Xəbər lenti
20/09/2019 [11:04]:
“Milli ali təhsil sistemi bazar iqtisadiyyatı tələblərinə uyğun mütəxəssis hazırlamalıdır”
20/09/2019 [10:55]:
Bu halda Rusiyaya hər yerdən hücum edərik - General
20/09/2019 [10:53]:
Gəncə iğtişaşları zamanı qətlə yetirilən polis zabiti Səməd Abbasovun ailəsi Prezident İlham Əliyevə müraciət edib
20/09/2019 [10:51]:
Rusiya “İsgəndər”lərini sınaqdan keçirdi
20/09/2019 [10:46]:
Bakıda Ermənistan məhsulu: "Bazarstor"dan açıqlama - Foto
20/09/2019 [10:43]:
“Çöpçülər uşağın boğazına üfürərkən özündə olan infeksion xəstəlikləri ona keçirir...”
20/09/2019 [10:40]:
Konfutsi İnstitutu Çin sərgisində iştirak edib
20/09/2019 [10:15]:
Bakıda Ermənistan məhsulu satılır - Fotolar
20/09/2019 [10:13]:
İranla müharibə başlasa, daha haralara od düşəcək?
20/09/2019 [10:11]:
"Şimal-Cənub" nəqliyyat dəhlizi Azərbaycana hansı dividentlər vəd edir? - RƏYLƏR
20/09/2019 [10:09]:
Qarabağdakı ermənilər İstanbula sərbəst gedib-gəlirlər?..
20/09/2019 [10:07]:
Hacı ilk təsəlliverici görüşdə qalib gəldi
20/09/2019 [10:01]:
“Əsrin müqaviləsi”nin 25-ci ili
20/09/2019 [09:58]:
Almaniya səfirliyi Seymur və Nigar Həziyə viza verməkdən İMTİNA ETDİ
20/09/2019 [09:56]:
Vilayət Eyvazov İdarə rəisini təqaüdə göndərdi
20/09/2019 [09:35]:
Qarabağ danışıqlarına yeganə alternativ - müharibə qapıda
20/09/2019 [08:55]:
Melaniya Tramp Vaşinqton Abidəsinin açılışında - VİDEO
20/09/2019 [08:52]:
Tramp Zukerberqlə internetin tənzimlənməsini müzakirə etdi
20/09/2019 [08:49]:
Şvartsnegger Stallone ilə bıçaqlarını ölçdü – VİDEO
20/09/2019 [07:43]:
ABŞ-ın erməni əsilli generalı Rusiyaya hədə qorxu gəldi - FOTO
20/09/2019 [07:35]:
Ömər xəstəxanada rastlaşdığı Baş naziri səhiyyədəki problemlərə görə “yuyub sərdi”…-FOTO+VİDEO 
20/09/2019 [06:40]:
Aşura gecəsi İmam Hüseynin(ə) davranışı  insanlara hansı dərsləri verdi?..
20/09/2019 [01:17]:
81 yaşlı qadın bankomatdan pulunu oğurlamaq istəyənin “dərsini verdi” - FOTO/VİDEO
19/09/2019 [23:56]:
Əli Nağıyevlə Orxan Sultanov yas mərasimində: İlyas İsmayılovun oğlunun qətlindən 1 il ötdü
19/09/2019 [23:46]:
Ötən il neçə nəfər valideynlik hüququndan məhrum edilib? - STATİSTİKA
19/09/2019 [23:44]:
Sosis, kolbasa və Palma yağı... - XƏRÇƏNG RİSKİ
19/09/2019 [23:30]:
Dikdaban ayaqqabılar altında qalan 23 illik diktatorun qürbətdəki ölümü...
19/09/2019 [23:02]:
ABŞ Həsən Ruhaniyə və İranın XİN rəhbərinə viza verib
19/09/2019 [23:00]:
"Qarabağ" "Sevilya"ya Bakıda böyük hesabla uduzdu - YENİLƏNİB
19/09/2019 [22:23]:
Üç nəfəri avtomobil vurdu: biri azyaşlıdır
19/09/2019 [22:12]:
Erkan Özoral: "Türkiyədən Azərbaycan vətəndaşlarının kütləvi şəkildə deportasiya olunması xəbəri həqiqəti əks etdirmir"
19/09/2019 [21:52]:
Alman jurnalistlər “İŞİD”-çilərin saxlanıldığı  türmədən reportaj hazırladı - FOTO+VİDEO
19/09/2019 [21:34]:
ABŞ İrana qarşı geniş koalisiya quracağına inanır
19/09/2019 [21:33]:
“Qarabağ” İspaniya La Liqasının liderinə qarşı - YENİLƏNİB
19/09/2019 [21:20]:
Bakı Nəqliyyat Agentliyi niyə tənqid edilir: İctimai qınağı körükləyənlərin niyyətləri...
19/09/2019 [20:42]:
"Atəşgah" sığorta şirkətinin maşını qəzaya düşüb, 2 nəfər ölüb - FOTO+VİDEO
19/09/2019 [20:40]:
Prezident İlham Əliyev neft sənayesi işçilərini təltif edib - SİYAHI
19/09/2019 [20:38]:
“Qarabağ” - “Sevilya” oyunu üçün heyətlər açıqlandı
19/09/2019 [20:35]:
Müdafiə xərclərinin artması yeni silahların alınması mənasına gəlmir - AÇIQLAMA
19/09/2019 [20:34]:
Kərim Kərimova Prezidentin fərdi təqaüdü təyin olundu
19/09/2019 [20:32]:
Bu ölkədə evlilikdən kənar münasibət qadağan ediləcək - MARAQLI
19/09/2019 [20:31]:
