Xəbər lenti
13/08/2020 [09:50]:
Ermənistan atəşkəs rejimini 40 dəfə pozub
13/08/2020 [09:37]:
"Cənubi Qafqazda sabitliyin pozulması Rusiyanın daxilində Şimali Qafqaz "detonator"unu işə sala bilər"
13/08/2020 [09:33]:
"Qarabağ"ın sabiq qapıçısı "Fənərbağça" ilə razılıq əldə etdi
13/08/2020 [09:31]:
Koronavirusla bağlı son STATİSTİKA
13/08/2020 [09:27]:
ABŞ-ın yeni prezidenti kim olacaq? - Proqnozlar
13/08/2020 [09:14]:
"Bəziləri hesab edirlər ki, Türkiyənin Azərbaycanda hərbi baza yaratmasına ehtiyac yoxdur..."
13/08/2020 [09:07]:
Türk generallar buna görə Bakıdadır - Polkovnik
13/08/2020 [09:01]:
“Rusiya bundan sonra da Ermənistanı silahlandıracaq” - Kremlin davranışına Bakıdan təpkilər
13/08/2020 [08:50]:
52 yaşlı aktyor özünü yandıraraq evlilik təklif etdi - FOTO
13/08/2020 [08:38]:
Azərbaycanlı həkimlər Rusiyanın koronavirusa qarşı hazırladığı vaksinə inanmır
13/08/2020 [08:34]:
MKİ-nin adamqaçırma əməliyyatlarını UNO-lar uydurmasıyla əsaslandırdığı iddia olundu...
13/08/2020 [08:31]:
ABŞ Konqresi "S-400" məsələsinə görə Türkiyəyə silah satışını dondurub
13/08/2020 [08:29]:
Bu gün II və III ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanı keçirilir
13/08/2020 [08:27]:
Dünyanın ən yaşlı milyarderlərindən biri 97 yaşında vəfat etdi
13/08/2020 [07:33]:
Müsəlman qadınların hər cümə evsiz xristianlara xörək payladığı bəlli oldu...-FOTOLAR
13/08/2020 [06:52]:
"Həmişə malik olduğunuz nemətləri sayın, məhrum olduqlarınızı deyil...”
13/08/2020 [01:04]:
Vladimir Putinlə İlham Əliyev arasında telefon danışığı oldu - Açıqlama Kremldən gəldi...
13/08/2020 [00:39]:
Yüksək texniki peşə təhsili olan şəxslərə ali təhsil müəssisələrinə qəbul olmaq hüququ verilib
13/08/2020 [00:36]:
Bəşər Əsəd öldü, rus təyyarələri havalandı... - Şok iddia
12/08/2020 [23:54]:
"Türkiyəli generalların Azərbaycana səfər etməsi müəyyən məsələlərə işarədir...”
12/08/2020 [23:50]:
Xarici İşlər nazirinin iki müavini bu gün DTX-da saatlarla dindirildi - Həbs gözlənilirmi..?
12/08/2020 [23:49]:
“İran nüvə proqramında dəyişiklik edəcək heç bir planı qəbul etməyəcək” - ZƏRİF
12/08/2020 [23:47]:
Hulusi Akarla Zakir Həsənovun "qol güləşi" şəklində salamlaşması gündəm oldu - FOTO/VİDEO
12/08/2020 [23:45]:
Rusiya Baş nazirinin müavini koronavirusa yoluxdu
12/08/2020 [21:53]:
60-65 yaşli müəllimlər sertifikatlaşdırmaya getsinlər, yoxsa təqaüdə?
12/08/2020 [21:14]:
Velosipedli uşağın üzərinə ağac aşdı - VİDEO
12/08/2020 [20:37]:
Məni bağışlayanım...
12/08/2020 [20:29]:
Baxmayaraq ki, əksəriyyət tezliklə məktəblərin açılmasını gözləyir...
12/08/2020 [20:24]:
ABŞ polisinin bu işgəncəsi ortalığı qarışdırdı - FOTO + VİDEO
12/08/2020 [20:20]:
Azərbaycanlı analitikin İndoneziyanın «INFODESA” jurnalında iki ölkənin münasibətlər haqqında məqaləsi çap edilib
12/08/2020 [19:59]:
Qərb mediası Rusiyanın vaksin kəşfinə ŞÜBHƏ EDİR
12/08/2020 [19:57]:
TƏBİB seroloji testlər keçirəcək
12/08/2020 [19:54]:
Cahillik dövrünü xatırladan vəhşilik -Yeni doğulan qız uşağını zibilliyə atdı...
12/08/2020 [19:35]:
Okeana qan töküb köpək balıqlarının arasına girdi - MARAQLI...+ FOTOLAR
12/08/2020 [19:24]:
“Azərbaycan Türkiyə ilə Konfenderativ əsasda birləşərsə...” - "Bununla təhlükəsizliyimiz ömürlük təmin olunacaq"
12/08/2020 [19:13]:
Koronavirusa qarşı “Putin peyvəndi”: Türkiyəli professor deyir ki, sevinmək hələ tezdir...
12/08/2020 [18:43]:
Baş Prokurorluq və DİN vəzifəliləri Bərdəyə göndərildi
12/08/2020 [18:38]:
Aynişanla Kənanın ayrılma səbəbi MƏLUM OLDU
12/08/2020 [18:34]:
“Onlar əxlaqda, düşüncədə, ictimai davranışda pozuculuq yaradır” - Qulu Məhərrəmli
12/08/2020 [18:32]:
Prezident dövlət büdcəsinə dəyişikliyi TƏSDİQLƏDİ
