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1977, s.149, 150, 151; 2.Bayramlı Z.H. Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə olunmasında türk qızılbaş əyanlarının rolu. Bakı: Avropa, 2015, s.46.).
Şeyx Heydərin müridlərini digər təriqət mənsublarından ayırmaq və gücünün nə olduğunu göstərmək üçün 12 dilimli qırmızı rəngli və ağ rənglənmiş başlıq geydirməsindən sonra Səfəviyyə təriqətinin müridlərinə “Qızılbaş” deyilməyə başlanmışdır. Osmanlı xronikalarında və arxiv qaynaqlarında Qızılbaşlıq iki anlamda işlədilir. Şəxs olaraq Qızılbaş Səfəviyyə təriqətinin müridi deməkdir. Arxivlərdə əks olunan şikayətlərdə Qızılbaşlar Səfəvi dövləti üçün casusluq edən, şahın hizmətinə girməyə çalışan Işık, Torlak, Bədrəddini kimi tayfalarla birləşib üç xəlifəyə və səhabəyə küfr edən olaraq əks olunmuş, bunların təqibi, hərəkətlərinin qrşısının alınması yolunda əmrlər göndərilmişdi. Qızlbaşların keçmişi ilə bağlı bilgilər verilməsi zərurətində Osmanlı qaynaqları Şeyx Səfiəddindən təriflə bəhs edərlər və onun haqqnı təslim etməyə qeyrət göstərərlər. Ancaq təriqətin pozulduğunu, rafizilərin təkkəyə hakim olduğunu və nəhayət yoldan çıxdıqlarını dilə gətirirlər (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.110-111; Tufan Gündüz. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe, 2013, s.32). Beləcə bu təriqətin müridləri yolunu azmış sayılır. Sofyalı Balı Efendinin Rüstəm Paşaya göndərdiyi məktubunda “Bunlar dəlalət (azmışlar) toxumları əkərlər, cəhənnəm atəşinin xəbərçiləridirlər; bunların ölüsü də, dirisi də İslama zərərdir” şəklindəki ifadəsi də bunun bir göstəricisidir (Tufan Gündüz. Sofyalı Balı Efendi’nin Safevilere Dair Rustem Paşa’ya Gönderdiği Mektup, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Dergisi, sayı 56, s.203-210). Eyni zamanda Balı Efendinin tələbələrindən biri tərəfindən qələmə alındığı anlaşılan Qızılabşlığa aid bir sənəddə də bu fikirlər təkrarlanır: “Ərəb, Əcəm, Hind, Sind, Rum, Türk və Deyləm bu azğın və sapqın taiyfanın küfrünə, qətlinə və həlakına fətva vermişlərdir, kəsdikləri yeyilməz, nigahları səhih olmaz deyə imza etmişlərdir” deyə yazmışdır. Mətn boyunca kafir, fasiq, facir, Rafiz kimi ifadələr sıx-səx təkrarlanıb bunların açıqlanmaları yoluna gedilmişdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111). 
Qızılbaş kəlməsinin ikinci anlamı isə Səfəvi dövlətidir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş üzərinə səfərə çıxmaq, Qızılbaş tərəfi, Qızılbaş əskəri kimi təbirlərdən doğrudan Səfəvi dövləti qəsd edilir. Beləcə Qızılbaş Osmanlı dövlətinin savaşdığı dövlətlərdən biri anlamına gəlir və mənfi anlamda xatırlanır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111).
İtalyan səyyahının təspitlərinə görə, Qızılbaş təbiri sadəcə xalq və ordu üçün işlədilmir; özəlliklə Səfəvilərin qonşuları tərəfindən bütün əraziyə aid edilir. “Qızılbaşa gedəlim” demək Səfəvilərə getmək anlamına gəlir. Xalq arasında isə hər bir Qızılbaşdan bəhsedilməsi durumunda bunun anlamı Səfəvi bir “əskər” deməkdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.112). Sənədlər və mənbələrdən bəlli olur ki, Qızılbaş təbiri sünni çevrələrində zındıq, mülhid, rafizi, kafir kimi sifətlərlə adlanırılıb sürətlə mənfi anlam qazandırmışdır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.114). 
Bir həqiqətdir ki, istər Əməvilərin, istərsə də Abbasilərin hakimiyyətləri dövründə Əhli-beytə (ə) qarşı amansız mübarizə aparılıb və onların əksəriyyəti qətlə yetirilib. Qalanları da üzünü Türklərin yaşadıqları əraziyə üz tutublar. Unutmayaq ki, Abbasilərin iqtidarı ələ keçirməsində sufilər əvəzsiz rol oynamışlar. Abbasilər insanları aldadaraq bildirirdilər ki, onlar Əməvilərdən Əhli-beytin (ə) intiqamını alırlar və Əhli-beytin (ə) haqlarını özlərinə qaytarmaq məqsədi güdürlər. Buna görə də sufilərin böyük əksəriyyətini Əməvilərə qarşı qaldıra bildilər. Əməvilərin yıxılmasında böyük rolu olan sufilərin önündə Əbu Müslim Xorasani gedirdi. Əbu Müslim Abbasiləri Bağdadda iqtidara gətirən bir gücə rəhbərlik etmişdir. Sonradan Abbasi xəlifəsi tərəfindən saraya dəvət edilərək 755-ci ildə aradan götürülmüşdür.
