Xəbər lenti
13/11/2019 [11:18]:
BSU-da “Avro-2020 Könüllülər Proqramı”nın təqdimatı keçirilib
13/11/2019 [11:07]:
Moderator.az daha bir şəhid ailəsinin evini bank girovluğundan xilas etdi...
13/11/2019 [11:06]:
"Onlar mətbuat xidməti şöbəsinə öz qohumlarını işlə təmin etmək üçün olan bir struktur kimi baxırlar”
13/11/2019 [11:00]:
"Tələbimiz ilk növbədə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən telekanallaradır...”
13/11/2019 [10:46]:
Ərdoğan ABŞ-da qaldığı otelin qarşısında ona dəstək olan vətəndaşları salamladı- FOTOLAR
13/11/2019 [10:20]:
Şagirdlər “Ölkəmizi tanıyaq” tur-aksiyası çərçivəsində Gəncə-Şəmkir-Göygöl istiqamətində yola düşdü
13/11/2019 [10:15]:
“Yemək borusu xəstəliklərinin cərrahi yolla müalicəsi üçün xaricə üz tutmağa ehtiyac yoxdur”
13/11/2019 [09:58]:
Azərbaycanlı qadın Kiprdə soyuldu - Sevgilisi qızıl dolu çantanı götürüb yoxa çıxdı
13/11/2019 [09:52]:
Milli musiqimizi təbliğ edən azərbaycanlı xanım- FOTOLAR
13/11/2019 [09:47]:
“Heç gözləməzdim ki, mənə bu cür hörmətsizlik edərlər”
13/11/2019 [09:44]:
Toydan nə qədər vaxt keçməlidir ki, uşaq olsun? - Ginekoloqla maraqlı SÖHBƏT
13/11/2019 [09:41]:
Ermənistan atəşkəs rejimini 22 dəfə pozdu
13/11/2019 [09:39]:
Bakı metrosunda qatarlar yenə gecikdi
13/11/2019 [09:38]:
Sosial şəbəkələrdə yayılan videgörüntülərlə bağlı araşdırma aparılır
13/11/2019 [09:36]:
Dünyanın ən romantik şəhərlərindən biri su altında qaldı - FOTO/VİDEO
13/11/2019 [09:32]:
“Şimal-Cənub” dəhlizinin inkişafı gələcəkdə Azərbaycan və Rusiya üçün üstünlük ola bilər"
13/11/2019 [09:30]:
Lukaşenko “dözmək” qərarına gəldi: Avropaya “yox” dedi
13/11/2019 [09:28]:
Gürcüstanda zəlzələ olub
13/11/2019 [09:13]:
Laçının Qarıqışlaq kəndində Saakyan adına məktəb açıldı...-FOTOLAR
13/11/2019 [08:25]:
Erməni arvad da Azərbaycan torpağında  “prezident”lik arzusunu ifadə etdi...-FOTO
13/11/2019 [07:41]:
Ən kiçik müsəlman ölkəsi Myanmanı soyqırımına görə  məhkəməyə verdi...-İbrətamiz
13/11/2019 [06:55]:
Bakıda Peyğəmbərimizin(s) mövludu münasibətilə futbol çempionatı keçirildi-FOTOLAR
13/11/2019 [01:00]:
"Tıxacın yaranmasında təhsil sisteminin də payı var" - Professorlar arasında polemika...
13/11/2019 [00:43]:
Ruslar Suriyada S-300 və S-400 komplekslərini niyə söndürüb?
13/11/2019 [00:40]:
"Belə anlaşılır ki, Əli İnsanovun pullarını sadəcə bir müddət xərcləyəcəklər, amma..."
13/11/2019 [00:32]:
Lavrov haqqında esse müsabiqəsi və bir daha Paşinyanın nöqtəsi haqqında...
13/11/2019 [00:27]:
Ermənilərin növbəti "5 rayon qaytarılır" oyunu - Aşotyan
13/11/2019 [00:15]:
“Facebook” onlayn ödəmə xidmətini işə salır
13/11/2019 [00:07]:
Çayları plastikdən təmizləmək üçün cihaz hazırlandı
12/11/2019 [23:31]:
Ceyhun Bayramov Fransaya gedib –Səbəb
12/11/2019 [23:29]:
Keçmiş icra nümayəndəsinin toyunda qan düşdü
12/11/2019 [23:25]:
Rusiyada Ebola virusuna qarşı peyvənd istehsalına start verilib –Baş nazir açılış edib
12/11/2019 [23:23]:
Ağ Ev Trampla Makronun telefon danışığı haqda açıqlama yaydı –Suriya ilə bağlı razılaşma olub
12/11/2019 [23:16]:
"BƏƏ Azərbaycana 2 milyard dollar investisiya yatırıb"
12/11/2019 [22:52]:
Məşhur aparıcı Bakıda 350 minə mənzil aldı
12/11/2019 [22:49]:
Professor gənc sevgilisinə 4 güllə vurdu
12/11/2019 [22:43]:
Boliviya prezidenti istefadan sonra ilk gününü belə keçirib - FOTO
12/11/2019 [22:40]:
Təhsil eksperti onu qınayan iki xanım deputatı debata çağırdı: "Sübut etməyə hazıram..."
12/11/2019 [22:36]:
Məşhur repçini boğazından güllələdilər - VİDEO
12/11/2019 [22:32]:
Bəxtiyar Hacıyev verdiyi atmacalı suallarla Paşinyanı çətin vəziyyətə saldı - VİDEO
