Xəbər lenti
01/06/2020 [15:58]:
“Mənə deyirlər ki, Əli Həsənovu sənin qədər müdafiə edən yoxdur, amma isinmədik istisinə...”
01/06/2020 [15:53]:
“Mənim öz evimdə xəstəliyə nə qədər yoluxan oldu”
01/06/2020 [15:48]:
Avstriyaya aparılan 281 kq heroin Azərbaycanda tutuldu - FOTO/VİDEO
01/06/2020 [15:46]:
Kamran Əliyev onlara yeni vəzifə verdi
01/06/2020 [15:45]:
Məhərrəm ayı avqustun 21-də başlayacaq
01/06/2020 [15:41]:
“Mənim öz evimdə xəstəliyə nə qədər yoluxan oldu”
01/06/2020 [15:38]:
Prezident Milli Məclisin iclaslarına gələndə Dövlət himni ifa ediləcək
01/06/2020 [15:25]:
“Maska cəriməsi 25 manata endirilsin”
01/06/2020 [15:21]:
“Əvvəllər Yaşarla bağlı etiraf məsələsinə gələndə hardasa əsəbiləşirdim, amma indi..”
01/06/2020 [15:16]:
“Prezident “işdən çıxarmaq olmaz” deyir, əmr gəlib ki, ixtisar edin”
01/06/2020 [15:13]:
“Biz heç vaxt ABŞ-ın daxili işlərinə qarışmamışıq” - Peskov
01/06/2020 [15:11]:
“Bu cür fikirlərlə əhalinin evini yıxırıq” - Deputat
01/06/2020 [15:09]:
Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri döyüş atışlı taktiki-uçuş təlimləri keçirib - VİDEO
01/06/2020 [15:06]:
İyunda temperatur 37 dərəcəyə qədər qalxacaq
01/06/2020 [15:06]:
Bakı Nəqliyyat Agentliyi sərnişinlərə xəbərdarlıq etdi
01/06/2020 [14:59]:
Baş prokurordan YENİ TƏYİNATLAR
01/06/2020 [14:43]:
Azərbaycanda koronavirusla bağlı WhatsApp botu istifadəyə verildi
01/06/2020 [14:40]:
“İmtahan iştirakçısının sağlamlığı” haqqında bəyannamənin detalları açıqlandı
01/06/2020 [14:39]:
“Kimin qalib, ya məğlub olması önəmli deyil” - Elnarə söz atdı
01/06/2020 [14:33]:
Brejnev etiraz etsə də, Xruşov yetkinlik yaşına çatmayan canini edam etdirib
01/06/2020 [14:27]:
“Söyüş və təhqirlərə məruz qalanlardan biri mənəm”
01/06/2020 [14:27]:
Rusiyada inqilab havası...
01/06/2020 [14:26]:
“Qarabağ məsələsi nə iqtidarın, nə də müxalifətin inhisarındadır”
01/06/2020 [14:26]:
“Keçən dəfə də sizə dedim, 30 ildə təkliflərinizi niyə vermirdiniz?!”
01/06/2020 [14:09]:
“Bu şəxslərin sərvət aclığı bitmək bilmir” – “Onlar əsl yırtıcıdırlar!”
01/06/2020 [13:59]:
Gürcüstanda 100-dən çox uşaq və yeniyetmə koronavirusa yoluxub
01/06/2020 [13:56]:
Azərbaycanda olma müddəti bitən əcnəbilərin NƏZƏRİNƏ
01/06/2020 [13:54]:
Fransalı nazir “Twitter”i ABŞ-ı tərk etməyə səslədi
01/06/2020 [13:54]:
Azərbaycanda koronavirusla bağlı WhatsApp botu istifadəyə verildi
01/06/2020 [13:48]:
Xalq artisti səhhətindən danışdı: “20 gün əvvəl əməliyyat olunmuşam” - AÇIQLAMA
01/06/2020 [13:46]:
“Ermənilər Şuşada yeyib-içib ehtiyaclarını dədə-babamızın məzarları üzərinə ödəyirlər”
01/06/2020 [13:37]:
Britaniya kraliçası karantin dövründən bəri ilk dəfə görüntüləndi - FOTO
01/06/2020 [13:30]:
Deputat cərimə məbləğinin azaldılmasını təklif etdi
01/06/2020 [13:30]:
ABŞ "Antifa"nı terrorçu təşkilat kimi tanıyacaq
01/06/2020 [13:27]:
“Kişi fikirləşir ki, xanımın iqtisadi müstəqilliyi olarsa, o, bunun müqabilində hüquqlarını da müdafiə edəcək...”
01/06/2020 [13:25]:
Deputat söz atdı: “Vaqif Hüseynovun və Vəzirovun qapısı ağzında “yatanlar” üzə çıxarılacaq”
01/06/2020 [13:18]:
Prokurorluq Sabunçudakı qətllə bağlı məlumat yaydı
01/06/2020 [13:16]:
Adil Əliyevdən deputat həmkarlarına: “Yadınızda saxlayın, burada bir nəfər təhqir olunursa...”
01/06/2020 [13:14]:
Manaf Buzovnadakı dəbdəbəli villasını və lüks avtomobillərini nümayiş etdirdi - FOTO
01/06/2020 [13:12]:
"Əgər belə bir resurs yaradılarsa..."