18 yaşlı qızı qaçıran, onu atıb, başqası ilə evlənən meyxanaçı: İndidə də modellə... – FOTOLAR
19/09/2019 [20:26]:
Adnan Oktar hakim qarşısında: “Bizdə qəyyumluq sistem var”
19/09/2019 [20:24]:
Məşhur sosial şəbəkə ulduzu avtomobil qəzasında öldü - VİDEO
19/09/2019 [20:19]:
Xırdalanda 4 yük avtomobili yandı
19/09/2019 [20:17]:
Bərdədə yol kənarında dayanan piyadanı avtomobil vurdu
19/09/2019 [20:15]:
Ermənistanda Konstitusiya Məhkəməsi hakiminin impiçment prosesi başladı
19/09/2019 [20:08]:
Qütblərarası savaş və ya dialoq niyə alınmır... - BAXIŞ BUCAĞI
19/09/2019 [20:08]:
Köhnə avtobusu üzgüçülük hovuzuna çevirdilər - MARAQLI
19/09/2019 [19:30]:
"Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təminatçısına çevrilib”
19/09/2019 [19:27]:
Dövlət Komitəsinin sədri almaniyalı diplomatlarla görüşüb
19/09/2019 [19:18]:
Başında 10 santımetrlik "şeytan buynuzu" çıxdı - QORXUNC...
19/09/2019 [18:59]:
“Azərbaycan öz hesabına yaşayır” - Siyavuş Novruzov
19/09/2019 [18:57]:
Naxçıvanda Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu yaradılıb
19/09/2019 [18:51]:
"Son iki ildə Azərbaycanda vəkil qurumlarının sayı artaraq 81-ə çatıb"
19/09/2019 [18:44]:
Sevgili olduqları deyilən Nanə ilə Üzeyir Azərbaycanı TƏRK ETDİ - FOTOLAR
19/09/2019 [18:35]:
İngiltərə Bankı faiz dərəcəsini dəyişdirməyib
19/09/2019 [18:34]:
TDƏŞ-in xarici işlər nazirlərinin növbədənkənar görüşü keçirilib
19/09/2019 [18:32]:
Elmar Məmmədyarov: "Türk Şurası doğru yoldadır"
19/09/2019 [18:29]:
Nazirlikdən işsiz vətəndaşlarla bağlı - AÇIQLAMA
19/09/2019 [18:25]:
"Qafqaz Neoliti" sənədli filminin təqdimatı keçirildi
19/09/2019 [18:20]:
BDU-da Avrasiya Universitetləri Həmkarlar Təşkilatları Assosiasiyasının 32-ci qurultayı keçirilib
19/09/2019 [18:14]:
Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti mitinqə icazə vermədi - Foto
19/09/2019 [18:11]:
İlham Əliyev Ümumçin Xalq Nümayəndələri Yığıncağı Daimi Komitəsinin sədrini qəbul edib
19/09/2019 [18:11]:
“Bu məsələ sizi maraqlandırmasın və...” - General Mövlam Şıxəliyevdən əcaib açıqlama...
19/09/2019 [18:06]:
Meyxanaçının arvadı: "Orxan ailəsini hansısa küçə pozğununa dəyişib"
19/09/2019 [18:01]:
Namiq Qaraçuxurlunu şantaj edib, 300 min istədilər
19/09/2019 [17:09]:
İrəvanda Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevin dəyişdirilməsinin müzakirə olunduğu bilindi...
19/09/2019 [16:48]:
Xəstələrdən “bıçaq pulu” alan cərrah Elnarə Məmmədova həbs edildi
19/09/2019 [16:47]:
Təkbaşına toxuduğu kilimləri Amerikaya qədər göndərir- MARAQLI...
19/09/2019 [16:45]:
Anar Məmmədovun adamı-məmur Salamovun türkmən qadınla evliliyi, həbsi və boşanması... Və müəmmalı “Maybach”i
19/09/2019 [16:27]:
Altı yaşlı uşaq beş gün anasının cansız bədəniylə bir evdə qaldı- FOTOLAR
19/09/2019 [16:18]:
Rus vertolyotu Kəlbəcərdə 8 nəfər uşağı parça-parça edib – ÇOXLARININ BİLMƏDİYİ DƏHŞƏTLİ FAKT
19/09/2019 [16:13]:
“Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC TDƏŞ-in üzvlüyünə qəbul edildi - FOTOLAR
19/09/2019 [16:03]:
Kıvanç Tatlıtuğun başı dərddə: beş il həbs oluna bilər
19/09/2019 [15:45]:
"Qızlarımıza tövsiyəm odur ki, heç vaxt Rusiyadan gələn oğlanlara inanmasınlar..."
19/09/2019 [15:43]:
Paytaxtda bir çox ağac qəsdən qurudulur - RƏSMİ
19/09/2019 [15:43]:
Azad Kərimli: "Tibb Universitetini bitirənlər onkoloq olmaq istəmir"
19/09/2019 [15:40]:
“O, məni küçə pozğununa dəyişib” - Meyxanaçının arvadından AÇIQLAMA - FOTO
19/09/2019 [15:35]:
TANAP-la indiyədək nəql edilən qazın həcmi açıqlandı
Bütün arxiv bir sırada
14/08/2019 [00:58] - Araşdırma - ( 802 dəfə baxılıb)