12/08/2020 [18:29]:
Neymar yeni model sevgilisi ilə ad günündə tanış olub - FOTOLAR
12/08/2020 [18:10]:
Şotlandiyada sərnişin qatarı relsdən çıxdı: Ölən və yaralananlar var - VİDEO
12/08/2020 [18:07]:
Azərbaycan üzərindən Polşaya 200 kq heroin aparılmasının qarşısı alınıb
12/08/2020 [17:57]:
“Qafqazda Rusiyanın jandarmı rolunu oynasa belə, Moskva yenə Azərbaycanı sevməyəcək...”
12/08/2020 [17:49]:
İlham Əliyev Bakıya gətirilmiş TX modelli yeni “London taksi”ləri ilə tanış olub - YENİLƏNİB + FOTO
12/08/2020 [17:31]:
"Türkiyə həmsədr olarsa Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həlli prosesi dərhal “dalan” vəziyyətindən çıxacaq və ..."
12/08/2020 [17:28]:
Bugün “Bilgə dədə” ləqəbi ilə tanınmış Cavad Heyətin anım günüdür
12/08/2020 [17:09]:
Vüqar Rəhimzadə: "Ümidverici rəqəmlər fonunda səhlənkarlığa imkan verməməliyik"
12/08/2020 [17:08]:
“Guya mənim deməyimlə nəsə həll olunasıdır?”
12/08/2020 [17:06]:
Restoranlar açılır, toylar isə oktyabradək olmayacaq
12/08/2020 [17:04]:
“Etiraz aksiyalarına çıxanların əksəriyyəti kriminal keçmişi olanlar və işsizlərdir”
12/08/2020 [16:58]:
“TikTok”un həqiqətən milyonlarla insanı izlətdiyi ifşa edildi
12/08/2020 [16:54]:
Ukrayna MDB-nin daha bir neçə sazişindən çıxıb
12/08/2020 [16:48]:
İrəvan Qarabağı qaytarmalıdır, yoxsa... - Daniyelyan
12/08/2020 [16:46]:
Prezident taksi sürdü - VİDEO
12/08/2020 [16:42]:
Bu gün 93 nəfər yoluxdu, 202 nəfər sağaldı
12/08/2020 [16:42]:
“Ölkəmizin inkşafı gənclərimizdən, onların bilik və bacarığından bilavasitə asılıdır”
12/08/2020 [16:11]:
Məktəblərdə bir dərs 35 dəqiqə, tənəffüs müddəti isə 10 dəqiqə olsun - TƏKLİF
12/08/2020 [16:08]:
Kürdəmirə yeni DYP rəisi təyin edilib
12/08/2020 [16:05]:
ÜST-nin Azərbaycandakı nümayəndəliyindən Rusiya peyvəndi ilə bağlı açıqlama
12/08/2020 [16:03]:
“Vətənpərvər mahnılar oxuyuruq ki, balalarımız Polad Həşimovun kim olduğunu bilsinlər”
12/08/2020 [16:02]:
İlham Zəkiyev və Hacı Əliyevə yeni vəzifə verildi
12/08/2020 [16:01]:
İlham Əliyevdən baş nazirlə bağlı SƏRƏNCAM
12/08/2020 [15:35]:
Azərbaycanda nazirdən yüksək vəzifəyə TƏYİNAT - FOTO
12/08/2020 [15:25]:
Baş Prokurorluqdan 16 yaşlı qızı hamilə qoyan müəllimlə bağlı AÇIQLAMA
12/08/2020 [15:23]:
Prezident İlham Əliyev Bakıya gətirilmiş TX modelli yeni "London taksi"ləri ilə tanış olub
12/08/2020 [15:15]:
"Bu gün pulsuzluqdan gileylənənlər müğənni yox, müğənniciklər, toy bazarına işləyənlərdir"
12/08/2020 [15:00]:
190 manatı alacaq şəxslərin siyahısı banklara göndərilib
12/08/2020 [14:58]:
Məktəblər üçün yeni tədris cədvəlinin hazırlanması təklif edildi
12/08/2020 [14:46]:
“Qarabağ Gündəliyi”nin növbəti sayı çapdan çıxdı
12/08/2020 [14:44]:
Ekspert: "Peyvənd 2021-ci ilə qədər geniş istifadə edilə bilməz"
12/08/2020 [14:44]:
“WhatsApp”da yeni funksiya tətbiq olunacaq
12/08/2020 [14:43]:
BDU yeni ERASMUS+ KA2 layihəsinin icrasına başlayacaq
12/08/2020 [14:41]:
Rayonlara gediş-gəliş gələn həftədən bərpa edilir? - TƏBİB-dən açıqlama
12/08/2020 [14:28]:
İran Prezidenti ABŞ-a xəbərdarlıq edib
12/08/2020 [14:25]:
Hikmət Hacıyev Ermənistanın yeni Milli Təhlükəsizlik Strategiyasını saxta tarix dərsliyi adlandırıb
12/08/2020 [14:22]:
“İşğal edilmiş torpaqlarımızdakı istənilən yeni məskunlaşma hədəfə alınmalıdır”
12/08/2020 [14:16]:
“Ziya Məmmədov bu xəyalla yaşayır ki, Ramiz Mehdiyevin adamı hakimiyyətə gələcək” - VİDEO
12/08/2020 [14:12]:
Balakəndə yaşayış yerini tərk edən COVID-19 xəstəsi saxlanılıb
12/08/2020 [14:12]:
“Tanrının hər bir azərbaycanlını, xüsusilə də gənclərimizi qorumasını arzu edirəm”
Bütün arxiv bir sırada
21/10/2019 [12:50] - Cəmiyyət - ( 3785 dəfə baxılıb)

