Xəbər lenti
20/09/2020 [00:06]:
Bakıda taksi sürücüsü üç bıçaq zərbəsi aldı
19/09/2020 [23:29]:
Qubanın Dəlləkli kəndinin girişində polis postları qurulub: Nə baş verir?
19/09/2020 [23:23]:
Ermənilərin “Kayusa döyüşçüləri”ndən gizlənəcək yerləri olmayacaq
19/09/2020 [23:22]:
"Sevdiyim insan olsa, rayona da ərə gedərəm"
19/09/2020 [23:07]:
BDU professorun universitetə buraxılmaması ilə bağlı məsələyə aydınlıq gətirdi
19/09/2020 [23:03]:
Azərbaycan Prezidenti: “Bizim Türkiyə ilə sıx əlaqələrimiz bundan sonra da inkişaf edəcək”
19/09/2020 [22:59]:
Koronavirusun müalicəsində istifadə olunan dərmanın ölümcül təhlükəsi aşkarlanıb
19/09/2020 [22:40]:
Amur çayı daşdı: balıqlar şəhərdə üzür – VİDEO
19/09/2020 [22:33]:
“Faşizmə qarşı mübarizə aparan soydaşlarımızla bağlı komissiya yaradılmalıdır”
19/09/2020 [22:27]:
Prezident: “Bizim başqalarının torpağında gözümüz yoxdur, öz torpağımızı da heç kimə verən deyilik”
19/09/2020 [22:15]:
İlk dəfə idi ki, başqa bir kənd mənə kəndimizi bu qədər xatırladırdı...
19/09/2020 [21:55]:
Rusiya kəşfiyyatını maraqlandıran 76 azərbaycanlı adı sızdırıldı-...MANİPULYASİYA?..
19/09/2020 [21:52]:
Qərbi Kaspi Universitetinin tələbələri Virtual Tələbə Uğur Forumuna qatılıb
19/09/2020 [21:21]:
Ermənistan PKK terrorçularını işğal altındakı Dağlıq Qarabağa yerləşdirir - VİDEO
19/09/2020 [21:19]:
Qənirə Paşayeva şair-publisist Güləmail Muradı 70 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib
19/09/2020 [21:17]:
SOCAR Qaraçuxur qəsəbəsində neftçilərə yeni mənzillərin orderlərini təqdim etdi - FOTO
19/09/2020 [21:05]:
Prezident: “Ermənistan o ölkədir ki, islamofobiya onların dövlət siyasətidir”
19/09/2020 [20:55]:
Tural Gəncəliyev: “Ermənistan qəsdən regionda gərginliyi artırmaqda maraqlıdır”
19/09/2020 [20:51]:
İsraildəki ermənilərdən Rusiyaya və rus dilinə hörmətsizlik
19/09/2020 [20:44]:
Vilayət Eyvazov polis kapitanını rəis təyin etdi
19/09/2020 [20:41]:
Eynək taxan şəxslər koronavirusa 5 qat daha az yoluxur - MARAQLI ARAŞDIRMA
19/09/2020 [20:10]:
“Ermənistan yeni müharibəyə hazırlaşır” – Prezidentdən kritik açıqlama
19/09/2020 [20:07]:
Sosial mediada diqqət çəkmək üçün canını bu cür heçə saydı - VİDEO
19/09/2020 [19:59]:
Türkiyənin keçmiş baş nazir Məsut Yılmaz həyatını itirdi - DOSYE
19/09/2020 [19:55]:
"Döşlərim sayəsində ayda 12 min dollar qazanıram" - FOTOLAR
19/09/2020 [19:54]:
“Ölkə başçısının son bəyanatı həm Ermənistana, həm də bütün dünyaya mesajdır”
19/09/2020 [19:37]:
Oğurluq edən 3 şəxsə ağr cəza: Barmaqları kəsildi...