12/11/2019 [22:23]:
Leyla Əliyeva növbəti həyətin açılışında - FOTO
12/11/2019 [22:20]:
Laçınlı ananın hər kəsi təsirləndirən vətən həsrəti - VİDEO
12/11/2019 [22:19]:
Bir həftə əvvəl azadlığa çıxan jurnalist həbs edildi
12/11/2019 [22:17]:
250-dək hüquqşünas hakim olmaq üçün sənədlərini təqdim edib
12/11/2019 [22:06]:
32 mənzil şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinə təqdim edildi
12/11/2019 [21:54]:
Gömrük Akademiyasında Konstitusiya gününə həsr olunmuş tədbir keçirilib
12/11/2019 [21:52]:
“Türk əsgərinin terrordan təmizlədiyi bölgələrə yardım karvanları göndərmək məqsədəuyğun olardı”
12/11/2019 [21:47]:
Vyanada Azərbaycan turizminin təqdimatı keçirilib
12/11/2019 [21:43]:
Azərbaycan Diaspor Könüllülərindən möhtəşəm aksiya...
12/11/2019 [21:37]:
ADNSU-da Konstitusiya Günü qeyd olunub
12/11/2019 [21:33]:
Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyətinin Avstriyaya səfəri başlayıb
12/11/2019 [21:32]:
BDU-da 12 noyabr – Konstitusiya Günü qeyd edilib
12/11/2019 [21:14]:
Elm Tarixi İnstitutu 2019-cu ilə aid illik hesabatını təqdim edib - FOTO
12/11/2019 [21:09]:
Ölkəmizdə sosial xidmət mərkəzlərinin sayı bu il 3,5 dəfə artırılıb
12/11/2019 [20:57]:
Süngüsü ilə ölüm deyil, həyat bəxş edən ordu
12/11/2019 [20:35]:
Deputat: “İşləməyənlərin və aztəminatlı ailələrin tibbi sığorta məsələsi insanları narahat edir”
12/11/2019 [20:33]:
Mahsun Kırmızıgül yeni filminə 147 daun sindromlu uşaq çəkdi
12/11/2019 [20:29]:
Azərbaycan-BƏƏ 4-cü Ticarət Məclisi keçirilib
12/11/2019 [20:22]:
Nisə Qasımova: “Məndən ailə xanımı olmaz”
12/11/2019 [20:15]:
Qan yaddaşımızın “Söz aynası”
12/11/2019 [20:11]:
"Maaşların yüksək templərlə artırılması işinin davam etdirilməsini zəruri hesab edirik"
12/11/2019 [20:06]:
“ABŞ Suriya ərazisinin bir hissəsini qoparmaq istəyir”
12/11/2019 [20:02]:
Xalq artisti: "Arvad tez yatarsa, özünə ziyan edər"
12/11/2019 [19:54]:
Biləsuvarda 10 yaşlı uşağı avtomobil vurub
12/11/2019 [19:28]:
Əməliyyatla ombasını böyütdürən Röyanın indiki halı - FOTO
12/11/2019 [19:03]:
Əməkdar artist həmkarlarını biabır etdi: ““Hacı-bacı” mövzularını kənara qoyun” - VİDEO
12/11/2019 [19:00]:
YAP birinci qrup Qarabağ müharibəsi əlili üçün ev tikəcək
12/11/2019 [18:39]:
"Qarabağ siyasətimizə yenidən baxmalıyıq"
12/11/2019 [18:37]:
ABŞ təmas xəttində müşahidə cihazları yerləşdirəcək?
12/11/2019 [18:35]:
Prezident: " Qara Dəniz Ticarət və İnkişaf Bankı BTQ, TAP, TANAP layihələrinin genişləndirilməsində iştirak etməyə hazırdır"
12/11/2019 [18:34]:
"Azərbaycan dəmir yolları sahəsindəki islahatlar hər bir vətəndaşı məmnun edir"
12/11/2019 [18:30]:
Mehriban Əliyevadan paylaşım: “Təbiət naminə birləş, Həyat naminə birləş!” - VİDEO
12/11/2019 [18:24]:
Prezident İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İqtisadiyyat nazirini qəbul edib
12/11/2019 [18:01]:
Azərbaycanda müğənninin evindən pul oğurlanıb
12/11/2019 [17:59]:
“Əvəzsiz sərvətlərimiz işğalçılar tərəfindən talan edilib…” – GÖVHƏR BAXŞƏLİYEVA
12/11/2019 [17:50]:
Əli Məsimli: "ARDNF-dən büdcəyə transfertlər azaldılmalıdır"
12/11/2019 [17:46]:
Naxçıvan MR-in Qaz İstismar Xidmətinə rəis təyin olunub
12/11/2019 [17:43]:
Müsavat Partiyasının başqanı sərbəst buraxılıb - YENİLƏNİB
12/11/2019 [17:42]:
Azərbaycan Ordusunun Naxçıvandakı qoşunları döyüşə hazırolma dərəcəsinə gətirilib - VİDEO
12/11/2019 [17:39]:
“Erməni telekanallarıyla bizim telekanalları müqayisə edəndə, biz çox geridə qalırıq...”
Bütün arxiv bir sırada
14/08/2019 [00:58] - Araşdırma - ( 836 dəfə baxılıb)