01/06/2020 [13:09]:
Silahlı Qüvvələrin Yardım Fonduna daxil olan vəsaitin miqdarı açıqlandı
01/06/2020 [13:06]:
Əli Hüseynli: “Məqsəd vətəndaşları cərimələmək deyil, onları qorumaqdır”
01/06/2020 [13:05]:
Azərbaycanda 15 ağır koronavirus xəstəsinə plazma köçürüldü - RƏSMİ
01/06/2020 [12:55]:
Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: Əhməd bəy Ağaoğlu
01/06/2020 [12:51]:
İlham Əliyev Asiya İnkişaf Bankının rəhbərləri ilə videokonfrans keçirdi - FOTO
01/06/2020 [12:49]:
Beynəlxalq axtarışda olan vəzifəli şəxsin işi məhkəməyə göndərilib
01/06/2020 [12:46]:
Adil Əliyev bəzi deputatları susqunluqda ittiham etdi
01/06/2020 [12:35]:
Birlikdə yaşamadığı şəxslə cinsi əlaqədə olanlar cərimələnəcəklər - Koronavirusa görə
01/06/2020 [12:31]:
“Bizi sevən, ucaldan bu xalqa hər zaman borcluyam, qarşılarında baş əyirəm...”
01/06/2020 [12:14]:
Aqil Abbas: "Qavalı sevir, kitaba nifrət edirik"
01/06/2020 [12:13]:
Sahibə Qafarova: “30 ildir niyə bu məsələni qaldırmırdınız?”
01/06/2020 [12:12]:
Gəncədə gizli fəaliyyət göstərən tədris mərkəzi aşkarlandı
01/06/2020 [12:09]:
Kimlərin qəbul imtahanlarında iştirakına icazə verilməyəcəyi açıqlandı - RƏSMİ
01/06/2020 [12:06]:
“Etibarnamə avtomobilin istifadəsində məcburi olmamalıdır” – Millət vəkilinin təklifinə dəstək
01/06/2020 [12:02]:
"Yaşar Nuri Firəngizi sevirdi" - Xanımından etiraf
01/06/2020 [12:00]:
"Niyam Salami çörəyimi əlimdən aldı" - Nadir
01/06/2020 [11:58]:
Rezidenturaya qəbul imtahanının vaxtı açıqlandı
01/06/2020 [11:51]:
“Nazpəri ilə telefonda adlarımızı “sevgilim” kimi qeyd etmişdik” - VİDEO
01/06/2020 [11:48]:
Maşın sürmək üçün verilən etibarnamə ləğv olunsun - Deputatdan TƏKLİF
01/06/2020 [11:46]:
Qəbul imtahanlarında keçid balı azaldılır? - RƏSMİ
01/06/2020 [11:45]:
Hər bir məzun təhsil aldığı rayonda imtahan verəcək
01/06/2020 [11:44]:
TƏBİB yeni xidmət istifadəyə verdi
01/06/2020 [11:39]:
Rusiyada pandemiya qurbanlarının sayı 4 855-ə çatdı
01/06/2020 [11:36]:
Dillər Universitetində Çin dili üzrə seminar
01/06/2020 [11:33]:
Məleykə Abbaszadə: “Az məzunu olan məktəblərdə imtahan keçirə bilmirik”
01/06/2020 [11:33]:
Şəhid övladlarından maraqlı VİDEOÇARX
01/06/2020 [11:33]:
Magistraturaya ixtisas seçiminin başlanacağı tarix açıqlandı
01/06/2020 [11:32]:
Sosial şəbəkədə şəxsiyyət vəsiqəsi ilə qeydiyyatdan keçəcəyik?
01/06/2020 [11:32]:
Kamran Əliyev: “Ekologiya postu”nun sökülməsi bir həftəyə yekunlaşacaq
01/06/2020 [11:30]:
Jurnalistlər maskasız Milli Məclisə buraxılmır
01/06/2020 [11:29]:
Ermənilərin qətlə yetirdiyi günahsız azərbaycanlı uşaqlar...
01/06/2020 [11:26]:
İyun ayında 190 000 şagird buraxılış imtahanlarında iştirak edəcək
01/06/2020 [11:25]:
Məleykə Abbaszadə abituriyentlərə və valideynlərə xəbərdarlıq etdi
01/06/2020 [11:24]:
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının elan olunmamasının səbəbi açıqlandı
01/06/2020 [11:24]:
DİM sədri: “Hər zalda 15 nəfər abituriyent otura biləcək”
01/06/2020 [11:24]:
Parlamentin növbədənkənar sessiyasının ilk iclası başladı
01/06/2020 [11:22]:
"Hər bir məmur dövlətimizin başçısının xəbərdarlığından nəticə çıxarmalıdır..."
01/06/2020 [11:20]:
"O dünyada qarşıma qara rəngli mələk çıxsa..." - Mir Şahin "Ağ Qara"da VİDEO
01/06/2020 [11:16]:
Bu gün AzTV-də veriliş aparıcıları uşaqlardır
01/06/2020 [11:03]:
Korona ilə bağlı daha bir şok: Bu şəxslər də ölür
Bütün arxiv bir sırada
14/08/2019 [00:58] - Araşdırma - ( 991 dəfə baxılıb)