Azərbaycan dövlətçiliyinin qızıl dövrü: Səfəvilər sülaləsi – VII məqalə



I məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282815.html?fbclid=IwAR1d5Dl2AINh7bV7wWWHr9O4RrPhCnokobOn9CdXk2DtOHBEMds_d8z8YPc

 

II məqalə burada: http://www.moderator.az/news/282939.html?fbclid=IwAR1lGCuF3jqFwVsHIXnLBFyJFUN7IM5Eit40M6JPaSMwEN_1Mt8kT8C68sQ

 

III məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283188.html?fbclid=IwAR1lwSHci9q0nUiOzAdVrhdXn83OUygODWq1kO1fMSskL_se7QpG9rLsOgU

 

IV məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283398.html?fbclid=IwAR0esOwp3_dLo77So004GNsQzweJ7CuI0Ql8z4KaTMklohv

 

V məqalə burada: http://www.moderator.az/news/283465.html?fbclid=IwAR3FoM_fWo0PhUQJycZ5T02Z_gJoFOsHMmWqviBB6NYkVusWxBJglHchb-Y

 

VI məqalə burada: https://www.moderator.az/news/283547.html?fbclid=IwAR2sQi0jNHrxk0TP84pnKf-k1dcO8b0jAw1ahCREz9xl0l4LbVX0vqOnfrY

 