Azərbaycan dövlətçiliyinin qızıl dövrü: Səfəvilər sülaləsi – VII məqalə



I məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282815.html?fbclid=IwAR1d5Dl2AINh7bV7wWWHr9O4RrPhCnokobOn9CdXk2DtOHBEMds_d8z8YPc

 

II məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282939.html?fbclid=IwAR1lGCuF3jqFwVsHIXnLBFyJFUN7IM5Eit40M6JPaSMwEN_1Mt8kT8C68sQ

 

III məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283188.html?fbclid=IwAR1lwSHci9q0nUiOzAdVrhdXn83OUygODWq1kO1fMSskL_se7QpG9rLsOgU

 

IV məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283398.html?fbclid=IwAR0esOwp3_dLo77So004GNsQzweJ7CuI0Ql8z4KaTMklohv

 

V məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283465.html?fbclid=IwAR3FoM_fWo0PhUQJycZ5T02Z_gJoFOsHMmWqviBB6NYkVusWxBJglHchb-Y

 

VI məqalə burada: https://www.moderator.az/news/283547.html?fbclid=IwAR2sQi0jNHrxk0TP84pnKf-k1dcO8b0jAw1ahCREz9xl0l4LbVX0vqOnfrY

 


«Qızılbaşlıq» nədir və hansı prinsipləri özündə əks etdirir, buna aşağıda aydınlıq gətirəcəyik. 
Qızılbaşlıq bir başa Şeyx Heydərlə bağlıdır. Bu barədə mənbələrdə əksini tapan fikirlər odur ki, onun zamanında gördüyü bir yuxuya əsasən o zaman dəbdə olan Türkman papağını on iki zolaqlı “Heydər papağı” (“tərəke-Heydəri”) ilə əvəz etdi. Onun arxasınca gedən və ona itaət edən adamlar da onun əqidəsini qəbul etdilər. Elə buna görə də, onun ətrafındakılar “Qızılbaş” ifadəsi ilə məşhur oldular.
Əslində, Şeyx Heydər ənənəvi Türkman papağının başlığına 12 qırmızı dilimli tac (Tacı Heydəri adlandırılır) əlavə etdi. Bu başlığı geyənlərin əksəriyyəti türk idilər. Bunlara Qızılbaş deyildi. Onları Qızlbaş adlandırdılar. Bu ad onların başlarına qoyulan papaqlarından gəlirdi. 12 dilim də 12 imamı simvolizə edirdi. Bu Qızlıbaş adı çox geniş yayıldı. Bütün Türk tayfaları, Qzılbaşların müridləri oldular. Onların sufilərinə çevrildilər. Bütün bunlar Şeyx Heydər zamanında baş verdi. Daha sonralar Şah Xətai tərəfdarları da o adı aldılar. Onların qurduğu dövlət də Qızılbaş dövləti adlandırıldı. Onlarla bütün qonşu dövlətlər də onları bu adla qəbul etdilər. Qaynaqlarda bu ad daha çox yazılır. Səfəvilər isə sülalənin adıdır. Qızılbaşlıq isə dövlət quran, daha geniş ərazini əhatə edən bir sistemin adı idi. 
Qızlbaşlıq deyimi ilə bağlı ömrünün böyük hissəsini təriqətlərin öyrənilməsinə sərf edən İrene Melikoff belə yazır: “Qızılbaş deyimi Şah İsmayılın 1460-cı ildə doğulan və 1488-ci ildə öldürülmüş babası Şeyx Heydər zamanında ortaya çıxmışdır. O zaman ilk səfəvilərin qırmızı papaq geyən tərəfdarlarını adlandırmaqdla işlədilən və başlanğıcda siyasi bir ad olan bu deyim ilk Səfəvilərin dini təbliğatlarının nəticəsində, başlıca olaraq On iki imam inancına bağlı qalmaqla birlikdə, təcəlla (Tanrının insanoğlu surətində görünməsi), tənasüx (ruhun köçü, yaxud formaların çoxu və ruhun çoxluq aləmindəki köçü) inancları və şəxsən məzhər-ullah (yəni, Allahın bəşər surətində təcəllası) olan Əli (ə)nin təcəssümü (reincarmationu, bədənə dönüşü) sayılan Səfəvi hökmdara tapınma ilə birləşərək ifrat şiəliyin bütün ayırıcı xüsusiyyətlərini ortaya qoyan Türkmən bir şiəlik biçiminin adı oldu. Daha sonra Səfəvi sülaləsi Qızılbaşlığın özündə əks etdirdiyi şiəliyə aid bu maddələri ifrat şiə düşüncə sisteminə uyğun olaraq yeni bir inanca dönənə qədər, ayırd etməyə məcbur qalacaq. Ən qədim