"Siyahıyaalınmaya ayırılan 23 milyon manatla böyük sistem qurmaq olardı, təəssüf ki..."



Azərbaycanda siyahıyaalımanın Data science vasitəsi ilə həyata keçirilməsi haqqında

Azərbaycanda əhalinin növbəti siyahıyaalınma prosesi başa çatdı, daha doğrusu adəti üzrə köhnə qaydalarla “hesabat”. Buna siyahıyaalınma deyil, sadəcə saxta informasiya düzüb qoşma demək daha uyğun olardı. Mətbuatda bir çox insanlar, xüsusi ilə, alimlər, siyasətçilər, media nümayəndələri problemi kəskin qoyaraq siyahıyaalınmanın gobud saxtalaşdırılması faktını üzə çıxardılar. Saxta informasiya əsasında qəbul olunan qərarlar qətiyyən səmərli ola bilməz, tamamilə qəbul olunması zəruri olan qərarların tam tərsi alınacaq. Digər tərəfdən, informasiyanın böyük kapital, qazanc mənbəyi olması şəraitində (tarix boyu informasiya heç vaxt indiki kimi vacib və qiymətli olmayıb) bu üstünlükdən istifadə etməmək sadəcə ölkəyə, onu idarə edən hökümət komandasına, bütün vətəndaşlara ağır zərbə kimi qiymətləndirilməlidir.