19/09/2020 [19:33]:
"Bunu Ali Baş Komandanın Vətəninə misilsiz xidmətləri kimi qiymətləndirirəm" - BƏYANAT
19/09/2020 [19:04]:
Faiq Ağayev sədr müavini təyin olundu
19/09/2020 [18:51]:
"Bunu Paşinyan rejimi şüurlu şəkildə edir" - İlham Əliyev
19/09/2020 [18:47]:
Prezident bir qrup neft sənayesi işçisini təltif etdi - SƏRƏNCAM
19/09/2020 [18:45]:
"Ancaq o deməkdir ki, biz Ermənistanın özünə görə bic siyasətinə qoşulmaq istəmirik"
19/09/2020 [18:44]:
Bill Qeyts Trampın koronavirusla bağlı əsas səhvindən danışdı...
19/09/2020 [18:08]:
İnsanların yarısında COVID-19-a qarşı anadangəlmə immunitet ola bilər- “The Guardian”dan maraqlı iddia
19/09/2020 [18:01]:
Təhsil naziri intihar edən 27 yaşlı müəllimdən yazdı
19/09/2020 [18:00]:
Bakı Dövlət Universiteti beynəlxalq əlaqələrini genişləndirir
19/09/2020 [17:43]:
“Şadlıq evlərində toy eləmək daha mümkün deyil”
19/09/2020 [17:41]:
1 həftəyə 13 milyard dollar QAZANDI
19/09/2020 [17:39]:
Qazaxıstanın yeddi şəhərində quş qripi yayıldı
19/09/2020 [17:33]:
İlham Əliyev: "Bu gün Azərbaycan bütün reytinqlərdə ən qabaqcıl yerlərdədir"
19/09/2020 [17:31]:
Prezident “Abşeron” yatağının dəniz əməliyyatlarının təməlqoyma mərasimində iştirak edib
19/09/2020 [17:29]:
İlham Əliyev: “Sovet İttifaqının son illərində Azərbaycana qarşı böyük ədalətsizliklər edildi”
19/09/2020 [17:20]:
İlham Rəhimov himayəyə götürdüyü şəhid övladını və ailəsini Tovuzda ziyarət etdi FOTOLAR
19/09/2020 [17:15]:
Azay Quliyev: "Tofiq Yaqublu ilə bağlı qərar siyasi müdriklikdir, həm də müxalifət üçün testdir"
19/09/2020 [17:09]:
“Babam Əziz Əliyevin oxumağa pulu yox idi, Hacı Zeynalabdin Tağıyevdən xahiş etmişdi ki…” – İlham Əliyev
19/09/2020 [17:07]:
Binəli Yıldırım koronavirusdan sağaldı
19/09/2020 [17:00]:
Azərbaycanda koronavirus: 148 yoluxma, 177 sağalma, 2 ölüm
19/09/2020 [17:00]:
Düşmən hərbi təxribatlar üçün gərəkli olan cəsarəti kimdən alır?
19/09/2020 [16:42]:
Şeyxülislamın Nobelə namizədliyinə kimlər dəstək verir?
19/09/2020 [16:39]:
Sanitariya-gigiyena qaydalarını pozan şəxs cərimələnib - FOTO
19/09/2020 [16:25]:
Tanınmış müğənniyə cinayət işi açıldı
19/09/2020 [16:23]:
Prezident köməkçisinin QHT-lərlə görüşünü təşkilat sədri belə dəyərləndirdi - FOTO
19/09/2020 [16:18]:
"Adam sürücülük vəsiqəsinə ayaqlarının şəklini çəkdirmir ki, sinədən yuxarısını çəkirlər"
19/09/2020 [16:13]:
“Əfsuslar olsun ki, onun sözünə baxmadılar” - İlham Əliyev
19/09/2020 [16:09]:
Putin “Avanqard” raket kompleksinin müəllifinin adını açıqlayıb
19/09/2020 [16:08]:
İlham Əliyev neftçiləri təbrik etdi
19/09/2020 [16:05]:
"Deputat olsam da, bir az siyasi məsələlərdən uzaqda dayanlar sırasındayam"
19/09/2020 [15:53]:
Övladını məktəbə göndərən və göndərməyən valideynlər iltizam imzalayacaq - FOTO
19/09/2020 [15:43]:
“Bu gün ölkə iqtisadiyyatının əsas hissəsi neft-qaz sektoru ilə bağlıdır və uzun illər belə olacaq”
19/09/2020 [15:36]:
Üzeyir Hacıbəyovun ağır xəstəliyi haqda M.Bağırova ünvanlanmış sənədlər tapıldı...-FOTOLAR
19/09/2020 [15:14]:
“Bu gün ən ucqar kənddə yaşayan insan da bilir ki...”