qaynaqlara və başda Şah İsmayılın divanına baxarsaq, “Ələvi” deyimin keçmədiyini görürük. Buna qarşılıq olaraq Şah İsmayıl tərəfdarlarını və özünü adlandırarkən Qızlbaş deyimini işlədir: “Yüreği dağ, bağrı kızıl yakut gibi kab olmadan, Kızılbaş olmak kimsenin haddi degildir”. Şah İsmayıl haqqında verilən və təlimlərini məhkum edən fətvada, eyni Qızılbaş deyiminin rafizi və mülhid deyimlərinə bənzədildiyinin şahidi oluruq: “Müslümanlar bilün ve ağah olun şol taife-i Kızılbaş ki reisleri Erdebil oğlı İsmaildür”. Ahmet Refik tərəfindən yayınlanan və bu məzhəb mənsublarının məhkum edildiyi sənədlərdə rastlanan bu üç deyim bunlardar: “Qızlbaş, rafizi, Mülhid. Bircə dəfə də olsun Ələvi deyiminə rast gəlmək olmur. Bu nümunələrdən, burada incələnən faktlardan aşkar olunan ən doğru deyimin “Qızılbaşların dini” deyimi olduğu görünür. Bizim də mümkün olduğu ölçüdə açıqlamaya və təyinatına çalışacağımız da bu, “Qızılbaşların dini” olacaqdır. Uzun illər incələmə sahəm “Qızlbaş” çevrələr, ya da bu gün onların dediyi kimi Anadolu “Ələvi” çevrələri oldu. Öncə şiəliyin Qızlbaş görünümü olaraq yuxarıda təqdim etdiyim inanc biçimiylə qarşı-qarşıya qaldığımı sanırdım. Fəqət araşdırmalarımı iki ildən bəri eyni faktlara daha da zəngləşdirdim və İran Azərbaycanına getməyə fürsət tapdım. Bu ərazilərdə gəzintilərim və görüşlərim fikirlərimi bir az dəyişdirdi. Söz mövzusu olan şiə bir islamlıq deyil, daha çox Səfəvi təbliğatı ilə şiələşdirilmiş və sufiləşdirilmiş Türkmən bir din anlayışı idi” . 
“Qızılbaşlıq”la bağlı Nihat Çətinqaya bunları yazır: “Bugün yazarlar, araşdırmaçılar və bir qism bilim adamları, böyük ölçüdə Osmanlı tarixçilərinin təsiriylə Qzılbaş adını tamamən Şeyx Heydərin türkmənlərə geydirdiyi söylənilən 12 dilimli “Tac-l Heydəri” deyilən qızıl, yaxud qırmızı başlıqlar baxımından ortaya çıxdığını və “İran mənşəli” etiqadi bir çərçivəyi ifadə edən bir söz olaraq ifadə edirlər. Bu cür yazanların başlıca olaraq söykəndikləri Osmanlı dönəminin qeydləridir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş deyəndə ümumilikdə üsyançı, talançı, rafizi, mülhid, zındıq Anadolu Türkmanları nəzərdə tutulur. Osmanlının dönmə-devşirmə tarixçiləri, Türk və Türkman adlarını da Qızlbaş mənsubiyyətilə “etrak-i bi idrak” (idraksız Türk, ağılsız Türk), “düşüncəsiz, yaramaz Türk”, kimi daha bir çox qaralayıcı, aşağılayıcı sifətlərlə anarlar. Bu gün ölkəmizdə Qızlıbaş deyilincə bir az səviyyəli çevrələrdə radikal şiəlik, Anadolunun Ələvi türkmanları, zamanında Səfəvi dövlətinə bağlı olan tərəfdarlar və onların indiki uzantıları anlaşılmaqla bərabər, bu zamanda yanlış olaraq iranlılar kimi qəbul edilirlər. Orta səviyyəli bəzi çevrələrdə və sünni xalqın bəzi mühitlərində, bunların yanında, daha çox dindən çıxmış, rafizi, mülhid, sapqın, daha çox da ana-bacısıyla cinsəl əlaqələrdə bulunan anlamında “mum söndürənlər” və bənzəri bir çox ağır günahların yapışdırıldığı anlamlarda ifadə edilirdi. Qızılbaş Türkmanlar Türkiyədə də müxtəlif adlarla anılırlar. Aşağılayıcı sifətlərin yanında bunlar üçün genəldə Ələvi və Qızılbaş adı istifadə olunmaqla bərabər, bəzi bölgələrdə onlar Türkman, Yörük, Sıraç, Abdal, Çepni, Tahtacı və Bəktaşii adlarıyla da anılmaqdadır. Radikal-dinçi çevrələrdə onlara aşağılıyıcı bir tərzdə “Mum sönürənlər” deyilirdi” (bax.Nihat Çətinqaya).