Azərbaycan dövlətçiliyinin qızıl dövrü: Səfəvilər sülaləsi – VII məqalə



I məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282815.html?fbclid=IwAR1d5Dl2AINh7bV7wWWHr9O4RrPhCnokobOn9CdXk2DtOHBEMds_d8z8YPc

 

II məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282939.html?fbclid=IwAR1lGCuF3jqFwVsHIXnLBFyJFUN7IM5Eit40M6JPaSMwEN_1Mt8kT8C68sQ

 

III məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283188.html?fbclid=IwAR1lwSHci9q0nUiOzAdVrhdXn83OUygODWq1kO1fMSskL_se7QpG9rLsOgU

 

IV məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283398.html?fbclid=IwAR0esOwp3_dLo77So004GNsQzweJ7CuI0Ql8z4KaTMklohv

 

V məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283465.html?fbclid=IwAR3FoM_fWo0PhUQJycZ5T02Z_gJoFOsHMmWqviBB6NYkVusWxBJglHchb-Y

 

VI məqalə burada: https://www.moderator.az/news/283547.html?fbclid=IwAR2sQi0jNHrxk0TP84pnKf-k1dcO8b0jAw1ahCREz9xl0l4LbVX0vqOnfrY

 


«Qızılbaşlıq» nədir və hansı prinsipləri özündə əks etdirir, buna aşağıda aydınlıq gətirəcəyik. 
Qızılbaşlıq bir başa Şeyx Heydərlə bağlıdır. Bu barədə mənbələrdə əksini tapan fikirlər odur ki, onun zamanında gördüyü bir yuxuya əsasən o zaman dəbdə olan Türkman papağını on iki zolaqlı “Heydər papağı” (“tərəke-Heydəri”) ilə əvəz etdi. Onun arxasınca gedən və ona itaət edən adamlar da onun əqidəsini qəbul etdilər. Elə buna görə də, onun ətrafındakılar “Qızılbaş” ifadəsi ilə məşhur oldular.
Əslində, Şeyx Heydər ənənəvi Türkman papağının başlığına 12 qırmızı dilimli tac (Tacı Heydəri adlandırılır) əlavə etdi. Bu başlığı geyənlərin əksəriyyəti türk idilər. Bunlara Qızılbaş deyildi. Onları Qızlbaş adlandırdılar. Bu ad onların başlarına qoyulan papaqlarından gəlirdi. 12 dilim də 12 imamı simvolizə edirdi. Bu Qızlıbaş adı çox geniş yayıldı. Bütün Türk tayfaları, Qzılbaşların müridləri oldular. Onların sufilərinə çevrildilər. Bütün bunlar Şeyx Heydər zamanında baş verdi. Daha sonralar Şah Xətai tərəfdarları da o adı aldılar. Onların qurduğu dövlət də Qızılbaş dövləti adlandırıldı. Onlarla bütün qonşu dövlətlər də onları bu adla qəbul etdilər. Qaynaqlarda bu ad daha çox yazılır. Səfəvilər isə sülalənin adıdır. Qızılbaşlıq isə dövlət quran, daha geniş ərazini əhatə edən bir sistemin adı idi. 
Qızlbaşlıq deyimi ilə bağlı ömrünün böyük hissəsini təriqətlərin öyrənilməsinə sərf edən İrene Melikoff belə yazır: “Qızılbaş deyimi Şah İsmayılın 1460-cı ildə doğulan və 1488-ci ildə öldürülmüş babası Şeyx Heydər zamanında ortaya çıxmışdır. O zaman ilk səfəvilərin qırmızı papaq geyən tərəfdarlarını adlandırmaqdla işlədilən və başlanğıcda siyasi bir ad olan bu deyim ilk Səfəvilərin dini təbliğatlarının nəticəsində, başlıca olaraq On iki imam inancına bağlı qalmaqla birlikdə, təcəlla (Tanrının insanoğlu surətində görünməsi), tənasüx (ruhun köçü, yaxud formaların çoxu və ruhun çoxluq aləmindəki köçü) inancları və şəxsən məzhər-ullah (yəni, Allahın bəşər surətində təcəllası) olan Əli (ə)nin təcəssümü (reincarmationu, bədənə dönüşü) sayılan Səfəvi hökmdara tapınma ilə birləşərək ifrat şiəliyin bütün ayırıcı xüsusiyyətlərini ortaya qoyan Türkmən bir şiəlik biçiminin adı oldu. Daha sonra Səfəvi sülaləsi Qızılbaşlığın özündə əks etdirdiyi şiəliyə aid bu maddələri ifrat şiə düşüncə sisteminə uyğun olaraq yeni bir inanca dönənə qədər, ayırd etməyə məcbur qalacaq. Ən qədim