Xəbər lenti
11/08/2020 [07:24]:
"Bütün şərab, araq satılan dükanlar işləyir,  amma Allah evləri bağlıdır?.."
11/08/2020 [07:11]:
Putin peyvəndləmə tədbirləri ilə bağlı göstəriş verdi
11/08/2020 [07:10]:
ÜST COVID-19 əleyhinə peyvəndi əldə etmək üçün lazım olan məbləği açıqladı
11/08/2020 [00:16]:
Buraxılış imtahanlarının nəticələri elan olunub
10/08/2020 [23:38]:
Nə qəribə təsadüfdir ki, Vətən həsrətli sənətkar Milli Ordu Günündə haqqın rəhmətinə qovuşub...
10/08/2020 [23:22]:
"Müxalifət liderinə qarşı sui-qəsd hazırlanmışdı..."
10/08/2020 [23:16]:
Livan prezidenti hökumətin istefasını qəbul edib
10/08/2020 [22:43]:
"Distant təhsilin həyata keçirilməsində xeyli problem var" - Etibar Əliyev
10/08/2020 [22:41]:
Prezident daha bir qanunda dəyişikliyi təsdiqlədi
10/08/2020 [22:38]:
Livan parlamentinin qarşısında yenidən iğtişaşlar başlayıb
10/08/2020 [22:34]:
Qızılın qiyməti bu vaxt aşağı düşəcək - Ekspert
10/08/2020 [22:11]:
Bu ölkələr qulaq asmır, gələcəyini qaraldır - Ərdoğan
10/08/2020 [22:10]:
Rusiya millisinin sabiq futbolçusu hakimi döydü
10/08/2020 [21:55]:
İradə Gülməmmədova Xırdalanda təbliğat işləri apardı -FOTOLAR
10/08/2020 [21:41]:
Slovakiya Rusiya diplomatlarını ölkədən çıxardı
10/08/2020 [21:40]:
Anası ölən danaya it sahib çıxdı - VİDEO
10/08/2020 [21:39]:
ADU-nun Əlavə təhsil və təcrübə fakültəsinə tələbə qəbulunun müddəti uzadılıb
10/08/2020 [21:35]:
Xəzərdə itkin düşən neftçinin meyiti tapıldı
10/08/2020 [21:34]:
Türkiyədə xüsusi təyinatlı zabitlər qəzada həlak oldu
10/08/2020 [21:32]:
Tovuzda baş verən qəzada bir nəfər xəsarət alıb
10/08/2020 [21:32]:
"Andaman və Nikobar adaları beynəlxalq dəniz ticarətində əsas liman mərkəzi olacaq"
10/08/2020 [21:30]:
Azərbaycan məhsulları Çində bu il ilk beynəlxalq sərgidə nümayiş olundu
10/08/2020 [21:29]:
Məşhur matador buğanın hücumuna məruz qaldı - VİDEO
10/08/2020 [21:29]:
BƏƏ-nin ən iri neft şirkəti satış qiymətini azaldır
10/08/2020 [21:10]:
Ədliyyə Nazirliyinin Aparatının Probasiya xidmətinin işçilərinin sosial müdafiəsi gücləndirilir
10/08/2020 [21:02]:
İnzibati Xətalar Məcəlləsinə edilən dəyişikliklər təsdiq olunub
10/08/2020 [20:38]:
DMX-nın vahid miqrasiya məlumat sistemi haqqında Əsasnaməyə dəyişiklik edilib
10/08/2020 [20:36]:
İctimai işlər növündə cəzaya məhkum edilmiş şəxslərin vəzifələri artırılıb
10/08/2020 [20:28]:
"Qəbələ" albaniyalı futbolçu transfer etdi
10/08/2020 [20:26]:
QHT-lərin təsis sənədlərində edilən dəyişikliklərin qeydiyyatı qaydası müəyyən edilib
10/08/2020 [20:09]:
Pentaqon Ermənistanda və Azərbaycanda yarasa toplayır? - İNANILMAZ İDDİA...
10/08/2020 [19:57]:
Elektron qolbaq daşıyacaq şəxslərin siyahısı artırılıb
10/08/2020 [19:54]:
Britaniyada son sutkada 816 nəfər koronavirusa yoluxub
10/08/2020 [19:30]:
“Serbiyanın daxili işlər nazirinin ölkəmizə səfəri Azərbaycanın diplomatik uğurudur”
10/08/2020 [19:22]:
Bakı-Kiyev çarter reysinin tarixləri açıqlandı
10/08/2020 [19:16]:
Rusiyanın ən böyük rəngli almazı tapıldı - FOTO
10/08/2020 [19:12]:
“Qrant haqqında” qanuna dəyişik edildi
10/08/2020 [18:59]:
Livan hökuməti tam tərkibdə istefa verir
10/08/2020 [18:53]:
Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının istirahət günlərində gəzintiləri davam edir
10/08/2020 [18:52]:
Donuzlar yaşlı adamın alt paltarını "oğurladı" - MARAQLI... + FOTOLAR
10/08/2020 [18:51]:
Separatçı rejim Qarabağda “Rusiya” restoranının fəaliyyətini dayandırdı...- FOTOLAR