«Qızılbaşlıq» nədir və hansı prinsipləri özündə əks etdirir, buna aşağıda aydınlıq gətirəcəyik. 
Qızılbaşlıq bir başa Şeyx Heydərlə bağlıdır. Bu barədə mənbələrdə əksini tapan fikirlər odur ki, onun zamanında gördüyü bir yuxuya əsasən o zaman dəbdə olan Türkman papağını on iki zolaqlı “Heydər papağı” (“tərəke-Heydəri”) ilə əvəz etdi. Onun arxasınca gedən və ona itaət edən adamlar da onun əqidəsini qəbul etdilər. Elə buna görə də, onun ətrafındakılar “Qızılbaş” ifadəsi ilə məşhur oldular.
Əslində, Şeyx Heydər ənənəvi Türkman papağının başlığına 12 qırmızı dilimli tac (Tacı Heydəri adlandırılır) əlavə etdi. Bu başlığı geyənlərin əksəriyyəti türk idilər. Bunlara Qızılbaş deyildi. Onları Qızlbaş adlandırdılar. Bu ad onların başlarına qoyulan papaqlarından gəlirdi. 12 dilim də 12 imamı simvolizə edirdi. Bu Qızlıbaş adı çox geniş yayıldı. Bütün Türk tayfaları, Qzılbaşların müridləri oldular. Onların sufilərinə çevrildilər. Bütün bunlar Şeyx Heydər zamanında baş verdi. Daha sonralar Şah Xətai tərəfdarları da o adı aldılar. Onların qurduğu dövlət də Qızılbaş dövləti adlandırıldı. Onlarla bütün qonşu dövlətlər də onları bu adla qəbul etdilər. Qaynaqlarda bu ad daha çox yazılır. Səfəvilər isə sülalənin adıdır. Qızılbaşlıq isə dövlət quran, daha geniş ərazini əhatə edən bir sistemin adı idi. 
Qızlbaşlıq deyimi ilə bağlı ömrünün böyük hissəsini təriqətlərin öyrənilməsinə sərf edən İrene Melikoff belə yazır: “Qızılbaş deyimi Şah İsmayılın 1460-cı ildə doğulan və 1488-ci ildə öldürülmüş babası Şeyx Heydər zamanında ortaya çıxmışdır. O zaman ilk səfəvilərin qırmızı papaq geyən tərəfdarlarını adlandırmaqdla işlədilən və başlanğıcda siyasi bir ad olan bu deyim ilk Səfəvilərin dini təbliğatlarının nəticəsində, başlıca olaraq On iki imam inancına bağlı qalmaqla birlikdə, təcəlla (Tanrının insanoğlu surətində görünməsi), tənasüx (ruhun köçü, yaxud formaların çoxu və ruhun çoxluq aləmindəki köçü) inancları və şəxsən məzhər-ullah (yəni, Allahın bəşər surətində təcəllası) olan Əli (ə)nin təcəssümü (reincarmationu, bədənə dönüşü) sayılan Səfəvi hökmdara tapınma ilə birləşərək ifrat şiəliyin bütün ayırıcı xüsusiyyətlərini ortaya qoyan Türkmən bir şiəlik biçiminin adı oldu. Daha sonra Səfəvi sülaləsi Qızılbaşlığın özündə əks etdirdiyi şiəliyə aid bu maddələri ifrat şiə düşüncə sisteminə uyğun olaraq yeni bir inanca dönənə qədər, ayırd etməyə məcbur qalacaq. Ən qədim qaynaqlara və başda Şah İsmayılın divanına baxarsaq, “Ələvi” deyimin keçmədiyini görürük. Buna qarşılıq olaraq Şah İsmayıl tərəfdarlarını və özünü adlandırarkən Qızlbaş deyimini işlədir: “Yüreği dağ, bağrı kızıl yakut gibi kab olmadan, Kızılbaş olmak kimsenin haddi degildir”. Şah İsmayıl haqqında verilən və təlimlərini məhkum edən fətvada, eyni Qızılbaş deyiminin rafizi və mülhid deyimlərinə bənzədildiyinin şahidi oluruq: “Müslümanlar bilün ve ağah