Xəbər lenti
21/11/2019 [00:30]:
Putin Rusiyanı xilas edə bilmir: Tənəzzül qaçılmazdır...
21/11/2019 [00:18]:
Ronaldo evləndi
21/11/2019 [00:04]:
Ata Abdullayev Milana getdi, kilsədə Paşinyanla deyişdi - sensasion hadisənin videosu
20/11/2019 [23:22]:
Xərçəng hüceyrələrini öldürən ən təsirli giləmeyvə...
20/11/2019 [23:21]:
Qarakənd üzərində vertolyotu kim vurdu? – Hadisə yerinə ilk çatan jurnalist DANIŞDI
20/11/2019 [23:20]:
Süddən imtina etdikdə orqanizmdə baş verəcək 5 dəyişiklik - İNANILMAZ...
20/11/2019 [23:17]:
Müntəzəm cinsi əlaqə xərçəng riskini azaldır - Alman alimləri 50 kişi və qadını təhlil ediblər...
20/11/2019 [23:10]:
Rus gözəlləri - FOTOLARDA
20/11/2019 [23:07]:
Ədliyyə orqanlarına qulluğa yeni qəbul olunan bir qrup hüquqşünasla görüş keçirilib
20/11/2019 [23:04]:
"Gəlcəyə Doğru"da millət vəkilləri ilə qadına şiddətdən danışılıb - VİDEO
20/11/2019 [23:01]:
"Üşüyürdük, əlimizi əlimizə sürtürdük, ancaq gələcəyə çox nikbinliklə baxırdıq"
20/11/2019 [22:50]:
"Dağlıq Qarabağ ermənilərin son arzusu deyil" - FOTOLAR
20/11/2019 [22:33]:
Küçədən tapdığı şikəst iti uşaq arabası ilə gəzdirir - İBRƏTAMİZ...
20/11/2019 [22:09]:
Həyatını təhlükəyə ataraq koalanı yanğından xilas etdi - İBRƏTAMİZ...+ VİDEO
20/11/2019 [21:57]:
Məşhur içki şirkətinin işçiləri üsyan etdi: "İçki içməkdən xəstə olduq"
20/11/2019 [21:54]:
Prezident Roza Zərgərli və Namiq Mənanı təltif etdi - SƏRƏNCAM
20/11/2019 [21:41]:
Məleykə Əsədova bu villanı satır - VİDEO
20/11/2019 [21:36]:
Barselonada partlayış nəticəsində 5 nəfər ölüb
20/11/2019 [21:34]:
Njde yaşanmış erməni faşizmidir, Paşinyan və onun kimilərsə müasir erməni faşizmidir..."
20/11/2019 [21:16]:
Yazar Samir İmanovun kitabı təqdim ediləcək
20/11/2019 [21:15]:
"Hazırda ölkəmizdə uşaq siyasəti ilə bağlı mükəmməl qanunvericilik bazası var"
20/11/2019 [21:15]:
Gürcüstanın Azərbaycana 7 milyon dollara yaxın borcu var
20/11/2019 [21:11]:
Azərbaycan Demokrat Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin BİLDİRİŞİ
20/11/2019 [20:40]:
Bədən dili insan haqqında çoxlu informasiya verir
20/11/2019 [20:31]:
“Primakovun adı əslində onların əlində bəhanə idi...”
20/11/2019 [20:25]:
STEREOTİPLƏRİ ALT-ÜST EDƏN KİTAB...
20/11/2019 [20:23]:
Polkovnik hamilə arvadını girov götürdü
20/11/2019 [20:13]:
Nur-Sultandakı həyat şərtləri “Mançester Yunayted”in oyunçularını qorxudub
20/11/2019 [20:08]:
"Cəmiyyətin 30 faizi itinə də toy edir, 70 faizsə özünə toy edə bilmir, hər məmur sevgilisinə bir veriliş açıb"
20/11/2019 [20:02]:
QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Şurası 18 dövlət orqanı ilə birgə qrant müsabiqələri elan edir...
20/11/2019 [20:01]:
Rəsulzadə və Nuru Paşanın birgə rəsmi olan avro çap olundu – FOTO
20/11/2019 [19:57]:
Lukaşenko uğur qazanmayan idmançılara ölkəyə qayıtmamağı məsləhət görüb
20/11/2019 [19:47]:
Şəmkirdə "Azərbaycan ailəsi" mövzusunda konfrans keçirilib
20/11/2019 [19:38]:
"Həmin şirkətlərin imtiyazları olduğu üçün arxayındırlar ki, dəyib toxunan olmayacaq..."
20/11/2019 [19:33]:
“Azərbaycanda çoxarvadlılığın perspektivi yoxdur”
20/11/2019 [19:30]:
Van Damm Qəbələdə abidəsi qoyulduğuna görə Azərbaycana təşəkkür edib - FOTO
20/11/2019 [19:09]:
İslamı təhqir edən ABŞ konsulluğunun 2 əməkdaşı saxlanılıb - VİDEO
20/11/2019 [19:03]:
ADNSU ilə İslam Kərimov adına Daşkənd Dövlət Texniki Universiteti arasında memorandum imzalanıb
20/11/2019 [18:50]:
Ukrayna Rusiyanı ittiham etdi: Gəmilərimizin unitazlarını oğurlayıblar
20/11/2019 [18:34]:
"Süni mayalandırma üzrə mütəxəssislər çatışmır"
20/11/2019 [18:31]:
Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Rusiyada rəsmi səfərdədir - FOTO
20/11/2019 [18:30]:
Mingəçevirdə polis bıçaqlandı
20/11/2019 [18:28]:
Prezident onlara fəxri adlar verdi - SİYAHI
20/11/2019 [18:22]:
Ermənistanın siyasi sistemi zooparka bənzədildi: "Bugünlərdə qoca fil hamını “Vernavandak”a toplayıb"
20/11/2019 [18:20]:
Bu şəxslər “Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu” ilə təltif edildi - SƏRƏNCAM
20/11/2019 [18:19]:
İranda etirazlar: helikopterdən atəş açıldı - VİDEO
20/11/2019 [18:18]:
İlham Əliyev Sumqayıtın inkişafında xidmətləri olan şəxsləri təltif etdi
20/11/2019 [18:13]:
Milli Qəhrəmana “Cümhuriyyətin 100 illik yubileyi” medalı verildi - FOTO
20/11/2019 [18:10]:
Qarakənd faciəsinin şahidi necə öldürüldü? - Sensasion faktlar
20/11/2019 [17:47]:
Cinsi istismar səhnəsi gündəm oldu - VİDEO
20/11/2019 [17:46]:
Şəhid adından istifadə edən dələduz pul yığır - FOTO+VİDEO
20/11/2019 [17:42]:
Bakıda avtomobillərin parklanması PULSUZDUR - BNA-dan AÇIQLAMA
20/11/2019 [17:41]:
Bu il Azərbaycanda 72 üçəm, 4 dördəm doğulub
20/11/2019 [17:37]:
Murad Dadaşovun obyektində ölüm hadisəsi
20/11/2019 [17:33]:
Pərviz Bülbüləni bəyənməyən Aytac: “Zövqləri korlayır” -VİDEO
20/11/2019 [17:31]:
Anjey Kaspşik və Ermənistanın müdafiə naziri təmas xəttindəki vəziyyəti müzakirə ediblər
20/11/2019 [17:30]:
ABŞ səfiri Azərbaycan və Ermənistan dini liderlərinin görüşməsini təklif edib
20/11/2019 [17:22]:
"ABŞ böyük ölkədir, ümumi maraqlarımız var" - Putin
20/11/2019 [17:16]:
Tanınmış din xadimi QAT-a üzv oldu
20/11/2019 [17:13]:
2019-cu il Azərbaycanda gəlmə turizmi üzrə rekord il olacaq
20/11/2019 [17:11]:
Azərbaycan terrorizm baxımından regionun ən təhlükəsiz ölkəsidir
20/11/2019 [17:11]:
“Njdenin qəhrəman kimi təqdimatı birbaşa faşizmə xidmətdir”
20/11/2019 [17:07]:
İqtisadiyyat naziri MDB vergi xidmətləri rəhbərlərinin Əlaqələndirmə Şurasının sədri seçilib - FOTO
20/11/2019 [17:03]:
Quranı yandıran İslam əleyhinə hərəkatın liderinə hücum oldu - VİDEO
20/11/2019 [17:00]:
Fransa ilə əmək, məşğulluq, sosial müdafiə sahəsində gələcək əməkdaşlığa dair fikir mübadiləsi aparılıb
20/11/2019 [16:56]:
Kabel oğurlayan şəxslər saxlanıldı
20/11/2019 [16:52]:
Lavrov: “Türkiyə bizə yeni bir əməliyyata başlamayacağını dedi...”
20/11/2019 [16:43]:
"Azərbaycanda 2000-dən artıq məhkuma elektron qolbaq tətbig edilib"
20/11/2019 [16:40]:
Bələdiyyə üzvlüyünə namizədlərin sənədlərini DSK-lara təqdim etməsi üçün verilən müddət başa çatır
20/11/2019 [16:38]:
ADPU-da Akademik Həmid Araslının anadan olmasının 110 illik yubileyinə həsr olunmuş elmi konfransı - FOTO
20/11/2019 [16:35]:
83 yaşlı deputat Zeynəb Xanlarovanın yeni görüntüsü - VİDEO
20/11/2019 [16:32]:
Türkiyəli həkimlər Oqtay Gülalıyevi əməliyyat etdilər - Beyninə “trubka”qoyuldu
20/11/2019 [16:29]:
“Bundan sonra da Tacirlə toya gedərəm” - VİDEO
20/11/2019 [16:16]:
QAT rəhbərliyi 20 noyabr şəhidlərini andı
20/11/2019 [16:14]:
Bakıda gəlin maşını yandı - VİDEO
20/11/2019 [16:10]:
Prezidentdən Sabunçu rayonu ilə bağlı mühüm - SƏRƏNCAM
20/11/2019 [15:56]:
Paşinyanın yumşaq manevri və ya məqbul həllin məchulu - TƏHLİL...
20/11/2019 [15:50]:
"Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm səhifəsidir"
20/11/2019 [15:36]:
Baş Prokurorluq açıqlama yaydı
20/11/2019 [15:32]:
Azərbaycandan dünyaya “Təbiət və həyat naminə birləşmək” ali mesajı
Bütün arxiv bir sırada
21/10/2019 [12:50] - Cəmiyyət - ( 3428 dəfə baxılıb)