qaynaqlara və başda Şah İsmayılın divanına baxarsaq, “Ələvi” deyimin keçmədiyini görürük. Buna qarşılıq olaraq Şah İsmayıl tərəfdarlarını və özünü adlandırarkən Qızlbaş deyimini işlədir: “Yüreği dağ, bağrı kızıl yakut gibi kab olmadan, Kızılbaş olmak kimsenin haddi degildir”. Şah İsmayıl haqqında verilən və təlimlərini məhkum edən fətvada, eyni Qızılbaş deyiminin rafizi və mülhid deyimlərinə bənzədildiyinin şahidi oluruq: “Müslümanlar bilün ve ağah olun şol taife-i Kızılbaş ki reisleri Erdebil oğlı İsmaildür”. Ahmet Refik tərəfindən yayınlanan və bu məzhəb mənsublarının məhkum edildiyi sənədlərdə rastlanan bu üç deyim bunlardar: “Qızlbaş, rafizi, Mülhid. Bircə dəfə də olsun Ələvi deyiminə rast gəlmək olmur. Bu nümunələrdən, burada incələnən faktlardan aşkar olunan ən doğru deyimin “Qızılbaşların dini” deyimi olduğu görünür. Bizim də mümkün olduğu ölçüdə açıqlamaya və təyinatına çalışacağımız da bu, “Qızılbaşların dini” olacaqdır. Uzun illər incələmə sahəm “Qızlbaş” çevrələr, ya da bu gün onların dediyi kimi Anadolu “Ələvi” çevrələri oldu. Öncə şiəliyin Qızlbaş görünümü olaraq yuxarıda təqdim etdiyim inanc biçimiylə qarşı-qarşıya qaldığımı sanırdım. Fəqət araşdırmalarımı iki ildən bəri eyni faktlara daha da zəngləşdirdim və İran Azərbaycanına getməyə fürsət tapdım. Bu ərazilərdə gəzintilərim və görüşlərim fikirlərimi bir az dəyişdirdi. Söz mövzusu olan şiə bir islamlıq deyil, daha çox Səfəvi təbliğatı ilə şiələşdirilmiş və sufiləşdirilmiş Türkmən bir din anlayışı idi” . 
“Qızılbaşlıq”la bağlı Nihat Çətinqaya bunları yazır: “Bugün yazarlar, araşdırmaçılar və bir qism bilim adamları, böyük ölçüdə Osmanlı tarixçilərinin təsiriylə Qzılbaş adını tamamən Şeyx Heydərin türkmənlərə geydirdiyi söylənilən 12 dilimli “Tac-l Heydəri” deyilən qızıl, yaxud qırmızı başlıqlar baxımından ortaya çıxdığını və “İran mənşəli” etiqadi bir çərçivəyi ifadə edən bir söz olaraq ifadə edirlər. Bu cür yazanların başlıca olaraq söykəndikləri Osmanlı dönəminin qeydləridir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş deyəndə ümumilikdə üsyançı, talançı, rafizi, mülhid, zındıq Anadolu Türkmanları nəzərdə tutulur. Osmanlının dönmə-devşirmə tarixçiləri, Türk və Türkman adlarını da Qızlbaş mənsubiyyətilə “etrak-i bi idrak” (idraksız Türk, ağılsız Türk), “düşüncəsiz, yaramaz Türk”, kimi daha bir çox qaralayıcı, aşağılayıcı sifətlərlə anarlar. Bu gün ölkəmizdə Qızlıbaş deyilincə bir az səviyyəli çevrələrdə radikal şiəlik, Anadolunun Ələvi türkmanları, zamanında Səfəvi dövlətinə bağlı olan tərəfdarlar və onların indiki uzantıları anlaşılmaqla bərabər, bu zamanda yanlış olaraq iranlılar kimi qəbul edilirlər. Orta səviyyəli bəzi çevrələrdə və sünni xalqın bəzi mühitlərində, bunların yanında, daha çox dindən çıxmış, rafizi, mülhid, sapqın, daha çox da ana-bacısıyla cinsəl əlaqələrdə bulunan anlamında “mum söndürənlər” və bənzəri bir çox ağır günahların yapışdırıldığı anlamlarda ifadə edilirdi. Qızılbaş Türkmanlar Türkiyədə də müxtəlif adlarla anılırlar. Aşağılayıcı sifətlərin yanında bunlar üçün genəldə Ələvi və Qızılbaş adı istifadə olunmaqla bərabər, bəzi bölgələrdə onlar Türkman, Yörük, Sıraç, Abdal, Çepni, Tahtacı və Bəktaşii adlarıyla da anılmaqdadır. Radikal-dinçi çevrələrdə onlara aşağılıyıcı bir tərzdə “Mum sönürənlər” deyilirdi” (bax.Nihat Çətinqaya).