olun şol taife-i Kızılbaş ki reisleri Erdebil oğlı İsmaildür”. Ahmet Refik tərəfindən yayınlanan və bu məzhəb mənsublarının məhkum edildiyi sənədlərdə rastlanan bu üç deyim bunlardar: “Qızlbaş, rafizi, Mülhid. Bircə dəfə də olsun Ələvi deyiminə rast gəlmək olmur. Bu nümunələrdən, burada incələnən faktlardan aşkar olunan ən doğru deyimin “Qızılbaşların dini” deyimi olduğu görünür. Bizim də mümkün olduğu ölçüdə açıqlamaya və təyinatına çalışacağımız da bu, “Qızılbaşların dini” olacaqdır. Uzun illər incələmə sahəm “Qızlbaş” çevrələr, ya da bu gün onların dediyi kimi Anadolu “Ələvi” çevrələri oldu. Öncə şiəliyin Qızlbaş görünümü olaraq yuxarıda təqdim etdiyim inanc biçimiylə qarşı-qarşıya qaldığımı sanırdım. Fəqət araşdırmalarımı iki ildən bəri eyni faktlara daha da zəngləşdirdim və İran Azərbaycanına getməyə fürsət tapdım. Bu ərazilərdə gəzintilərim və görüşlərim fikirlərimi bir az dəyişdirdi. Söz mövzusu olan şiə bir islamlıq deyil, daha çox Səfəvi təbliğatı ilə şiələşdirilmiş və sufiləşdirilmiş Türkmən bir din anlayışı idi” . 
“Qızılbaşlıq”la bağlı Nihat Çətinqaya bunları yazır: “Bugün yazarlar, araşdırmaçılar və bir qism bilim adamları, böyük ölçüdə Osmanlı tarixçilərinin təsiriylə Qzılbaş adını tamamən Şeyx Heydərin türkmənlərə geydirdiyi söylənilən 12 dilimli “Tac-l Heydəri” deyilən qızıl, yaxud qırmızı başlıqlar baxımından ortaya çıxdığını və “İran mənşəli” etiqadi bir çərçivəyi ifadə edən bir söz olaraq ifadə edirlər. Bu cür yazanların başlıca olaraq söykəndikləri Osmanlı dönəminin qeydləridir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş deyəndə ümumilikdə üsyançı, talançı, rafizi, mülhid, zındıq Anadolu Türkmanları nəzərdə tutulur. Osmanlının dönmə-devşirmə tarixçiləri, Türk və Türkman adlarını da Qızlbaş mənsubiyyətilə “etrak-i bi idrak” (idraksız Türk, ağılsız Türk), “düşüncəsiz, yaramaz Türk”, kimi daha bir çox qaralayıcı, aşağılayıcı sifətlərlə anarlar. Bu gün ölkəmizdə Qızlıbaş deyilincə bir az səviyyəli çevrələrdə radikal şiəlik, Anadolunun Ələvi türkmanları, zamanında Səfəvi dövlətinə bağlı olan tərəfdarlar və onların indiki uzantıları anlaşılmaqla bərabər, bu zamanda yanlış olaraq iranlılar kimi qəbul edilirlər. Orta səviyyəli bəzi çevrələrdə və sünni xalqın bəzi mühitlərində, bunların yanında, daha çox dindən çıxmış, rafizi, mülhid, sapqın, daha çox da ana-bacısıyla cinsəl əlaqələrdə bulunan anlamında “mum söndürənlər” və bənzəri bir çox ağır günahların yapışdırıldığı anlamlarda ifadə edilirdi. Qızılbaş Türkmanlar Türkiyədə də müxtəlif adlarla anılırlar. Aşağılayıcı sifətlərin yanında bunlar üçün genəldə Ələvi və Qızılbaş adı istifadə olunmaqla bərabər, bəzi bölgələrdə onlar Türkman, Yörük, Sıraç, Abdal, Çepni, Tahtacı və Bəktaşii adlarıyla da anılmaqdadır. Radikal-dinçi çevrələrdə onlara aşağılıyıcı bir tərzdə “Mum sönürənlər” deyilirdi” (bax.Nihat Çətinqaya).