Abbasilər (iqtidara artıq qeyri-ərəblər gəlmişdilər-D.Ə.) mənşəyinə görə əməvilərdən fərqlənsə də, onlar da hakimiyyəti Əməvilər kimi idarə etməyə başladılar. Cəmiyyət arasında parçalanma yaratmaq üçün sünni-şiə ideologiyasını aktiv şəkildə yaymağa başladılar. Onlar şiələri elə qələmə verirdilər ki, guya onlar yolunu azmışlardır və sünnətdən xeyli uzaqlaşıblar. Əslində, Əməvilər zamanı mübarizə Əhli-beyti (ə) sevənlərlə əməvilər arasında gedirdisə, Abbasilər zamanında əhli-beyti sevənlər (ə) arasında müəyyən parçalanmalar yaradılmasına nail olundu. Abbasilər bir zamanlar Əhli-beyt(ə) tərəfdarı olan nüfuzlu şəxsləri vəzifələrə irəli çəkdilər. Onlar da ən güclü təbliğat ruporçularına çevrildilər. Hər birinin ardınca da xeyli sayda insan gedirdi. Əməvilər dövründə lənətlənən Əhli-beyt(ə) Abbasilər dövründə də lənətlənirdi. Abbasilər zamanında cəmiyyət sünni və şiə adlı düşmən cəbhəyə bölündü. Düzdü, istər sünni, istərsə də şiə ədəbiyyatlarında sünni-şiəliyin tarixi daha qədimlərə aparılır. Lakin həmin dövrün tarixi mənbələrinin tədqiqi sübut edir ki, istər İslam peyğəmbəri, istərsə də dörd xəlifə zamanıda bu cür təbəqələşmə olmamışdır. Buna görə də Şeyx Səfiəddin zamanında dörd xəlifənin dördü də müqəddəs sayılırdı. İslamda təbəqələşmə isə Əməvilər zamanıda baş verdi. Həmin zamanlarda dörd xəlfiənin dördünün də tərəfdarları Əhli-beytin (ə) hüquqlarının pozulmasına qarşı Əməvilərlə mübarizə aparırdı. Lakin elə Əməvilərin zamanıda da bir cərgədə olan cəmiyyətin siyasi cəhətədən bölünməsinin əsası qoyuldu. Vaxtilə dördüncü xəlifə həzrəti Əli (ə)nin zamanında ondan ayrılan xaricilər tərəfindən həzrəti Əli (ə) Əməvilərdə olduğu kimi ləntələnməyə başlandı. Bundan uğurla istifadə edən Abbasilər də cəmiyyəti iki yerə parçalamaqla sünni-şiə tərəfdarlarına böldülər. Abbasilərin iqtidarda olmasını nəzərə alsaq, xilafətin böyük ərazilərində onların tərəfdarı olan sünnilərin sayı artırıldı. Onlara qarşı dayanan qüvvə isə şiələr oldular. Məhz, belə bir vaxtda sufilər aktiv fəaliyyətə başladılar. Bundan qabaq onlar yalnız ideoloji zəmində iş aparırdılarsa, indii isə hərbi-siyasi təşkilatlarda birləşməyə başladılar. Sufilərin söykəndiyi əsas ünvan həzrəti Əli (ə) idi. Lakin sufilərin təsəvvür etdiyi Əli şəriətdəki Əli ilə eyni deyildi. Sufilərin təsəvvür etdiyi Əli Allahın yerdəki təcəllası idi. Yəni, Allah Əlinin simasında təcəlla etmişdi. Bu məsələyə özünün «İslamda sufi ordenləri» kitabında toxunan C.S.Triminqem yazırdı ki, «baxmayaraq ki, sufilər özlərinin gizli şəcərə xətlərini Əliyə qədər aparıb çıxarırdılarsa, onu hörmətlə anıb və böyük ehtiramla əhatə edirdilərsə də, onlar ona şiə imamı kimi baxmırdılar». Elə tədqiqatçıları çaşdıran da bu məsələ olmuşdur. Çünki onların fikrincə, Əli (ə) tərəfdarları əslində, elə şiələrdir. Lakin şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları ilə irfandakı Əli (ə) tərəfdarları arasında yuxarıda sitat gətirdiyimiz ciddi fərq mövcuddur. Bununla belə onları birləşdirən Əliyə (ə) olan sonsuz məhəbbətləri idi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları belə bir fikirdə həmrəy idilər ki, İslam peyğəmbərindən (s.ə.s.) sonra hakimiyyətə onun varisi sayılan Əli (ə) gəlməliydi. Onlara görə, Hz.Məhəmməd (s.ə.s.)dən sonra Hz.Əli (ə) doğmadır və peyğəmbərin vəsiyyəti yolu ilə xəlifə-imam təyin edilmişdir, lakin bu baş vermədi və baş verən proseslər qeyri-qanuni məcrada inkişaf etdi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarlarından fərqli olarq süfilərdə isə Əli (ə) obrazı xəyali obraz idi. Bununla belə bu məsələdə ciddi araşdırmalar belə deməyə imkan verir ki, həmin ərəfədə sufilərin özləri birbaşa şiə kimi qəbul edilirdi. Burada əsas obyekt kimi onların Əliyə (ə) olan sevgisi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan italiyan tədqiqatçısı M.M.Mazzaouınin fikirləri maraqlıdır. O, yazır: «Şərq Şiizmi Təsavvüf deməkdir və eyni şəkildə elə gerçək Təsəvvüf şiizmdən başqa bir şey deyildir». Məsələ ondaydı ki, sufilərin Əliyə (ə) hansı münasibəti yalnız onların özlərinə məlum idi. Bundan əlavə, onların Əli (ə) surətini Allahın təcəllası kimi təsvir etmələri həmin dövrdə şəriəti əlində bir istifadə aləti kimi tutanların maraqları ilə üst-üstə düşmürdü. Buna görə də qarşı-qarşıya gəlirdilər. Belə çıxır ki, həmin ərəfədə şiəlik sözü əslində, müxalif təbəqənin iradəsini əks etdirirdi. Buradaca xatırlatmaq lazımdır ki, Səfəviyyənin çox qızğın çağları olan Şah İsmayıl dövründə şiəilik daha çox islamiyyətlə müxalifətdə olan bir təriqət, məslək kimi meydana çıxıb qərməti, mülhid və batini kimi sözlərlə eyni mənada və yanaşı işlənirdi. Bu mənada Məhəmməd Təqi Bahar yazır ki, «qərməti, mülhid və batinidən gizlində şiə ilə bir yerdə ad çəkilirdi və hamısı bir gözdə görünürdü».