"Siyahıyaalınmaya ayırılan 23 milyon manatla böyük sistem qurmaq olardı, təəssüf ki..."



Azərbaycanda siyahıyaalımanın Data science vasitəsi ilə həyata keçirilməsi haqqında

Azərbaycanda əhalinin növbəti siyahıyaalınma prosesi başa çatdı, daha doğrusu adəti üzrə köhnə qaydalarla “hesabat”. Buna siyahıyaalınma deyil, sadəcə saxta informasiya düzüb qoşma demək daha uyğun olardı. Mətbuatda bir çox insanlar, xüsusi ilə, alimlər, siyasətçilər, media nümayəndələri problemi kəskin qoyaraq siyahıyaalınmanın gobud saxtalaşdırılması faktını üzə çıxardılar. Saxta informasiya əsasında qəbul olunan qərarlar qətiyyən səmərli ola bilməz, tamamilə qəbul olunması zəruri olan qərarların tam tərsi alınacaq. Digər tərəfdən, informasiyanın böyük kapital, qazanc mənbəyi olması şəraitində (tarix boyu informasiya heç vaxt indiki kimi vacib və qiymətli olmayıb) bu üstünlükdən istifadə etməmək sadəcə ölkəyə, onu idarə edən hökümət komandasına, bütün vətəndaşlara ağır zərbə kimi qiymətləndirilməlidir.