10/08/2020 [18:48]:
Şabranda nişan mərasimi keçirmək istəyən şəxslər saxlanılıb- FOTO
10/08/2020 [18:43]:
Bakıda ağacları zədələyən şəxs cəzalandırılıb
10/08/2020 [18:42]:
Özündən iki dəfə yaşlı qadını zorladı
10/08/2020 [18:40]:
Sahil Babayev: "Bu il rekord göstərici qeydə alınıb"
10/08/2020 [18:39]:
Antonio Banderas ad günündə koronavirusa yoluxduğunu açıqladı
10/08/2020 [18:35]:
"Bu təlimlər işğalçı və onun havadarlarına sadəcə xəbərdarlıq deyildi, həm də..."
10/08/2020 [18:33]:
Bu gün Rusiyada Türkiyə kurortlarına uçuşlar bərpa olunub
10/08/2020 [18:29]:
Sərkisyanın xaç oğlu da həbs edildi
10/08/2020 [18:20]:
Azad Rəhimovdan qeyri-olimpiya idmançılarına təklif: “Gəlin, nazirlikdə məşq edin”
10/08/2020 [18:17]:
Damla koronavirusa yoluxubmuş: "İy, qoxu bilmirdim..."
10/08/2020 [17:54]:
Azərbaycan və Türkiyə HHQ-nin qırıcıları təlim-məşq uçuşları keçiriblər - VİDEO
10/08/2020 [17:51]:
Beyrut partlayışının ən kiçik qurbanı üç yaşlı qızcığaz olub - FOTO
10/08/2020 [17:45]:
I və IV qruplar üzrə qəbul imtahanlarının ikinci mərhələsinin vaxtı açıqlandı
10/08/2020 [17:41]:
Azərbaycanda daha iki nəfər koronavirusdan öldü: 79 yeni yoluxma - FOTO
10/08/2020 [16:55]:
“Dedi ki, nəvələrim mənə siqaret pulu saxlayıb, təqaüdümü aparırlar...”
10/08/2020 [16:53]:
Kadırov Lukaşenkodan yazdı
10/08/2020 [16:44]:
“Rusiya Qarabağ savaşında birbaşa bizə qarşı olmasa da,  agenturası Ermənistana dəstək verəcək...”
10/08/2020 [16:38]:
Ermənilər Rusiya torpağına da göz dikdilər
10/08/2020 [16:37]:
"Toyların keçirilməsinə icazə veriləcək? - Deputatdan AÇIQLAMA
10/08/2020 [16:36]:
İlham Əliyev “Qarabağ” yatağının dayaq blokunun dənizə yola salınması mərasimində - YENİLƏNİB
10/08/2020 [16:33]:
“İşləyənlərin orta əməkhaqqı təqribən 1200-1500 manatdır”
10/08/2020 [16:25]:
Azərbaycanda nazirlikdə yüksək vəzifəli şəxslər işdən çıxarıldı
10/08/2020 [16:21]:
AZAL şefinin 1-ci müavininin də şirkətləri üzə çıxdı -SİYAHI
10/08/2020 [16:21]:
Livanda daha bir nazir istefa verdi
10/08/2020 [16:15]:
Rusların Yer planetində açdıqları "Cəhənnəm qapısı": Əlli ildir, bağlaya bilmirlər - Foto
10/08/2020 [16:04]:
Prezident: “Bu gün biz vaxtilə tərk edilmiş “Qarabağ” yatağına qayıdırıq”
10/08/2020 [15:58]:
Məsuliyyətli işin öhdəsindən layiqincə gələnlər -BDU-nu fərqlənmə diplomu ilə bitirən məzunlar danışır
10/08/2020 [15:40]:
"Gedib xəstəliyə yoluxub axırda özümü işə salım?” -Əməkdar artisti çimərlikdən imtina etdi
10/08/2020 [15:22]:
Azərbaycanın məşğulluq xəritəsi hazırlanır
10/08/2020 [15:20]:
Köpəklər koronavirusu saniyələr içində müəyyənləşdirə bilirmiş
10/08/2020 [15:20]:
Qaxa istirahətə gedən 9 nəfər cərimələndi
10/08/2020 [15:18]:
Koronavirusa qarşı peyvənd istehsal olunacaq
10/08/2020 [15:15]:
“Aprel döyüşü”nün müzəffər əsgəri... - Koronavirusla mübarizə aparır
10/08/2020 [15:04]:
İranda virusdan ölənlərin sayı 19 minə çatır
10/08/2020 [14:59]:
Dənizdə neftçi itkin düşüb
10/08/2020 [14:58]:
“Apple”a qarşı “Armudu almadan qoruyun” petisiyası başladıldı
10/08/2020 [14:57]:
Dünya İqtisadiyyat Forumu həyəcan təbili çaldı - Milyonlarla şagirdin təhsil həyatı daha da pisləşə bilər
10/08/2020 [14:56]:
“Rusiya Belarus daxilindəki qarşıdurmaların genişlənməsində maraqlı deyil, çünki...”
10/08/2020 [14:54]:
Bir aydan çoxdur ayrı yaşayırlar - Aynişanla Kənanın ayrılıq səbəbi bilindi
Bütün arxiv bir sırada
24/12/2019 [11:18] - Ədəbiyyat - ( 3075 dəfə baxılıb)