Səfəvi dövlətini quran və yaşadan türklər Qızılbaş, yaxud da türk adlanırdı. Bu deyim təkcə dövlətin əsgəri baxımdan dayandığı türk ünsürü adını ifadə etmir, həm də onun qurduğu, yaşatdığı dövlətə “Dövlət-i Qızılbaş” və hakim olduğu yerə “Ölke-i Qızılbaş” deyilirdi (Faruk Sümer. Safevi devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu türklerinin rolu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1977, s.149, 150, 151; 2.Bayramlı Z.H. Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə olunmasında türk qızılbaş əyanlarının rolu. Bakı: Avropa, 2015, s.46.).
Şeyx Heydərin müridlərini digər təriqət mənsublarından ayırmaq və gücünün nə olduğunu göstərmək üçün 12 dilimli qırmızı rəngli və ağ rənglənmiş başlıq geydirməsindən sonra Səfəviyyə təriqətinin müridlərinə “Qızılbaş” deyilməyə başlanmışdır. Osmanlı xronikalarında və arxiv qaynaqlarında Qızılbaşlıq iki anlamda işlədilir. Şəxs olaraq Qızılbaş Səfəviyyə təriqətinin müridi deməkdir. Arxivlərdə əks olunan şikayətlərdə Qızılbaşlar Səfəvi dövləti üçün casusluq edən, şahın hizmətinə girməyə çalışan Işık, Torlak, Bədrəddini kimi tayfalarla birləşib üç xəlifəyə və səhabəyə küfr edən olaraq əks olunmuş, bunların təqibi, hərəkətlərinin qrşısının alınması yolunda əmrlər göndərilmişdi. Qızlbaşların keçmişi ilə bağlı bilgilər verilməsi zərurətində Osmanlı qaynaqları Şeyx Səfiəddindən təriflə bəhs edərlər və onun haqqnı təslim etməyə qeyrət göstərərlər. Ancaq təriqətin pozulduğunu, rafizilərin təkkəyə hakim olduğunu və nəhayət yoldan çıxdıqlarını dilə gətirirlər (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.110-111; Tufan Gündüz. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe, 2013, s.32). Beləcə bu təriqətin müridləri yolunu azmış sayılır. Sofyalı Balı Efendinin Rüstəm Paşaya göndərdiyi məktubunda “Bunlar dəlalət (azmışlar) toxumları əkərlər, cəhənnəm atəşinin xəbərçiləridirlər; bunların ölüsü də, dirisi də İslama zərərdir” şəklindəki ifadəsi də bunun bir göstəricisidir (Tufan Gündüz. Sofyalı Balı Efendi’nin Safevilere Dair Rustem Paşa’ya Gönderdiği Mektup, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Dergisi, sayı 56, s.203-210). Eyni zamanda Balı Efendinin tələbələrindən biri tərəfindən qələmə alındığı anlaşılan Qızılabşlığa aid bir sənəddə də bu fikirlər təkrarlanır: “Ərəb, Əcəm, Hind, Sind, Rum, Türk və Deyləm bu azğın və sapqın taiyfanın küfrünə, qətlinə və həlakına fətva vermişlərdir, kəsdikləri yeyilməz, nigahları səhih olmaz deyə imza etmişlərdir” deyə yazmışdır. Mətn boyunca kafir, fasiq, facir, Rafiz kimi ifadələr sıx-səx təkrarlanıb bunların açıqlanmaları yoluna gedilmişdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111). 
Qızılbaş kəlməsinin ikinci anlamı isə Səfəvi dövlətidir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş üzərinə səfərə çıxmaq, Qızılbaş tərəfi, Qızılbaş əskəri kimi təbirlərdən doğrudan Səfəvi dövləti qəsd edilir. Beləcə Qızılbaş Osmanlı dövlətinin savaşdığı dövlətlərdən biri anlamına gəlir və mənfi anlamda xatırlanır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111).