Virtual dünya, İT şəraitində İnformasiya ən böyük kapitaldı, ən güclü əmtəədi, ən böyük gəlir mənbəyidi, Big data (böyük məlumat) ən optimal səmərəli və düzgün qərar qəbul etmək mənbəyidir. 2,7 milyard əhalinin məlumat bazası Facebook-un 117 milyard dollarlıq aktivlərinin 80%-dən çoxunu təşkil edir. 87 milyonluq abonentinin məlumatlarından düzgün istifadə etməməyə görə bu sosial şəbəkə nə az-nə çox 5 milyard dollar cərimə olundu.

Siyahayaalınma üçün ayırılan 23 milyon manatla böyük sistem qurmaq olardı, məlumat ticarət bazası yartmaq olardı, ölkənin inkişafına ciddi töhvə verə biləcək Biq data yaratmaq olardı ki, bunun əsasında ən optimal qərarlar qəbul edilərdi, menecment sistemi qurulardı, hökümətin, idarəçilərin əlində real-düzgün məlumat bazası olardı. Təəssüf, bunların heç biri olmadı, əsas məbləğ isə korrupsiya mənbəyinə çevrildi. Mənim ailəmin və ətrada tanıdıqlarımın maksimum 10%-i uçota alınmışdı, bunun əsasında isə Biq data yaratmaq qətiyyən mümkün deyil. Bunu və bütövlükdə ölkənin real vəziyyətini, Prezidentin Elektron hökümətə keçid prosesinin 2020-ci ildə başa çatması proqram-göstərişini nəzərə alaraq, güclü, keyfiyyətli məlumat bazasını yaratmaq məqsədi ilə bir sıra islahat tədbirlərinin keçirilməsi məqsədə uyğun olardı:

1. Siyahıyaalınmanın nəticələrinin qüvvədən düşürülməsi, saxta yığılan məlumatların istifadəsinə qadağa qoyulması, sərf olunan pul vəsaitlərinin mümkün qədər geri qaytarılması. Müvafiq səbəbkarların cəzalandırılması, əlbəttə, hökümətin işidir.

2. Siyahıyaalınmanın milli proqram təminatının hazırlanması. Virtual dünya milli təhlükəsizlik şərtlərini nəzərə almaq mütləq lazımdır. Məsələ burasındadır ki, klassik dünyadan fərqli olaraq virtual dünya şəraitində hər bir hərəkət, mexanizm, fəaliyyət növü soft-proqram vasitəsi ilə həyata keçirilir ki, bunun da kod-parol sistemi ilə təhlükəsizliyi təmin olunur. Təhlükəsizlik kodu və mexnizmin açarı əsasən proqramın tərtibatçısında qalır. Bizim istifadə etdiyimiz soft-proqramların böyük hissəsi xarici proqramlardı, amma nəzərə almaq lazımdır ki, bu hər zaman inkişafa ağır zərbəsini vura bilər.

3. Beyin mərkəzinin proqram təminatına 2-3 milyon manat gedə bilər. Əlbəttə, bu 2-3 milyon yüz milyonlarla fayda verəcək.