İtmiş zaman və ya itirilmiş həqiqət... - VI məqalə




(M.Prustun “İtmiş zamanın sorağında” romanı haqqında)

 

Əvvəli burada:


I məqalə : 
https://www.moderator.az/news/282045.html?fbclid=IwAR1MqIpGcw-a7IVJdr-c-sezrWcvwLanAMzgWeaeZLjH04SIqQ6Wf0prVwU

 

II məqalə: https://moderator.az/news/282731.html

 

III məqalə: https://moderator.az/news/283730.html

 

IV məqalə: https://www.moderator.az/news/285330.html?fbclid=IwAR3-0PS1FYj_KKrASO6zftBz3iulVN7mhh06CfVBp9Of0oNlomi8V0wb48c

 

V məqalə: https://www.moderator.az/news/286820.html?fbclid=IwAR3pZ2lUVM88GLmO9GVhdTd-9Mcnq53_JADoYeRTP3T8J7B_nirtArfkZ9Y

 

 

Fransız yazıçısı və filosofu, Spinoza, Kant, Nitşe, Berqson fəlsəfəsi ilə bağlı ciddi fikirlər ortaya qoyan, yeni fəlsəfi ideyalar müəllifi Gilles Deleuzenin (1925-1995) 1964-cü ildə “Prust və işarələr” əsəri yayımlandı. Deleuze “zəruri (məcburi) yaddaş” və “qeyri-ixtiyari yaddaş” kontekstində Prustun mətnini təhlil edir, onun iki il sonra yazdığı (1966) “Berqsonizm” adlı əsərində isə “Purust və işarələr” kitabında ortaya çıxan suallar əsasən Berqsonun intuisiya metodu ilə əlaqələndirilir. 