İtalyan səyyahının təspitlərinə görə, Qızılbaş təbiri sadəcə xalq və ordu üçün işlədilmir; özəlliklə Səfəvilərin qonşuları tərəfindən bütün əraziyə aid edilir. “Qızılbaşa gedəlim” demək Səfəvilərə getmək anlamına gəlir. Xalq arasında isə hər bir Qızılbaşdan bəhsedilməsi durumunda bunun anlamı Səfəvi bir “əskər” deməkdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.112). Sənədlər və mənbələrdən bəlli olur ki, Qızılbaş təbiri sünni çevrələrində zındıq, mülhid, rafizi, kafir kimi sifətlərlə adlanırılıb sürətlə mənfi anlam qazandırmışdır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.114). 
Bir həqiqətdir ki, istər Əməvilərin, istərsə də Abbasilərin hakimiyyətləri dövründə Əhli-beytə (ə) qarşı amansız mübarizə aparılıb və onların əksəriyyəti qətlə yetirilib. Qalanları da üzünü Türklərin yaşadıqları əraziyə üz tutublar. Unutmayaq ki, Abbasilərin iqtidarı ələ keçirməsində sufilər əvəzsiz rol oynamışlar. Abbasilər insanları aldadaraq bildirirdilər ki, onlar Əməvilərdən Əhli-beytin (ə) intiqamını alırlar və Əhli-beytin (ə) haqlarını özlərinə qaytarmaq məqsədi güdürlər. Buna görə də sufilərin böyük əksəriyyətini Əməvilərə qarşı qaldıra bildilər. Əməvilərin yıxılmasında böyük rolu olan sufilərin önündə Əbu Müslim Xorasani gedirdi. Əbu Müslim Abbasiləri Bağdadda iqtidara gətirən bir gücə rəhbərlik etmişdir. Sonradan Abbasi xəlifəsi tərəfindən saraya dəvət edilərək 755-ci ildə aradan götürülmüşdür.
Abbasilər (iqtidara artıq qeyri-ərəblər gəlmişdilər-D.Ə.) mənşəyinə görə əməvilərdən fərqlənsə də, onlar da hakimiyyəti Əməvilər kimi idarə etməyə başladılar. Cəmiyyət arasında parçalanma yaratmaq üçün sünni-şiə ideologiyasını aktiv şəkildə yaymağa başladılar. Onlar şiələri elə qələmə verirdilər ki, guya onlar yolunu azmışlardır və sünnətdən xeyli uzaqlaşıblar. Əslində, Əməvilər zamanı mübarizə Əhli-beyti (ə) sevənlərlə əməvilər arasında gedirdisə, Abbasilər zamanında əhli-beyti sevənlər (ə) arasında müəyyən parçalanmalar yaradılmasına nail olundu. Abbasilər bir zamanlar Əhli-beyt(ə) tərəfdarı olan nüfuzlu şəxsləri vəzifələrə irəli çəkdilər. Onlar da ən güclü təbliğat ruporçularına çevrildilər. Hər birinin ardınca da xeyli sayda insan gedirdi. Əməvilər dövründə lənətlənən Əhli-beyt(ə) Abbasilər dövründə də lənətlənirdi. Abbasilər zamanında cəmiyyət sünni və şiə adlı düşmən cəbhəyə bölündü. Düzdü, istər sünni, istərsə də şiə ədəbiyyatlarında sünni-şiəliyin tarixi daha qədimlərə aparılır. Lakin həmin dövrün tarixi mənbələrinin tədqiqi sübut edir ki, istər İslam peyğəmbəri, istərsə də dörd xəlifə zamanıda bu cür təbəqələşmə olmamışdır. Buna görə də Şeyx Səfiəddin zamanında dörd xəlifənin dördü də müqəddəs sayılırdı. İslamda təbəqələşmə isə Əməvilər zamanıda baş verdi. Həmin zamanlarda dörd xəlfiənin dördünün də tərəfdarları Əhli-beytin (ə) hüquqlarının pozulmasına qarşı Əməvilərlə mübarizə aparırdı. Lakin elə Əməvilərin zamanıda da bir cərgədə olan cəmiyyətin siyasi cəhətədən bölünməsinin əsası qoyuldu. Vaxtilə dördüncü xəlifə həzrəti Əli (ə)nin zamanında ondan ayrılan xaricilər tərəfindən həzrəti Əli (ə) Əməvilərdə olduğu