 

Dilavər Əzimli

BAO başqanının ideoloji məsələlər üzrə müavini, AMEA-nın Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi

 

loading...
loading...
İrəvan xanının nəticəsi Azərbaycanda - Rəsmi İrəvanı ifşa etmək üçün tarixi şans...
5 aylıq körpəsini pəncərədən atmaq istədi - QORXUNC... + VİDEO
Gənc qadın metroda anidən dizlərinin üzərinə çökdü və ... - MARAQLI
Çimərlikdən 40 kiloqram qum götürən cütlüyə həbs şoku - MARAQLI
5 metrlik əl heykəli şəhər sakinlərinin kabusuna çevrildi - FOTO
Pulsuz hüquqi xidmət

Nabranda hər cür şəraiti olan 1 otaqlı, 2 otaqlı, 3 otaqlı kotej tipli kirayə evlər. Əlaqə nömrəsi – (050 311 11 64); (055 681 11 64)

Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Köşə
Əgər tale Rövnəq Abdullayevin üzünə gülməsəydi, İqbal müəllim hələ də çirkli boşqablar yuyurdu...
Siyasət
“Onun səsləndirdiyi fantastik ideyalar insanları qıcıqlandırır, çünki...”
Cəmiyyət
Şüşədəki əlli illik məktubun sahibi tapıldı- MARAQLI...
Gündəm
Göyçə gölü poliqona çevrildi: Düşmənin qadını da, uşağı da güllə atmaqda yarışır...
Cəmiyyət
"O, muğama özüylə yeni bir era gətirdi..."
Həftənin ən çox oxunanları
Kişi qadın bədənində ən çox hansı üzvə diqqət edir? – Professor açıqladı
Damlanın seks videosunu belə "çəkiblər"? — ŞOK FAKTLAR ortaya çıxdı - FOTO
“Yekə arvadsan” - Nigar Camal elə bir videosunu yaydı ki…
“Sənin ərin hara baxır?” - Müğənni aləmi bir-birinə qatdı -FOTOLAR
Onlar universitetə qəbul olmağı belə qeyd etdi - İlginc fotolar
“Naxçıvanın Günnüt ərazisi də özümüzün idi, ora işğal olunmamışdı ki, sadəcə..."
Türkiyədə dəhşətli zəlzələ ABŞ-ın gizli silahı ilə törədilib?
“Bu, düşmənə ciddi xəbərdarlıqdır” – “Güzəşt olmayacaq!”
Dünya tarixində bu silahı ilk dəfə Türkiyə tətbiq etdi və...
Şəbnəm Tovuzlu o gecədən danışdı: "Baş-ayaq yatdıq, Hacıya da demişəm" - VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və s. işlər üçün əlaqə:
Telefon: 0502711225, 0507440247 (Whatsapp)