“Prust və işarələr”  kitabında  göstərirdi ki, Prustun axtarışı bütün hallarda keçmişə deyil, gələcəyə aid olan bir istiqamət idi. Berqsonun zamanla bağlı irəli sürdüyü anlayışlar (Berqsonizm anlayışları) Deleuzenin intuisiyanı müzakirə etməsində mühüm rol oynayır. Yanlışlıq kateqoriyasını problemə tətbiq etməyi üstün tutan Berqsonizm üsulu sübut edir ki, illüziya, ehtimal olunan şeylərlə reallıq arasındakı mövcudluq ortaya yanlış, əslində mövcud olmayan problemlər çıxarır. Deleuze göstərirdi ki, Prust “fəlsəfi metod” fikrinin qarşısına “zəruri” və “təsadüfi” kəlmələrini qoyur. Həqiqət bizi düşünməyə və doğrunu axtarmağa məcbur edən əlamətlərlə  bağlıdır. Əslində itirilmiş vaxtın axtarışı həqiqət axtarışına ekvivalentdir.  İtmiş zamanı və həqiqəti isə yüzlərlə səhifə həsr olunmuş sevgidə, təbiət təsvirlərində, sənət əsərlərində (musiqi, rəssamlıq, tarixi abidələr, dini mərasim və rituallar və s.) axtarır. Qarşılaşmaların təsadüfliyi və zərurətin qaçılmazlığı Prustun iki əsas meyarı hesab olunur. Qarşılaşmanın təsadüfliyi özü zərurətlə  əlaqəlidir. “Gözlənilməz və qaçılmazdır!”- deyirdi Prust. Həqiqəti axtarmaq əslində onu  şərh etmək, deşifrə etmək, izah etməkdir. Lakin həqiqət çox zaman onu “izah” göstəricisi  ilə qarışdırılır. Buna görə axtarış həmişə ani olur, əsl həqiqət isə yalnız zamanla bağlıdır. Əslində itirilmiş zaman elə tapılan zamandır. İtirilmiş zaman özü ilə birlikdə çox şeyi məhv edib. G.Deleuze bildirir ki, tapılmış vaxt itirilmiş vaxtın mərkəz nöqtəsində qarşılaşdığımız, bizə əbədi görünən  vaxtdır. Bu isə sənətdə təsdiqlənmiş mütləq, əsas zamandır, əsl əbədiyyətdir. (G.Deleuze.  “Prust və işarələr”).

Gilles Deleuzenin də dəqiq ifadə etdiyi fikrə əsaslanaraq deyə bilərik ki, M.Prustun zaman axtarışı daha çox həqiqət axtarışı anlamında qəbul edilir. Prust zamanı sırf müddət kimi deyil, həm də itirilmiş həqiqət kimi geri fırladırdı... İtirilmiş həqiqət bütün zamanlarda eyni cür haqsızlığa, yanlışlığa düçar olur. Syasətdə, ictimai həyatda, məhəbbətdə və ailə münasibətləri fonunda, eləcə də ədəbiyyatda  hər şey eyni obyektivliklə sorğulanır.

 

Əvvəlki məqalələrdə də qeyd etmişdik ki, romanın başlanğıcında Marsel Berqotte obrazı vasitəsilə böyük fransız yazıçısı Anatol Fransa olan sonsuz heyranlığını  bildirmişdi. İkinci kitabda (“Çiçək açmış gənc qızların kölgəsində”)  Marsel öz idealı və əlçatmaz hesab etdiyi Berqotte (Anatol Frans) ilə Svanların evində görüşür. On altı qonaq dəvət olunmuşdu, onların arasında Berqottenin olmasından Marsel xəbərsiz idi.  Madam Svanın (Odettanın) Marseli Berqotteyə təqdimatı bəlkə də  məclisin ən dramatik situasiyası hesab oluna bilər. Madam Svan dəvətlilərdən bir çoxuna onu tanıtdıqdan sonra birdən-birə, onun adının ardından, eynən onun söylədiyi şəkildə (və sanki ikimiz, bir-birimizi tanımaqdan eyni dərəcədə məmnun olacaq  yeganə dəvətlilər idik) ağ saçlı müdrik qocanın adını söyləyirdi. “Berqotte adı, üstümə açılmış tapançanın səsi kimi məni yerimdən sıçratdı, amma tez özümü ələ alıb salam verdim. Qarşımda bir silahın partlamasının ardından bir göyərçinin uçuşuyla birlikdə, dumanın içində frakıyla sapsağlam görünən, salamıma hoqqabazlar kimi cavab verən cavan, kobud görünüşlü, qısa boylu, qırmızı burunlu, qara keçi saqqallı bir adam dayanmışdı”.