4. Proqram Data sayəns-Məlumat elmi (Data science) prinsiplərinə uyğun qurulması çox daha böyük səmərə verər. Bu proqram yalnız alqoritmlərin müəyyən olunması, məlumatların toplanması və saxlanmılması kimi deyil, həm də məlumatların gündəlik işlənməsi (machine learning), gündəlik yenilənməsi, məlumatlar əsasında Big datanın formalaşması, böyük məlumatların riyazi modelləşdirilməsi və ən optimal nəticə qərarlarının hazırlanması mərhələrini, modullarını əhatə etməlidir ki, bu dəqiq məlumat bazası gündəlik bütöv ölkəyə səmərələşdirici nəticə və təklif verə bilsin. Yanlış məlumat hətta ən dahi rəhbərin belə səmərəli və düzgün qərar çıxarmasına imkan verə bilməz. İT və Data science elminin müasir nailiyyətləri bu tədbirlərin uğurla həyata keçirilməsinə imkan verir. Yeri gəlmişkən, təqribən 20 ildir ki, dünyanın əksəriyyət universitetlərində Data science elmi öyrənilir, Data sayəntist ixtisası üzrə mütəxəssislər hazırlanır, bu mütəxəssislər ən çox tələb olunan və yüksək əmək haqqı alan kadrlardı. İnkişaf etmiş dünyada bu mütəxəssislərə tələb hər ildə bir neçə dəfə artır. Təəssüf, Azərbaycanda bir seçmə predmet kimi də tədris olunmur, ölkədə bir nəfər olsa belə mütəxəssis yoxdur (mənim araşdırmalarım üzrə).

5. Proqram təminatında xarici Azərbaycanlılar üzrə ayrıca modulun işlənməsi və bütün dünya Azərbaycanlılarının virtual siyahaya alınması zəruridir. Hazırda Azərbaycan Respublikasının inkişafında dünya azərbaycanlılarının, xüsusilə azərbaycanlı alimlərin, iş adamlarının, investorlarının imkanlarından çox məhdud səviyyədə istifadə olunur. Eyni zamanda dünya azərbaycanlılarının inkişafı, təhsili, elmi, bu xalqlarının ana dilinin öyrənilməsi, tarixi əlifbaların sinxronizasiyası, millətin virtual bütövləşməsi üçün Azərbaycan dövlətinin imkanlarından istifadə çox məhduddur. Belə bir Big datanın yaradılması həm ölkənin və həm də dünyanın dört tərəfinə parçalanmış-yayılmış millətin, xalqların, qolların, tayfaların inkişafına və millətin mənəvi bütövləşməsinə çox böyük təkan verə bilərdi.

6. Beyin mərkəzi, bunun proqram təminatı, bu prinsiplə yenidən siyahaya alma nələri əks etdirməlidir? Birinci növbədə hər bir şəxsin maşınla işlənə biləcək bütün bilgiləri, tarixindən tutmuş bu gününə qədər bütün məlumatlar toplanılır. Həmçinin gen, irs, xəstəlik məlumatları və gələcəkdə ölkədə istifadə olunan identifikasiya formasından asılı olaraq barmaq izi və ya üz tanıma sistemi üçün əlavə modul qoyulması məqsədəuyğundur. Elm sübut edir ki, dünyada iki eyni barmaq və sifət izinə sahib insan yoxdur. Alimlər gələcəkdə ödəmələrdə, hesab-kitabda, məhkəmə işlərində, ümumiyyətlə, bütün fəaliyyətlərdə bu iki elementdən (kontaksız) istifadə etməyi düşünürlər (artıq bir çox ölkələrdə geniş istifadə olunur). Bu proqram təminatı həmçinin gündəlik yenilənmə və riyazi modellərlə məlumatların işlənib, təhlil olunaraq səmərəli qərar çıxardadaraq, bütün ölkə vətəndaşlarına göndərilməsi, həmçinin yenilənmə üçün bütün əhalidən məlumatların alınması və maşına ötürülməsi mexanizmini nəzərə almalıdır. Maşınla işlənmənin belə qərarları hökümətə və vətəndaşlara olduqca böyük fayda verəcək. Həm də məlumatların saxtalaşdırılması mümkün olmayacaq, tam şəffaflıq təmin olunacaq. Məsələn, maşın gündəlik ölkədə nə qədər işsizlik var, bunlar hansı ixtisasdandı, nə qədər vaxtdı işsizdir – hər biri haqqında məlumat verəcək. Statistika komitəsinin və Sosial müdafiə nazirliyinin 5%-lik saxta işsizlik hesabatına ehtiyac qalmayacaq.