Səfəvi dövlətini quran və yaşadan türklər Qızılbaş, yaxud da türk adlanırdı. Bu deyim təkcə dövlətin əsgəri baxımdan dayandığı türk ünsürü adını ifadə etmir, həm də onun qurduğu, yaşatdığı dövlətə “Dövlət-i Qızılbaş” və hakim olduğu yerə “Ölke-i Qızılbaş” deyilirdi (Faruk Sümer. Safevi devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu türklerinin rolu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1977, s.149, 150, 151; 2.Bayramlı Z.H. Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə olunmasında türk qızılbaş əyanlarının rolu. Bakı: Avropa, 2015, s.46.).
Şeyx Heydərin müridlərini digər təriqət mənsublarından ayırmaq və gücünün nə olduğunu göstərmək üçün 12 dilimli qırmızı rəngli və ağ rənglənmiş başlıq geydirməsindən sonra Səfəviyyə təriqətinin müridlərinə “Qızılbaş” deyilməyə başlanmışdır. Osmanlı xronikalarında və arxiv qaynaqlarında Qızılbaşlıq iki anlamda işlədilir. Şəxs olaraq Qızılbaş Səfəviyyə təriqətinin müridi deməkdir. Arxivlərdə əks olunan şikayətlərdə Qızılbaşlar Səfəvi dövləti üçün casusluq edən, şahın hizmətinə girməyə çalışan Işık, Torlak, Bədrəddini kimi tayfalarla birləşib üç xəlifəyə və səhabəyə küfr edən olaraq əks olunmuş, bunların təqibi, hərəkətlərinin qrşısının alınması yolunda əmrlər göndərilmişdi. Qızlbaşların keçmişi ilə bağlı bilgilər verilməsi zərurətində Osmanlı qaynaqları Şeyx Səfiəddindən təriflə bəhs edərlər və onun haqqnı təslim etməyə qeyrət göstərərlər. Ancaq təriqətin pozulduğunu, rafizilərin təkkəyə hakim olduğunu və nəhayət yoldan çıxdıqlarını dilə gətirirlər (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.110-111; Tufan Gündüz. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe, 2013, s.32). Beləcə bu təriqətin müridləri yolunu azmış sayılır. Sofyalı Balı Efendinin Rüstəm Paşaya göndərdiyi məktubunda “Bunlar dəlalət (azmışlar) toxumları əkərlər, cəhənnəm atəşinin xəbərçiləridirlər; bunların ölüsü də, dirisi də İslama zərərdir” şəklindəki ifadəsi də bunun bir göstəricisidir (Tufan Gündüz. Sofyalı Balı Efendi’nin Safevilere Dair Rustem Paşa’ya Gönderdiği Mektup, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Dergisi, sayı 56, s.203-210). Eyni zamanda Balı Efendinin tələbələrindən biri tərəfindən qələmə alındığı anlaşılan Qızılabşlığa aid bir sənəddə də bu fikirlər təkrarlanır: “Ərəb, Əcəm, Hind, Sind, Rum, Türk və Deyləm bu azğın və sapqın taiyfanın küfrünə, qətlinə və həlakına fətva vermişlərdir, kəsdikləri yeyilməz, nigahları səhih olmaz deyə imza etmişlərdir” deyə yazmışdır. Mətn boyunca kafir, fasiq, facir, Rafiz kimi ifadələr sıx-səx təkrarlanıb bunların açıqlanmaları yoluna gedilmişdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111). 
Qızılbaş kəlməsinin ikinci anlamı isə Səfəvi dövlətidir. Osmanlı qaynaqlarında Qızılbaş üzərinə səfərə çıxmaq, Qızılbaş tərəfi, Qızılbaş əskəri kimi təbirlərdən doğrudan Səfəvi dövləti qəsd edilir. Beləcə Qızılbaş Osmanlı dövlətinin savaşdığı dövlətlərdən biri anlamına gəlir və mənfi anlamda xatırlanır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safeviler. İstanbul: Yeditepe, 2015, s.111).
İtalyan səyyahının təspitlərinə görə, Qızılbaş təbiri sadəcə xalq və ordu üçün işlədilmir; özəlliklə Səfəvilərin qonşuları tərəfindən bütün əraziyə aid edilir. “Qızılbaşa gedəlim” demək Səfəvilərə getmək anlamına gəlir. Xalq arasında isə hər bir Qızılbaşdan bəhsedilməsi durumunda bunun anlamı Səfəvi bir “əskər” deməkdir (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.112). Sənədlər və mənbələrdən bəlli olur ki, Qızılbaş təbiri sünni çevrələrində zındıq, mülhid, rafizi, kafir kimi sifətlərlə adlanırılıb sürətlə mənfi anlam qazandırmışdır (Tufan Gündüz. Kızılbaşlar...s.114). 
Bir həqiqətdir ki, istər Əməvilərin, istərsə də Abbasilərin hakimiyyətləri dövründə Əhli-beytə (ə) qarşı amansız mübarizə aparılıb və onların əksəriyyəti qətlə yetirilib. Qalanları da üzünü Türklərin yaşadıqları əraziyə üz tutublar. Unutmayaq ki, Abbasilərin iqtidarı ələ keçirməsində sufilər əvəzsiz rol oynamışlar. Abbasilər insanları aldadaraq bildirirdilər ki, onlar Əməvilərdən Əhli-beytin (ə) intiqamını alırlar və Əhli-beytin (ə) haqlarını özlərinə qaytarmaq məqsədi güdürlər. Buna görə də sufilərin böyük əksəriyyətini Əməvilərə qarşı qaldıra bildilər. Əməvilərin yıxılmasında böyük rolu olan sufilərin önündə Əbu Müslim Xorasani gedirdi. Əbu Müslim Abbasiləri Bağdadda iqtidara gətirən bir gücə rəhbərlik etmişdir. Sonradan Abbasi xəlifəsi tərəfindən saraya dəvət edilərək 755-ci ildə aradan götürülmüşdür.