 Marselin Berqotte haqqındakı bütün idealizə olunmuş xəyalları bir anın içərisində yoxa çıxır və sonralar  o an üçün  “məhv oldum” ifadəsini necə ruhdan düşdüyü vəziyyətdə etiraf etməsini xatırlayır. Onun o andakı qənaətinə görə əsərlərini damla-damla bal kimi daddığı Berqotte indi qarşısında dayanan qırmızı, ilbizvari burunlu, qarasaqqal olan bu adam ola bilməzdi.  Düşünür ki, bəlkə də Berqottenin içindəki o böyük yazıçı məhz bu keçisaqqal, qırmızıburun adamın özünü bu şəkildə qurban verməsi hesabına yaranıb.

“Burun və keçi saqqal, qaçınılmaz və son dərəcə rahatsızedici əlamətlər idi. Mən Berqottenin şəxsiyyətini təpədən dırnağa yenidən qurmağa çalışdıqca, bu xüsusiyyətlər heç durmadan təsiredici gücə malik və özündən razı, məmnun bir şəxsiyyəti işarə edir,  sanki, bu da oyun qaydalarını pozurdu.  Çünki bu şəxsiyyətin, yumuşaq, ilahi bir müdrikliyin hâkim olduğu, çox yaxşı bildiyim kitablarına möhürünü vurmuş olan bir zəkayla heç bir əlaqəsi yox idi”.

Amma Marsel Berqottenin çox xoşuna gəlir. Növbəti gün Gilberte həyəcanla deyir: “Xoşbəxtlikdən uçuram, sevimli dostum Berqottenin könlünü fəth etdiniz. Anama  sizin çox istedadlı olduğunuzu söyləyib”.

Daha sonra balzak, Hüqo, Stendal haqqında mülahizələr söyləyir, müqayisələr aparır.

Bəzi əsərləri  oxuduqca adama elə gəlir ki, müəllifin bir əlində lupa, o biri əlində isə pensert var. Pensertlə insan düşüncələrinin, hisslərinin, xəyallarının ən xırda elementlərini, “hüceyrələrini” tərpədir, qıcıqlandırır və dilləndirir.  Bu pensertin (qələmin) ucunda hər şey maddidir, hətta xəyallar və təxəyyül, təsəvvür, arzu, nifrət, paxıllıq və sevginin də canı, əti, qanı, dərisi, sümüyü var. Prust qələmi Musa əsası kimi möcüzəvidir. Abstrakt olanlara belə ruh, can verir və onlara obraz yarada bilir.           

“Alışqanlıq hər şeyi zəiflətdiyi üçün, bir insanı bizə ən yaxşı xatırladan şey, əslində  unutduğumuz şeydir. Önəmsiz olduğu üçün unudulmuş və buna görə də bütün gücünü qoruya bilmişdir.  Bax ona görə də hafizəmizin ən güclü hissəsi bizim xaricimizdə, çisginli bir küləkdə, bir otağın rütubət qoxusunda və ya yanmağa başlayan bir atəşin ilk andakı qoxusundadır, öz mənəviyyatımıza aid, zəkamızın işə yaramaz-deyə küsümsədiyi şeyi, keçmişin son və ən gückü qalıqlarını, bütün göz yaşlarımız dinmiş kimi görünürkən hələ bizi ağlada bilən şeyi tapdığımız hər yerdədir. Bizim çölümüzdədirmi? Daha doğrusu, içimizdədir, amma bizim öz baxışlarımızdan gizlənmiş, yaxşı-pis davam edən bir unudulmuşa düçar olmuşdur. Ancaq bu unutqanlıq sayəsindədir ki, ara-sıra köhnə mənimizi tapır, hadisələr qarşısında o köhnə “mən” kimi tövr alır, artıq özümüz deyil, o insan olduğumuz üçün və indi bizim əlaqəsiz qaldığımız şeyi o insan sevdiyi üçün yenidən acı çəkərik. Gündəlik yaddaşın parlaq aydınlığında, keçmişin xəyalları yavaş-yavaş solar, silinər, sonda geriyə bir şey qalmaz, onları bir daha tapmağımız mümkün deyildir artıq. Daha doğrusu,  bəzi kəlimələr (məsələn, “Nəqliyyat nazirliyi xüsusi qələm müdiri”) unutqanlığa düçar olmuş olmasaydı, bu xəyalları tapmağımız mümkün olmazdı, eynən bir nüsxəsi Milli Kitabxanaya təqdim olunmayan bir kitabın tapılmasının mümkünsüzlüyü kimi...”