Səfəvi dövlətini quran və yaşadan türklər Qızılbaş, yaxud da türk adlanırdı. Bu deyim təkcə dövlətin əsgəri baxımdan dayandığı türk ünsürü adını ifadə etmir, həm də onun qurduğu, yaşatdığı dövlətə “Dövlət-i Qızılbaş” və hakim olduğu yerə “Ölke-i Qızılbaş” deyilirdi (Faruk Sümer. Safevi devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu türklerinin rolu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1977, s.149, 150, 151; 2.Bayramlı Z.H. Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə olunmasında türk qızılbaş əyanlarının rolu. Bakı: Avropa, 2015, s.46.).
Şeyx Heydərin müridlərini digər təriqət mənsublarından ayırmaq və gücünün nə olduğunu göstərmək üçün 12 dilimli qırmızı rəngli və ağ rənglənmiş başlıq geydirməsindən sonra Səfəviyyə təriqətinin müridlərinə “Qızılbaş” deyilməyə başlanmışdır. Osmanlı xronikalarında və arxiv qaynaqlarında Qızılbaşlıq iki anlamda işlədilir. Şəxs olaraq Qızılbaş Səfəviyyə təriqətinin müridi deməkdir. Arxivlərdə əks olunan şikayətlərdə Qızılbaşlar Səfəvi dövləti üçün casusluq edən, şahın hizmətinə girməyə çalışan Işık, Torlak, Bədrəddini kimi tayfalarla birləşib üç xəlifəyə və səhabəyə küfr edən olaraq əks olunmuş, bunların təqibi, hərəkətlərinin qrşısının alınması yolunda əmrlər göndərilmişdi. Qızlbaşların keçmişi ilə bağlı bilgilər verilməsi zərurətində Osmanlı qaynaqları Şeyx Səfiəddindən təriflə bəhs edərlər və onun haqqnı təslim etməyə qeyrət göstərərlər. Ancaq təriqətin pozulduğunu, rafizilərin təkkəyə hakim olduğunu və nəhayət yoldan çıxdıqlarını dilə gətirirlər (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.110-111; Tufan Gündüz. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe, 2013, s.32). Beləcə bu təriqətin müridləri yolunu azmış sayılır. Sofyalı Balı Efendinin Rüstəm Paşaya göndərdiyi məktubunda “Bunlar dəlalət (azmışlar) toxumları əkərlər, cəhənnəm atəşinin xəbərçiləridirlər; bunların ölüsü də, dirisi də İslama zərərdir” şəklindəki ifadəsi də bunun bir göstəricisidir (Tufan Gündüz. Sofyalı Balı Efendi’nin Safevilere Dair Rustem Paşa’ya Gönderdiği Mektup, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Dergisi, sayı 56, s.203-210). Eyni zamanda Balı Efendinin tələbələrindən biri tərəfindən qələmə alındığı anlaşılan Qızılabşlığa aid bir sənəddə də bu fikirlər təkrarlanır: “Ərəb, Əcəm, Hind, Sind, Rum, Türk və Deyləm bu azğın və sapqın taiyfanın küfrünə, qətlinə və həlakına fətva vermişlərdir, kəsdikləri yeyilməz, nigahları səhih olmaz deyə imza etmişlərdir” deyə yazmışdır. Mətn boyunca kafir, fasiq, facir, Rafiz kimi ifadələr sıx-səx təkrarlanıb bunların açıqlanmaları yoluna gedilmişdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111). 
Qızılbaş kəlməsinin ikinci anlamı isə Səfəvi dövlətidir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş üzərinə səfərə çıxmaq, Qızılbaş tərəfi, Qızılbaş əskəri kimi təbirlərdən doğrudan Səfəvi dövləti qəsd edilir. Beləcə Qızılbaş Osmanlı dövlətinin savaşdığı dövlətlərdən biri anlamına gəlir və mənfi anlamda xatırlanır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111).