Abbasilər (iqtidara artıq qeyri-ərəblər gəlmişdilər-D.Ə.) mənşəyinə görə əməvilərdən fərqlənsə də, onlar da hakimiyyəti Əməvilər kimi idarə etməyə başladılar. Cəmiyyət arasında parçalanma yaratmaq üçün sünni-şiə ideologiyasını aktiv şəkildə yaymağa başladılar. Onlar şiələri elə qələmə verirdilər ki, guya onlar yolunu azmışlardır və sünnətdən xeyli uzaqlaşıblar. Əslində, Əməvilər zamanı mübarizə Əhli-beyti (ə) sevənlərlə əməvilər arasında gedirdisə, Abbasilər zamanında əhli-beyti sevənlər (ə) arasında müəyyən parçalanmalar yaradılmasına nail olundu. Abbasilər bir zamanlar Əhli-beyt(ə) tərəfdarı olan nüfuzlu şəxsləri vəzifələrə irəli çəkdilər. Onlar da ən güclü təbliğat ruporçularına çevrildilər. Hər birinin ardınca da xeyli sayda insan gedirdi. Əməvilər dövründə lənətlənən Əhli-beyt(ə) Abbasilər dövründə də lənətlənirdi. Abbasilər zamanında cəmiyyət sünni və şiə adlı düşmən cəbhəyə bölündü. Düzdü, istər sünni, istərsə də şiə ədəbiyyatlarında sünni-şiəliyin tarixi daha qədimlərə aparılır. Lakin həmin dövrün tarixi mənbələrinin tədqiqi sübut edir ki, istər İslam peyğəmbəri, istərsə də dörd xəlifə zamanıda bu cür təbəqələşmə olmamışdır. Buna görə də Şeyx Səfiəddin zamanında dörd xəlifənin dördü də müqəddəs sayılırdı. İslamda təbəqələşmə isə Əməvilər zamanıda baş verdi. Həmin zamanlarda dörd xəlfiənin dördünün də tərəfdarları Əhli-beytin (ə) hüquqlarının pozulmasına qarşı Əməvilərlə mübarizə aparırdı. Lakin elə Əməvilərin zamanıda da bir cərgədə olan cəmiyyətin siyasi cəhətədən bölünməsinin əsası qoyuldu. Vaxtilə dördüncü xəlifə həzrəti Əli (ə)nin zamanında ondan ayrılan xaricilər tərəfindən həzrəti Əli (ə) Əməvilərdə olduğu kimi ləntələnməyə başlandı. Bundan uğurla istifadə edən Abbasilər də cəmiyyəti iki yerə parçalamaqla sünni-şiə tərəfdarlarına böldülər. Abbasilərin iqtidarda olmasını nəzərə alsaq, xilafətin böyük ərazilərində onların tərəfdarı olan sünnilərin sayı artırıldı. Onlara qarşı dayanan qüvvə isə şiələr oldular. Məhz, belə bir vaxtda sufilər aktiv fəaliyyətə başladılar. Bundan qabaq onlar yalnız ideoloji zəmində iş aparırdılarsa, indii isə hərbi-siyasi təşkilatlarda birləşməyə başladılar. Sufilərin söykəndiyi əsas ünvan həzrəti Əli (ə) idi. Lakin sufilərin təsəvvür etdiyi Əli şəriətdəki Əli ilə eyni deyildi. Sufilərin təsəvvür etdiyi Əli Allahın yerdəki təcəllası idi. Yəni, Allah Əlinin simasında təcəlla etmişdi. Bu məsələyə özünün «İslamda sufi ordenləri» kitabında toxunan C.S.Triminqem yazırdı ki, «baxmayaraq ki, sufilər özlərinin gizli şəcərə xətlərini Əliyə qədər aparıb çıxarırdılarsa, onu hörmətlə anıb və böyük ehtiramla əhatə edirdilərsə də, onlar ona şiə imamı kimi baxmırdılar». Elə tədqiqatçıları çaşdıran da bu məsələ olmuşdur. Çünki onların fikrincə, Əli (ə) tərəfdarları əslində, elə şiələrdir. Lakin şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları ilə irfandakı Əli (ə) tərəfdarları arasında yuxarıda sitat gətirdiyimiz ciddi fərq mövcuddur. Bununla belə onları birləşdirən Əliyə (ə) olan sonsuz məhəbbətləri idi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarları belə bir fikirdə həmrəy idilər ki, İslam peyğəmbərindən (s.ə.s.) sonra hakimiyyətə onun varisi sayılan Əli (ə) gəlməliydi. Onlara görə, Hz.Məhəmməd (s.ə.s.)dən sonra Hz.Əli (ə) doğmadır və peyğəmbərin vəsiyyəti yolu ilə xəlifə-imam təyin edilmişdir, lakin bu baş vermədi və baş verən proseslər qeyri-qanuni məcrada inkişaf etdi. Şəriətdəki Əli (ə) tərəfdarlarından fərqli olarq süfilərdə isə Əli (ə) obrazı xəyali obraz idi. Bununla belə bu məsələdə ciddi araşdırmalar belə deməyə imkan verir ki, həmin ərəfədə sufilərin özləri birbaşa şiə kimi qəbul edilirdi. Burada əsas obyekt kimi onların Əliyə (ə) olan sevgisi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan italiyan tədqiqatçısı M.M.Mazzaouınin fikirləri maraqlıdır. O, yazır: «Şərq Şiizmi Təsavvüf deməkdir və eyni şəkildə elə gerçək Təsəvvüf şiizmdən başqa bir şey deyildir». Məsələ ondaydı ki, sufilərin Əliyə (ə) hansı münasibəti yalnız onların özlərinə məlum idi. Bundan əlavə, onların Əli (ə) surətini Allahın təcəllası kimi təsvir etmələri həmin dövrdə şəriəti əlində bir istifadə aləti kimi tutanların maraqları ilə üst-üstə düşmürdü. Buna görə də qarşı-qarşıya gəlirdilər. Belə çıxır ki, həmin ərəfədə şiəlik sözü əslində, müxalif təbəqənin iradəsini əks etdirirdi. Buradaca xatırlatmaq lazımdır ki, Səfəviyyənin çox qızğın çağları olan Şah İsmayıl dövründə şiəilik daha çox islamiyyətlə müxalifətdə olan bir təriqət, məslək kimi meydana çıxıb qərməti, mülhid və batini kimi sözlərlə eyni mənada və yanaşı işlənirdi. Bu mənada Məhəmməd Təqi Bahar yazır ki, «qərməti, mülhid və batinidən gizlində şiə ilə bir yerdə ad çəkilirdi və hamısı bir gözdə görünürdü».