Balbec qəsəbəsinin bir qatar stansiyasında mavi bir tabloda ağ hərflərlə İran üslubunda yazılmış adı da yaddaş fraqmentidir və onun bütün yaddaşını qatar stansiyasına sürgün edən bir təzyiqdir sanki...

M.Prustun yaddaş fəlsəfəsində bütün xatirələr təzyiq vasitəsidir. Məsələn, Balbec qəsəbəsinin bir qatar stansiyasında mavi bir tabloda ağ hərflərlə İran üslubunda yazılmış ad onun keçmiş "məni"ni yerlə yeksan edib içini silkələyir. Rənglər, qoxular, kədər, həyəcan, nəmişlik soyuğunun süstlük gətirən ovqatı - hər şey onu o zamankı halına kökləyib obrazını dəyişir. O indi artıq özü deyil, çox uzaqdakı bir adamdır... Bəlkə də lap yad bir adam... Görün bizim keçmişimizdə "özüm"üz bildiyimiz nə qədər qərib, yad adamlar varmış... "Uşaqlığımız"."Gəncliyimiz"-deyirik. Onlar kimdir? Bütün hallarda biz deyilik... Və ən kədərlisi odur ki, bu yad adamları içimizdə gəzdirmək zorundayıq...

Marsel Balbecdə ona ayrılmış yeni  otağı “mənim otağım” – deyə ifadə edir. Amma bu otağın sözlə çəkilmiş fotosunda onun üçün çoxlu qəribliklər var. Yalnız ad etibarilə “mənim otağım”dır – deyir. İllərlə yaşadığı otağından fərqli bir mühitə düşməsi onu kədərləndirir.

“Balbecdəki otağımda (yalnız ad etibarilə mənim idi) mənə yer yox idi, məni tanımayan əşyalarla dolu idi,  mənə inamsız bir görünüşdə idilər. Məndən asılı olmayaraq, onların gündəlik qaydalarını pozduğumu göstərirdilər”.

Bircə divar saatının açıq-aydın etiraz etdiyini, sanki bu yad adama qarşı üsyan səsləri çıxardığını yazır. Bənövşəyi pərdələr və digər əşyalar isə sanki sadəcə çiyin silkələyib yeni və yad adama maddım-maddım baxırdılar.

Prustun qəhrəmanları sırf siyasətçilər, hansısa ictimai hərəkatın nümayəndələri deyil. Amma onların replikaları,  söhbət əsnasında cəmiyyət və sosial həyat, böyük siyasi mübarizələr və s. haqqında fikirləri ümumi Fransa mənzərələri üçün etüdlər kimi görünür.  Bir bar sahibi deyir: “Həqiqətən də bir bəla içərisindəyik,  Fransadan qaçmaq lazımdır, artıq!” Və ya romanın bütün cildlərində yəhudilərdən sistemli şəkildə bəhs olunur. “Yəhudi düşmənliyi” probleminin sirləri ara-sıra da olsa, açılır...”Yəhudi qanı”, “Mənim yəhudi tərəfim”, “Yəhudi düşüncəm” və s. bu  kimi ifadələrin məğzi həm də siyasi nöqteyi-nəzərdən çözülür.  (“Bir         gün Sen-Lu ilə mən qumun üstündə oturduğumuz zaman   yaxınlığımızdakı bir çadırdan Balbeci istila edən yəhudi dəstəsinə lənətlər yağdırıldığını eşitdik. “Bir yəhudiyə rast gəlmədən iki addım atmağa imkan yoxdur”- deyirdi bir səs. “Prinsip etibarilə yəhudilərə qarşı qətiyyətli bir düşmənliyim yoxdur. Amma buralar qaynayır”.)