İtalyan səyyahının təspitlərinə görə, Qızılbaş təbiri sadəcə xalq və ordu üçün işlədilmir; özəlliklə Səfəvilərin qonşuları tərəfindən bütün əraziyə aid edilir. “Qızılbaşa gedəlim” demək Səfəvilərə getmək anlamına gəlir. Xalq arasında isə hər bir Qızılbaşdan bəhsedilməsi durumunda bunun anlamı Səfəvi bir “əskər” deməkdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.112). Sənədlər və mənbələrdən bəlli olur ki, Qızılbaş təbiri sünni çevrələrində zındıq, mülhid, rafizi, kafir kimi sifətlərlə adlanırılıb sürətlə mənfi anlam qazandırmışdır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.114). 
Bir həqiqətdir ki, istər Əməvilərin, istərsə də Abbasilərin hakimiyyətləri dövründə Əhli-beytə (ə) qarşı amansız mübarizə aparılıb və onların əksəriyyəti qətlə yetirilib. Qalanları da üzünü Türklərin yaşadıqları əraziyə üz tutublar. Unutmayaq ki, Abbasilərin iqtidarı ələ keçirməsində sufilər əvəzsiz rol oynamışlar. Abbasilər insanları aldadaraq bildirirdilər ki, onlar Əməvilərdən Əhli-beytin (ə) intiqamını alırlar və Əhli-beytin (ə) haqlarını özlərinə qaytarmaq məqsədi güdürlər. Buna görə də sufilərin böyük əksəriyyətini Əməvilərə qarşı qaldıra bildilər. Əməvilərin yıxılmasında böyük rolu olan sufilərin önündə Əbu Müslim Xorasani gedirdi. Əbu Müslim Abbasiləri Bağdadda iqtidara gətirən bir gücə rəhbərlik etmişdir. Sonradan Abbasi xəlifəsi tərəfindən saraya dəvət edilərək 755-ci ildə aradan götürülmüşdür.
Abbasilər (iqtidara artıq qeyri-ərəblər gəlmişdilər-D.Ə.) mənşəyinə görə əməvilərdən fərqlənsə də, onlar da hakimiyyəti Əməvilər kimi idarə etməyə başladılar. Cəmiyyət arasında parçalanma yaratmaq üçün sünni-şiə ideologiyasını aktiv şəkildə yaymağa başladılar. Onlar şiələri elə qələmə verirdilər ki, guya onlar yolunu azmışlardır və sünnətdən xeyli uzaqlaşıblar. Əslində, Əməvilər zamanı mübarizə Əhli-beyti (ə) sevənlərlə əməvilər arasında gedirdisə, Abbasilər zamanında əhli-beyti sevənlər (ə) arasında müəyyən parçalanmalar yaradılmasına nail olundu. Abbasilər bir zamanlar Əhli-beyt(ə) tərəfdarı olan nüfuzlu şəxsləri vəzifələrə irəli çəkdilər. Onlar da ən güclü təbliğat ruporçularına çevrildilər. Hər birinin ardınca da xeyli sayda insan gedirdi. Əməvilər dövründə lənətlənən Əhli-beyt(ə) Abbasilər dövründə də lənətlənirdi. Abbasilər zamanında cəmiyyət sünni və şiə adlı düşmən cəbhəyə bölündü. Düzdü, istər sünni, istərsə də şiə ədəbiyyatlarında sünni-şiəliyin tarixi daha qədimlərə aparılır. Lakin həmin dövrün tarixi mənbələrinin tədqiqi sübut edir ki, istər İslam peyğəmbəri, istərsə də dörd xəlifə zamanıda bu cür təbəqələşmə olmamışdır. Buna görə də Şeyx Səfiəddin zamanında dörd xəlifənin dördü də müqəddəs sayılırdı. İslamda təbəqələşmə isə Əməvilər zamanıda baş verdi. Həmin zamanlarda dörd xəlfiənin dördünün də tərəfdarları Əhli-beytin (ə) hüquqlarının pozulmasına qarşı Əməvilərlə mübarizə aparırdı. Lakin elə Əməvilərin zamanıda da bir cərgədə olan cəmiyyətin siyasi cəhətədən bölünməsinin əsası qoyuldu. Vaxtilə dördüncü xəlifə həzrəti Əli (ə)nin zamanında ondan ayrılan xaricilər tərəfindən həzrəti Əli (ə) Əməvilərdə olduğu