Virtual dünya, İT şəraitində İnformasiya ən böyük kapitaldı, ən güclü əmtəədi, ən böyük gəlir mənbəyidi, Big data (böyük məlumat) ən optimal səmərəli və düzgün qərar qəbul etmək mənbəyidir. 2,7 milyard əhalinin məlumat bazası Facebook-un 117 milyard dollarlıq aktivlərinin 80%-dən çoxunu təşkil edir. 87 milyonluq abonentinin məlumatlarından düzgün istifadə etməməyə görə bu sosial şəbəkə nə az-nə çox 5 milyard dollar cərimə olundu.

Siyahayaalınma üçün ayırılan 23 milyon manatla böyük sistem qurmaq olardı, məlumat ticarət bazası yartmaq olardı, ölkənin inkişafına ciddi töhvə verə biləcək Biq data yaratmaq olardı ki, bunun əsasında ən optimal qərarlar qəbul edilərdi, menecment sistemi qurulardı, hökümətin, idarəçilərin əlində real-düzgün məlumat bazası olardı. Təəssüf, bunların heç biri olmadı, əsas məbləğ isə korrupsiya mənbəyinə çevrildi. Mənim ailəmin və ətrada tanıdıqlarımın maksimum 10%-i uçota alınmışdı, bunun əsasında isə Biq data yaratmaq qətiyyən mümkün deyil. Bunu və bütövlükdə ölkənin real vəziyyətini, Prezidentin Elektron hökümətə keçid prosesinin 2020-ci ildə başa çatması proqram-göstərişini nəzərə alaraq, güclü, keyfiyyətli məlumat bazasını yaratmaq məqsədi ilə bir sıra islahat tədbirlərinin keçirilməsi məqsədə uyğun olardı:

1. Siyahıyaalınmanın nəticələrinin qüvvədən düşürülməsi, saxta yığılan məlumatların istifadəsinə qadağa qoyulması, sərf olunan pul vəsaitlərinin mümkün qədər geri qaytarılması. Müvafiq səbəbkarların cəzalandırılması, əlbəttə, hökümətin işidir.

2. Siyahıyaalınmanın milli proqram təminatının hazırlanması. Virtual dünya milli təhlükəsizlik şərtlərini nəzərə almaq mütləq lazımdır. Məsələ burasındadır ki, klassik dünyadan fərqli olaraq virtual dünya şəraitində hər bir hərəkət, mexanizm, fəaliyyət növü soft-proqram vasitəsi ilə həyata keçirilir ki, bunun da kod-parol sistemi ilə təhlükəsizliyi təmin olunur. Təhlükəsizlik kodu və mexnizmin açarı əsasən proqramın tərtibatçısında qalır. Bizim istifadə etdiyimiz soft-proqramların böyük hissəsi xarici proqramlardı, amma nəzərə almaq lazımdır ki, bu hər zaman inkişafa ağır zərbəsini vura bilər.

3. Beyin mərkəzinin proqram təminatına 2-3 milyon manat gedə bilər. Əlbəttə, bu 2-3 milyon yüz milyonlarla fayda verəcək.