Marsel öz dostu Blokun xarakteri haqqında elə ştrixləri təhlil edir, elə incə nüansları çözür ki, bu obrazın xarakteristikası vasitəsilə istənilən insanın xislətində rüşeym kimi mövcud olan cəhətlərlə tanış oluruq. Situasiyadan asılı olaraq bəzən mənfəətpərəsət, şöhrət düşkünü, aravuran, ikiüzlü, qorxaq kimi görünən Blok həm də təəssübkeş, istiqanlı, bəzən xeyirxah və mərhəmətlidir.

M.Prust özü ilə ən doğma adamları və uşaqlığı, ən xoş xatirələri arasında uçurum yaradan, dağıdıcı vasitə hesab etdiyi zamana qarşı bütün ömrü boyu həssaslıq və qorxu hissi ilə  yanaşıb. “Bu gün bizə ən çox xoşbəxtlik bəxş edən şey – sevdiklərimizlə görüşüb danışmaq imkanı əlimizdən alınacağı bir gələcək qorxusu var” – düşüncəsiylə  zamanı günahlandırır. Zaman insanı  bir ömür boyu ölümə qarşı mübarizə girdabına salır. O çox hallarda zamanı deyil, yaddaşını mərhələlərə bölür, bu yaddaş parçaları ilə dünyanın, kainatın insan beynində inikasını ifadə edir. “Marsel Prust son dərəcə incə və əsaslı bir üsulla fərdin nə qədər çoxmənalı olduğunu sübut etmiş və bir qədər də obrazlı ifadə etmək arzusu ilə demişdir ki, ümumiyyətlə insan çoxlu müxtəlif “mən”lərdən ibarətdir. Təbiidir ki, o hər hansı bir patoloji halı, fikir və hisslərin, lunatiklərdə olduğu kimi təzahürünü nəzərdə tutmurdu, o sözün ən ciddi mənasında insanla məşğul idi və onun çoxmənalılığını kəşf etmişdi. Onu personajları şəxsiyyətləşdirməkdə günahlandırırlar, ancaq belə qənaət yalnız Prustu və yeni psixologiyanı başa düşməməkdən irəli gələ bilərdi. Əgər biz zahiri bir baxışla insanda monolit fərdilik aşkara çıxarırıqsa, bir başqası insanda şəxsiyyət əvəzinə ancaq paltarını və maskasını görürsə, Prust xarakterin ardıcıllığı ilə bağlı cəfəngiyyatla əylənməyi özünə rəva bilməyərək, ətrafında insan “mən”i kristallaşmış saysız-hesabsız maqnetik mərkəzlər tapdı. (V.Nezval)

 Zamanla məkanın əlaqəsi fəlsəfəsi Prustun düşüncəsində yeni ideyalarla izah edilir.  Məlum olur ki, eyni məkana müxtəlif zamanlarda səfər edəriksə, məkanın obrazı zamana görə dəyişə bilər. Bir detalı, əşyası belə dəyişməyən otaq zamandan asılı olaraq eyni adamın nəzərində tam fərqli görünüşdə canlana bilər. Məkan belə  çoxvariantlı həqiqət modelinə çevrilir. “Keçmiş” və “köhnə yaddaş” kimi ad qoyduğumuz məfhumlar əslində ölü zamana aid deyil, yaşayan, daima var olan, bizi müşayət edən,  indiki və gələcək zamanın bətnində təkrar-təkrar doğulan “diri yaddaş”dır. Yaddaş - şüur aktıdır, unutqanlıq insanın yox olması səbəbidir. M.Prustda səsin, rəngin, qoxunun yaddaş vasitəsilə və  müxtəlif assosasiyalarla yenidən doğulması prosesi zamanlar arasındakı sərhəddi itirir.