kimi ləntələnməyə başlandı. Bundan uğurla istifadə edən Abbasilər də cəmiyyəti iki yerə parçalamaqla sünni-şiə tərəfdarlarına böldülər. Abbasilərin iqtidarda olmasını nəzərə alsaq, xilafətin böyük ərazilərində onların tərəfdarı olan sünnilərin sayı artırıldı. Onlara qarşı dayanan qüvvə isə şiələr oldular. Məhz, belə bir vaxtda sufilər aktiv fəaliyyətə başladılar. Bundan qabaq onlar yalnız ideoloji zəmində iş aparırdılarsa, indii isə hərbi-siyasi təşkilatlarda birləşməyə başladılar. Sufilərin söykəndiyi əsas ünvan həzrəti Əli (ə) idi. Lakin sufilərin təsəvvür etdiyi Əli şəriətdəki Əli ilə eyni deyildi. Sufilərin təsəvvür etdiyi Əli Allahın yerdəki təcəllası idi. Yəni, Allah Əlinin simasında təcəlla etmişdi. Bu məsələyə özünün «İslamda sufi ordenləri» kitabında toxunan C.S.Triminqem yazırdı ki, «baxmayaraq ki, sufilər özlərinin gizli şəcərə xətlərini Əliyə qədər aparıb çıxarırdılarsa, onu hörmətlə anıb və böyük ehtiramla əhatə edirdilərsə də, onlar ona şiə imamı kimi baxmırdılar». Elə tədqiqatçıları çaşdıran da bu məsələ olmuşdur. Çünki onların fikrincə, Əli (ə) tərəfdarları əslində, elə şiələrdir. Lakin şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları ilə irfandakı Əli (ə) tərəfdarları arasında yuxarıda sitat gətirdiyimiz ciddi fərq mövcuddur. Bununla belə onları birləşdirən Əliyə (ə) olan sonsuz məhəbbətləri idi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları belə bir fikirdə həmrəy idilər ki, İslam peyğəmbərindən (s.ə.s.) sonra hakimiyyətə onun varisi sayılan Əli (ə) gəlməliydi. Onlara görə, Hz.Məhəmməd (s.ə.s.)dən sonra Hz.Əli (ə) doğmadır və peyğəmbərin vəsiyyəti yolu ilə xəlifə-imam təyin edilmişdir, lakin bu baş vermədi və baş verən proseslər qeyri-qanuni məcrada inkişaf etdi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarlarından fərqli olarq süfilərdə isə Əli (ə) obrazı xəyali obraz idi. Bununla belə bu məsələdə ciddi araşdırmalar belə deməyə imkan verir ki, həmin ərəfədə sufilərin özləri birbaşa şiə kimi qəbul edilirdi. Burada əsas obyekt kimi onların Əliyə (ə) olan sevgisi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan italiyan tədqiqatçısı M.M.Mazzaouınin fikirləri maraqlıdır. O, yazır: «Şərq Şiizmi Təsavvüf deməkdir və eyni şəkildə elə gerçək Təsəvvüf şiizmdən başqa bir şey deyildir». Məsələ ondaydı ki, sufilərin Əliyə (ə) hansı münasibəti yalnız onların özlərinə məlum idi. Bundan əlavə, onların Əli (ə) surətini Allahın təcəllası kimi təsvir etmələri həmin dövrdə şəriəti əlində bir istifadə aləti kimi tutanların maraqları ilə üst-üstə düşmürdü. Buna görə də qarşı-qarşıya gəlirdilər. Belə çıxır ki, həmin ərəfədə şiəlik sözü əslində, müxalif təbəqənin iradəsini əks etdirirdi. Buradaca xatırlatmaq lazımdır ki, Səfəviyyənin çox qızğın çağları olan Şah İsmayıl dövründə şiəilik daha çox islamiyyətlə müxalifətdə olan bir təriqət, məslək kimi meydana çıxıb qərməti, mülhid və batini kimi sözlərlə eyni mənada və yanaşı işlənirdi. Bu mənada Məhəmməd Təqi Bahar yazır ki, «qərməti, mülhid və batinidən gizlində şiə ilə bir yerdə ad çəkilirdi və hamısı bir gözdə görünürdü».