4. Proqram Data sayəns-Məlumat elmi (Data science) prinsiplərinə uyğun qurulması çox daha böyük səmərə verər. Bu proqram yalnız alqoritmlərin müəyyən olunması, məlumatların toplanması və saxlanmılması kimi deyil, həm də məlumatların gündəlik işlənməsi (machine learning), gündəlik yenilənməsi, məlumatlar əsasında Big datanın formalaşması, böyük məlumatların riyazi modelləşdirilməsi və ən optimal nəticə qərarlarının hazırlanması mərhələrini, modullarını əhatə etməlidir ki, bu dəqiq məlumat bazası gündəlik bütöv ölkəyə səmərələşdirici nəticə və təklif verə bilsin. Yanlış məlumat hətta ən dahi rəhbərin belə səmərəli və düzgün qərar çıxarmasına imkan verə bilməz. İT və Data science elminin müasir nailiyyətləri bu tədbirlərin uğurla həyata keçirilməsinə imkan verir. Yeri gəlmişkən, təqribən 20 ildir ki, dünyanın əksəriyyət universitetlərində Data science elmi öyrənilir, Data sayəntist ixtisası üzrə mütəxəssislər hazırlanır, bu mütəxəssislər ən çox tələb olunan və yüksək əmək haqqı alan kadrlardı. İnkişaf etmiş dünyada bu mütəxəssislərə tələb hər ildə bir neçə dəfə artır. Təəssüf, Azərbaycanda bir seçmə predmet kimi də tədris olunmur, ölkədə bir nəfər olsa belə mütəxəssis yoxdur (mənim araşdırmalarım üzrə).

5. Proqram təminatında xarici Azərbaycanlılar üzrə ayrıca modulun işlənməsi və bütün dünya Azərbaycanlılarının virtual siyahaya alınması zəruridir. Hazırda Azərbaycan Respublikasının inkişafında dünya azərbaycanlılarının, xüsusilə azərbaycanlı alimlərin, iş adamlarının, investorlarının imkanlarından çox məhdud səviyyədə istifadə olunur. Eyni zamanda dünya azərbaycanlılarının inkişafı, təhsili, elmi, bu xalqlarının ana dilinin öyrənilməsi, tarixi əlifbaların sinxronizasiyası, millətin virtual bütövləşməsi üçün Azərbaycan dövlətinin imkanlarından istifadə çox məhduddur. Belə bir Big datanın yaradılması həm ölkənin və həm də dünyanın dört tərəfinə parçalanmış-yayılmış millətin, xalqların, qolların, tayfaların inkişafına və millətin mənəvi bütövləşməsinə çox böyük təkan verə bilərdi.

6. Beyin mərkəzi, bunun proqram təminatı, bu prinsiplə yenidən siyahaya alma nələri əks etdirməlidir? Birinci növbədə hər bir şəxsin maşınla işlənə biləcək bütün bilgiləri, tarixindən tutmuş bu gününə qədər bütün məlumatlar toplanılır. Həmçinin gen, irs, xəstəlik məlumatları və gələcəkdə ölkədə istifadə olunan identifikasiya formasından asılı olaraq barmaq izi və ya üz tanıma sistemi üçün əlavə modul qoyulması məqsədəuyğundur. Elm sübut edir ki, dünyada iki eyni barmaq və sifət izinə sahib insan yoxdur. Alimlər gələcəkdə ödəmələrdə, hesab-kitabda, məhkəmə işlərində, ümumiyyətlə, bütün fəaliyyətlərdə bu iki elementdən (kontaksız) istifadə etməyi düşünürlər (artıq bir çox ölkələrdə geniş istifadə olunur). Bu proqram təminatı həmçinin gündəlik yenilənmə və riyazi modellərlə məlumatların işlənib, təhlil olunaraq səmərəli qərar çıxardadaraq, bütün ölkə vətəndaşlarına göndərilməsi, həmçinin yenilənmə üçün bütün əhalidən məlumatların alınması və maşına ötürülməsi mexanizmini nəzərə almalıdır. Maşınla işlənmənin belə qərarları hökümətə və vətəndaşlara olduqca böyük fayda verəcək. Həm də məlumatların saxtalaşdırılması mümkün olmayacaq, tam şəffaflıq təmin olunacaq. Məsələn, maşın gündəlik ölkədə nə qədər işsizlik var, bunlar hansı ixtisasdandı, nə qədər vaxtdı işsizdir – hər biri haqqında məlumat verəcək. Statistika komitəsinin və Sosial müdafiə nazirliyinin 5%-lik saxta işsizlik hesabatına ehtiyac qalmayacaq.