“Yaddaşın iki ölçüsü var, bu da redaktə, kodlaşdırma və saxlama kimi xidmət edir. Birincisi bioloji yaşamanın və ətraf mühitə uyğunlaşmanın həyati funksiyasıdır. Digəri, hisslərimizdən gələn məlumatları və təəssüratları ehtiyaclarımıza, gözləntilərimizə və məqsədlərimizə uyğun olaraq dəyişdirən psixoloji bir həyatdır. Yaddaş, anbar deyil, aktiv və dinamik bir prosesdir”. (B.Selcuk, C.Banu)

Prust da Berqson kimi sübut etməyə çalışırdı ki, isanın xatırlamadıqları, unutduqları şeylər yaddaşda ölmür. Ümumiyyətlə, yaddaşda heç bir təhrf və itki olmur, sadəcə insanlar yaddaş bazasından tam istifadə etmir və bunun adı “unutqanlıq” olur. Onlar hesab edirdi ki, məsələn, biz son 30 ili xatırlamaqla kifayətlənirik, halbuki doğulduğumuz zamandan da əvvələ gedib çıxa bilən yaddaşımız var. Yəqin ki genetik yaddaş fenomeni...

M.Prust da C.Coys kimi insan şüuru və yaddaşı kontekstində bütün kainatı və bəşəriyyəti təhlilə və təsvirə çəkir. Bu yaddaşın milyon illərlə yaşı ola bilər, amma bu qorunub nəsildən-nəsilə ötürülən yaddaşın bütün zamanlarda itirdiyi və elə həmin zaman hüdudunda və ya hüdudsuzluğunda böyük həyəcanla axtardığı bir həqiqət də var: itmiş zaman və itirilmiş həqiqət!


İradə Musayeva

loading...
Anası ölən danaya it sahib çıxdı - VİDEO
Məşhur matador buğanın hücumuna məruz qaldı - VİDEO
“Serbiyanın daxili işlər nazirinin ölkəmizə səfəri Azərbaycanın diplomatik uğurudur”
Rusiyanın ən böyük rəngli almazı tapıldı - FOTO
Donuzlar yaşlı adamın alt paltarını "oğurladı" - MARAQLI... + FOTOLAR
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Hadisə
Separatçı rejim Qarabağda “Rusiya” restoranının fəaliyyətini dayandırdı...- FOTOLAR
Cəmiyyət
AZAL şefinin 1-ci müavininin də şirkətləri üzə çıxdı -SİYAHI
Şou-biznes
"Gedib xəstəliyə yoluxub axırda özümü işə salım?” -Əməkdar artisti çimərlikdən imtina etdi
Siyasət
Ağ Rusiyanın qara taleyi...
Cəmiyyət
"Türkiyə olmasaydı, Qarabağ məsələsi çoxdan öz həllini tapmışdı"

Yazar
İlham İsmayıl
"İsti iyul bitdi, amma Qarabağın işğaldan azad edilməsinin isti günləri qarşımızda..."
Sultan Laçın
“Rusiya Qarabağ savaşında birbaşa bizə qarşı olmasa da,  agenturası Ermənistana dəstək verəcək...”
Həftənin ən çox oxunanları
Gürcüstan Rusiyadan Ermənistana göndərilən partlayıcı dolu yük maşınlarını saxladı...
Gərginlik artır, Türkiyə hərəkətə keçməlidir - Rusiya
Livanlılar küçələrə axışdı: Ya Ərdoğan... - Video
Kafe və restoranlar açılacaq – Baş nazirdən AÇIQLAMA
"Son dəfə Qurban bayramı günü danışdım, bayramını təbrik etdim, səs o səs deyildi..."
“Türkiyənin göstərişi ilə ölkəyə girən pakistanlılar Ermənistanı daxildən dağıdacaq”
Lukaşenkonun təyyarəsi Minski tərk etdi, şəhərə qoşun yeridildi
"Türkiyə olmasaydı, Qarabağ məsələsi çoxdan öz həllini tapmışdı"
İranda haqqında deyirlər: "Professor İsmayılovu Rusiyadan bizə Allah göndərib..."
"Bəzi ölkələr dağılacaq, Azərbaycan isə..."
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247