 

Dilavər Əzimli

BAO başqanının ideoloji məsələlər üzrə müavini, AMEA-nın Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi

 

loading...
loading...
81 yaşlı qadın bankomatdan pulunu oğurlamaq istəyənin “dərsini verdi” - FOTO/VİDEO
Bu ölkədə evlilikdən kənar münasibət qadağan ediləcək - MARAQLI
Qütblərarası savaş və ya dialoq niyə alınmır... - BAXIŞ BUCAĞI
Köhnə avtobusu üzgüçülük hovuzuna çevirdilər - MARAQLI
Başında 10 santımetrlik "şeytan buynuzu" çıxdı - QORXUNC...
Loading...
Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
"Qızlarımıza tövsiyəm odur ki, heç vaxt Rusiyadan gələn oğlanlara inanmasınlar..."
Cəmiyyət
“Mən yaradıcı dostlarıma arzu etmirəm ki, onlar bu xəstəliyə tutulsunlar...”
Cəmiyyət
Vaqif Bayatlı yeni kitabını çapa hazırlayır- Həyat yoldaşından açıqlama...
Cəmiyyət
Əlillərə zərgərlik işinin pulsuz öyrədiləcəyi sex açılacaq-İbrətamiz…
İqtisadiyyat
“RUS AZERİ SPİRİTS” ZAVODU AÇILIŞA TAM HAZIRDIR - FOTOLAR
Həftənin ən çox oxunanları
Fədayə Laçın həbsxanada BELƏ YAŞAYIR - "Peşman deyiləm, cəzamı..." -VİDEO
Seksoloqa 8 vacib sual: Utanıb soruşmadıqlarınız...
Türkiyə Qarabağ savaşında Azərbaycana niyə kömək etmədi? - Türk generaldan ilginc etiraf...
Prezident İlham Əliyevin sinif yoldaşı dünyasını dəyişdi
"İmam Hüseynin 3 mərasimi günündə etdiyi saymazyanalığa görə Putin üzr istəməlidir"
Düşmən səfərbərlik elan edir: Bütün rezerv qüvvələr geri çağırılır, həm də təcili...
"40 yaşım var, vecimə də deyil, enerjim var, ruhum cavan, gözlərim də parıldayır..."
İranda erməni olimpiadasına start verildi: Dağlıq Qarabağ komandası da iştirakçılar arasında...
"Yoxsa indi azərbaycanlılar Xankəndidə çay içirdi" - Köçəryandan maraqlı etiraf...
“Putinin təbrik məktubundan sonra müxalif media əsas diqqətini Birinci xanıma yönəltdi...”
Moderator.az-ın arxivi
Pulsuz hüquqi xidmət
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247