7. Proqram təminatı hazır olduqdan sonra yenidən siyahıyaalınma keçirilməsi, 10 milyonluq əhalinin bütün məlumatlarının toplanması və bütöv mexanizmin işə salınması zəruridir. Növbəti siyahalma zamanı çox kiçik məsrəflə məlumatların yenilənməsi prosesinə nəzarət etmək lazım olacaq. Sonra bütün dünya azərbaycanlıların siyahalınmasını apararaq böyük məlumat bazasının yaradılması zəruridir. Genologiya elminin ölkədə qurulması, bir neçə gen laboratoriyası yaradaraq bütün vətəndaşların gen bilgiləri, genetik və irsi xəstəlik, barmaq və sifət izlərinin də Böyük məlumat bazasına daxil edilməsi zəruridir.

Əlbəttə, bu tədbirlərin həyata keçirilməsinə müəyyən kapital qoyuluşu tələb olunacaq, elmi araşdırmalar lazım olacaq, amma yalnız bu məlumatların istifadəsindən qat-qat çox səmərə götürmək mümkündür, dolayı müsbət və hətta böyük təsirləri isə ölkənin və millətin inkişafında bütün sahələri əhatə edəcək.

Dərin hörmətlə, prof.iqtisad elmlər doktoru Saleh Məmmədov

loading...
loading...
Küçədən tapdığı şikəst iti uşaq arabası ilə gəzdirir - İBRƏTAMİZ...
Həyatını təhlükəyə ataraq koalanı yanğından xilas etdi - İBRƏTAMİZ...+ VİDEO
QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Şurası 18 dövlət orqanı ilə birgə qrant müsabiqələri elan edir...
“Azərbaycanda çoxarvadlılığın perspektivi yoxdur”
"Mən Komitə sədrliyinə nabələd gəlməmişdim, bu barədə kifayət qədər məlumatlarım var idi"
Loading...
Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Gündəm
“Njdenin qəhrəman kimi təqdimatı birbaşa faşizmə xidmətdir”
Hadisə
"Dəfələrlə icra başçısının qəbulunda olmuşuq, ancaq..." - Donan körpənin anası
Gündəm
Baş nazirdən rus jurnalistlərə şok: "Niyə Qaregin Njdeni ittiham edirsiz, Molotovu yox?"
Şou-biznes
“Xalqıma inanıram, onlar biləcək ki, Əli musiqinin keşiyində dayanmış insandı...”
Cəmiyyət
“Bizim bir düşmənimiz var və o da mənfur ermənilərdir ki, torpaqlarımızı işğal edib...”
Həftənin ən çox oxunanları
Qadında intim münasibətin qaydasında olmadığını göstərən 8 ƏLAMƏT...
Aygün Kazımova məhbəsdə ölüm ayağında olan qardaşına baş çəkdi - FOTO
"Ölkədə bütün danaları kəssən, 10 şadlıq evinin tələbatını ancaq ödəyər, ancaq it və eşşək əti..."
Cinsi istəyinin qarşısını ala bilməyən qadınlar: Səbəbləri, əlamətləri, müalicəsi...
"Sən dediyin kimi "mama roza" olsaydım, ən birinci xalan qızı Könül Əzizi çıxardardım..."
Suraxanının yeni icra hakimiyyəti başçısından anoloqu olmayan kadr islahatı...
"Türkiyə bundan sonra Qarabağda lövbər salmış "PKK"-nın üzərinə getməlidir..."
"Ərimi məcbur edirdim ki, mənimlə cinsi əlaqəyə girsin"
Tərtərin icra hakimiyyəti başçısının başı dərddə... - Barəsində video yayıldı + VİDEO
“Bu məsələ açılsa, Rusiya üçün görünməmiş biabırçılıq olacaq...”
Moderator.az-ın arxivi
Pulsuz hüquqi xidmət
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247