kimi ləntələnməyə başlandı. Bundan uğurla istifadə edən Abbasilər də cəmiyyəti iki yerə parçalamaqla sünni-şiə tərəfdarlarına böldülər. Abbasilərin iqtidarda olmasını nəzərə alsaq, xilafətin böyük ərazilərində onların tərəfdarı olan sünnilərin sayı artırıldı. Onlara qarşı dayanan qüvvə isə şiələr oldular. Məhz, belə bir vaxtda sufilər aktiv fəaliyyətə başladılar. Bundan qabaq onlar yalnız ideoloji zəmində iş aparırdılarsa, indii isə hərbi-siyasi təşkilatlarda birləşməyə başladılar. Sufilərin söykəndiyi əsas ünvan həzrəti Əli (ə) idi. Lakin sufilərin təsəvvür etdiyi Əli şəriətdəki Əli ilə eyni deyildi. Sufilərin təsəvvür etdiyi Əli Allahın yerdəki təcəllası idi. Yəni, Allah Əlinin simasında təcəlla etmişdi. Bu məsələyə özünün «İslamda sufi ordenləri» kitabında toxunan C.S.Triminqem yazırdı ki, «baxmayaraq ki, sufilər özlərinin gizli şəcərə xətlərini Əliyə qədər aparıb çıxarırdılarsa, onu hörmətlə anıb və böyük ehtiramla əhatə edirdilərsə də, onlar ona şiə imamı kimi baxmırdılar». Elə tədqiqatçıları çaşdıran da bu məsələ olmuşdur. Çünki onların fikrincə, Əli (ə) tərəfdarları əslində, elə şiələrdir. Lakin şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları ilə irfandakı Əli (ə) tərəfdarları arasında yuxarıda sitat gətirdiyimiz ciddi fərq mövcuddur. Bununla belə onları birləşdirən Əliyə (ə) olan sonsuz məhəbbətləri idi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları belə bir fikirdə həmrəy idilər ki, İslam peyğəmbərindən (s.ə.s.) sonra hakimiyyətə onun varisi sayılan Əli (ə) gəlməliydi. Onlara görə, Hz.Məhəmməd (s.ə.s.)dən sonra Hz.Əli (ə) doğmadır və peyğəmbərin vəsiyyəti yolu ilə xəlifə-imam təyin edilmişdir, lakin bu baş vermədi və baş verən proseslər qeyri-qanuni məcrada inkişaf etdi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarlarından fərqli olarq süfilərdə isə Əli (ə) obrazı xəyali obraz idi. Bununla belə bu məsələdə ciddi araşdırmalar belə deməyə imkan verir ki, həmin ərəfədə sufilərin özləri birbaşa şiə kimi qəbul edilirdi. Burada əsas obyekt kimi onların Əliyə (ə) olan sevgisi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan italiyan tədqiqatçısı M.M.Mazzaouınin fikirləri maraqlıdır. O, yazır: «Şərq Şiizmi Təsavvüf deməkdir və eyni şəkildə elə gerçək Təsəvvüf şiizmdən başqa bir şey deyildir». Məsələ ondaydı ki, sufilərin Əliyə (ə) hansı münasibəti yalnız onların özlərinə məlum idi. Bundan əlavə, onların Əli (ə) surətini Allahın təcəllası kimi təsvir etmələri həmin dövrdə şəriəti əlində bir istifadə aləti kimi tutanların maraqları ilə üst-üstə düşmürdü. Buna görə də qarşı-qarşıya gəlirdilər. Belə çıxır ki, həmin ərəfədə şiəlik sözü əslində, müxalif təbəqənin iradəsini əks etdirirdi. Buradaca xatırlatmaq lazımdır ki, Səfəviyyənin çox qızğın çağları olan Şah İsmayıl dövründə şiəilik daha çox islamiyyətlə müxalifətdə olan bir təriqət, məslək kimi meydana çıxıb qərməti, mülhid və batini kimi sözlərlə eyni mənada və yanaşı işlənirdi. Bu mənada Məhəmməd Təqi Bahar yazır ki, «qərməti, mülhid və batinidən gizlində şiə ilə bir yerdə ad çəkilirdi və hamısı bir gözdə görünürdü».