 

Dilavər Əzimli

BAO başqanının ideoloji məsələlər üzrə müavini, AMEA-nın Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi

 

loading...
loading...
"Belə anlaşılır ki, Əli İnsanovun pullarını sadəcə bir müddət xərcləyəcəklər, amma..."
"Qarabağ siyasətimizə yenidən baxmalıyıq"
DİQQƏT! Bakıda erməni ayranı satılır - FOTO
Cərimə olunan sürücüdən maraqlı addım - VİDEO
273 kiloqram arıqlayaraq ölümdən xilas oldu - MARAQLI
Loading...
Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
"Tıxacın yaranmasında təhsil sisteminin də payı var" - Professorlar arasında polemika...
Gündəm
“Türk əsgərinin terrordan təmizlədiyi bölgələrə yardım karvanları göndərmək məqsədəuyğun olardı”
Cəmiyyət
“Erməni telekanallarıyla bizim telekanalları müqayisə edəndə, biz çox geridə qalırıq...”
Gündəm
“Müharibə edəcəklərsə müharibə edəcəyik, döyüşəcəklərsə döyüşəcəyik” – “Qorxmuruq!”
Cəmiyyət
“Hamısını o qadın elədi, ərimin qarşısına şərt qoymuşdu ki, ya öz ailən, ya da mən..."
Həftənin ən çox oxunanları
"Bu o deməkdir ki, atam yaşadığı müddətdə hərəkət edə, danışa bilməyəcək..."
Telli Borçalıdan üzücü XƏBƏR - "Toyda yıxılıb, həkim çatana kimi keçinib"
"Hələ 2015-ci ildə getmək istədim, prezident dedi ki, hələ işlə, sonra Rövnəq müəllimə də demişdi ki..."
İnsanları “təsvir edilə bilməyən əzab” gözləyir: iqlim fəlakəti baş verdi
Suriya və Rusiya generalları Ərdoğanın sarayına bomba zərbələrini müzakirə edib - ŞOK
Xaşdan vaz keçə bilməyənlərə 15 faydalı məsləhət: Düzgün yeyilmə qaydası...
"Yalnız bu halda Türkiyə  Qarabağ savaşında Azərbaycana hərbi dəstək verə bilər...”
PKK-çı kürdlərdən Rusiya-Türkiyə hərbi patrullarına VƏHŞİ HÜCUMUN VİDEOSU...
Qalmaqallı biznesmenin maşınına bomba atıldı, cangüdənin başı qopdu - DƏHŞƏT + VİDEO
Yanvar ayının birindən maaşınızdan 10 AZN tutulacaq - RƏSMİ
Moderator.az-ın arxivi
Pulsuz hüquqi xidmət
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247