7. Proqram təminatı hazır olduqdan sonra yenidən siyahıyaalınma keçirilməsi, 10 milyonluq əhalinin bütün məlumatlarının toplanması və bütöv mexanizmin işə salınması zəruridir. Növbəti siyahalma zamanı çox kiçik məsrəflə məlumatların yenilənməsi prosesinə nəzarət etmək lazım olacaq. Sonra bütün dünya azərbaycanlıların siyahalınmasını apararaq böyük məlumat bazasının yaradılması zəruridir. Genologiya elminin ölkədə qurulması, bir neçə gen laboratoriyası yaradaraq bütün vətəndaşların gen bilgiləri, genetik və irsi xəstəlik, barmaq və sifət izlərinin də Böyük məlumat bazasına daxil edilməsi zəruridir.

Əlbəttə, bu tədbirlərin həyata keçirilməsinə müəyyən kapital qoyuluşu tələb olunacaq, elmi araşdırmalar lazım olacaq, amma yalnız bu məlumatların istifadəsindən qat-qat çox səmərə götürmək mümkündür, dolayı müsbət və hətta böyük təsirləri isə ölkənin və millətin inkişafında bütün sahələri əhatə edəcək.

Dərin hörmətlə, prof.iqtisad elmlər doktoru Saleh Məmmədov

loading...
"Türkiyəli generalların Azərbaycana səfər etməsi müəyyən məsələlərə işarədir...”
Hulusi Akarla Zakir Həsənovun "qol güləşi" şəklində salamlaşması gündəm oldu - FOTO/VİDEO
Velosipedli uşağın üzərinə ağac aşdı - VİDEO
ABŞ polisinin bu işgəncəsi ortalığı qarışdırdı - FOTO + VİDEO
Cahillik dövrünü xatırladan vəhşilik -Yeni doğulan qız uşağını zibilliyə atdı...
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Araşdırma
MKİ-nin adamqaçırma əməliyyatlarını UNO-lar uydurmasıyla əsaslandırdığı iddia olundu...
Cəmiyyət
"Bu gün pulsuzluqdan gileylənənlər müğənni yox, müğənniciklər, toy bazarına işləyənlərdir"
Gündəm
“Bu sərəncam sadəcə hərb tariximizə deyil, həm də ümumbəşəri dəyərlərə verilən ən yüksək qiymətdir”
Cəmiyyət
“Azyaşlıya sataşan müəllim ən azı 15 il azadlıqdan məhrum edilməli idi...”
Gündəm
“Ölkəmizdə belə bir bazanın yaradılması nə Türkiyəyə, nə də Azərbaycana lazımdır, çünki...”

Yazar
Seymur Verdizadə
"Oğlunu vəzifəli, pullu kişilərin qızlarıyla evləndirmək istəyən ən azı 20 adam görmüşəm..."
Sultan Laçın
“Rusiya Qarabağ savaşında birbaşa bizə qarşı olmasa da,  agenturası Ermənistana dəstək verəcək...”
Həftənin ən çox oxunanları
"Son dəfə Qurban bayramı günü danışdım, bayramını təbrik etdim, səs o səs deyildi..."
Livanlılar küçələrə axışdı: Ya Ərdoğan... - Video
Gərginlik artır, Türkiyə hərəkətə keçməlidir - Rusiya
Kafe və restoranlar açılacaq – Baş nazirdən AÇIQLAMA
Boşandığı deyilən cütlükdən ilk açıqlama Kənandan gəldi: "Başını ağrıtma... "
Lukaşenkonun təyyarəsi Minski tərk etdi, şəhərə qoşun yeridildi
Aybəniz Haşımovanın köməkçisi Aynişanla bağlı yayılan söz-söhbətə aydınlıq gətirmədi...
“Türkiyənin göstərişi ilə ölkəyə girən pakistanlılar Ermənistanı daxildən dağıdacaq”
"Türkiyə olmasaydı, Qarabağ məsələsi çoxdan öz həllini tapmışdı"
Lukaşenko ailə üzvlərini Türkiyəyə qaçırtdı?..- GƏRGİNLİK ARTIR!..
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247