 

Dilavər Əzimli

BAO başqanının ideoloji məsələlər üzrə müavini, AMEA-nın Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi

 

“Mənə deyirlər ki, Əli Həsənovu sənin qədər müdafiə edən yoxdur, amma isinmədik istisinə...”
Rusiyada inqilab havası...
“Səhərə kimi Neftçalada qız toyunda çıxış edirdim” - VİDEO
Mübariz Mənsimovun şirkəti müflis olub? - “Palmali Holding”dən yeni açıqlama gəldi...
"Ramil Səfərova dil uzadanlar ermənilərin əlinə dəstəvuz verirlər..."
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika

Dünya
ABŞ "Antifa"nı terrorçu təşkilat kimi tanıyacaq
Cəmiyyət
“Kişi fikirləşir ki, xanımın iqtisadi müstəqilliyi olarsa, o, bunun müqabilində hüquqlarını da müdafiə edəcək...”
Dünya
“Tramp mənə danışmağa imkan vermədi, sözümü kəsdi...” - Öldürülən qaradərilinin qardaşı...
Gündəm
ABŞ-dakı etirazçılardan türk dünyasına töhfə: Fərqində olmadan elə bir şey etdilər ki...
Dünya
İran İsrailin içməli su sistemində xlorun miqdarını artırmağa çalışdı…-KİBER-HÜCUM
Yazar
Seymur Verdizadə
"Donuza güllə atan adamın başını donuz kimi kola soxub, şalvarını əynindən çıxarırdılar..."
Sultan Laçın
"Bəlkə fiziki məsafə və sosial yaxınlıq?...  -Hə, cənab oliqarx vətəndaşlar?.."
Həftənin ən çox oxunanları
İranda pulun üzərinə Azərbaycan haqda görün nə yazıldı - FOTO
"Koçaryanı da axtarırdım ki, tikə-tikə etdirim, amma Pənah kimilər qoymadı..." - VİDEO
Ermənistan Rusiyanın tərkibinə qatılır, Qarabağ isə...
Türkiyə Azərbaycanla uçuşları bu tarixdən bərpa edir – RƏSMİ AÇIQLAMA
Ermənistan Tehranı hədələdi: "İran ermənilərə görə ayaq üstə qalıb, "təşəkkür"ümüz bu oldu"
Azərbaycan Respublikasıının 20 faizində  təhlükəsizlik atası azərbaycanlı olan generala tapşırıldı... 
Valentina Tereşkova ilə Vilyam Hacıyevi nə bağlayır?
“Əri ölən qadına 800 manat təklif etdilər ki, koronavirusdan öldüyü ilə razılaşsın”
Ramil Səfərov kimin əmisi oğlunu öldürüb?
Rusiyanın yalanı üzə çıxdı...
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247