19/09/2020 [15:09]:
"Ermənistanda ciddi siyasi hadisələr olacaq" MTX-nin keçmiş direktoru
19/09/2020 [14:57]:
Təyyarəni qaçırmaq istəyən tələbələrin baş tutmayan terroru - milis polkovnikinin qəhrəmanlığı niyə gizli saxlanılıb?
19/09/2020 [14:57]:
Nəqliyyat eksperti piyadaların vurulmasına görə BNA və DYP-ni qınadı...
19/09/2020 [14:46]:
Paşinyanın arvadı növbəti dəfə qadınlar üçün hərbi təlimlər keçirəcək
19/09/2020 [14:40]:
Türkiyədə 6 futbol hakimi koronavirusa yoluxdu
19/09/2020 [14:38]:
4 nəhəng Çinə qarşı bir araya gəlir
19/09/2020 [14:36]:
DYP-də şortik qalmaqalı - polis "olmaz", vəkil "olar" deyir
19/09/2020 [14:30]:
"Sevinirəm ki, ölkə Prezidenti Azərbaycanın başının üstünü bürümüş xarici və daxili tələyə düşmədi"
19/09/2020 [14:23]:
Nofəl Süleymanov Bəturə Hüseynovayla sevgili olub? - "İki ildir ki..." - AÇIQLAMA
19/09/2020 [14:21]:
Oğuzda heyvanlar kütləvi zəhərlənib - FOTO
19/09/2020 [14:20]:
Bakıda avtomobillərin səsboğucu sistemlərini oğurlayan şəxs saxlanılıb - FOTO
19/09/2020 [14:18]:
“Neftçilərimizin əməyi Azərbaycan xalqının maraqlarına xidmət edir”
19/09/2020 [14:14]:
“İran Qasım Süleymaninin qisasını qadından almayacaq” - Hüseyn Səlami
19/09/2020 [14:08]:
İranda koronavirusdan ölənlərin sayı 24 mini ötüb
19/09/2020 [14:07]:
Prokurorluq “Azərenerji”nin əməkdaşının ölümü ilə bağlı cinayət işi açdı
19/09/2020 [13:21]:
Türk kapitan HDQ-nin qərargahına buraxılmayıb?
19/09/2020 [13:17]:
Dünyaya uşaq gətirmək istəyən Dilarə: “Axtarışdayam” - VİDEO
19/09/2020 [13:10]:
Bakıda qadının özünü 8-ci mərtəbədən atması ilə bağlı görüntülər yayılıb - VİDEO
19/09/2020 [12:55]:
COVID-19-un beyinə dağıdıcı təsirləri açıqlanıb
Bütün arxiv bir sırada
22/02/2020 [10:35] - Cəmiyyət - ( 1034 dəfə baxılıb)

Qazaxıstanlı yazıçının romanı Bakıda çapdan çıxdı



Qardaş Qazaxıstanda yaşayıb-yaradan görkəmli uyğur yazıçısı Əhmədcan Əşirinin ünlü “İDİKUT” tarixi romanı bugünlərdə Bakıda işıq üzü görüb. “İDİKUT” romanı bundan öncə Qazaxıstan Dövlət Nəş-riyyatında (Almata), Türkiyədə “BENGÜ” Basım Evində (Ankara) və b. ünvanlarda, üst-üstə minlərlə tirajda nəşr edilib, oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb.  
Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi (DGTYB) və Qazaxıstan Xalqı Assambleyasının (QXA) ortaq yayını olaraq “Zərdabi Nəşr”də nəfis tərtibatla çıxan 502 səhifəlik nəşrin “Təqdim” yazısını QXA başqan müavini Canseyit Tüymebayev, “Önsöz”ü DGTYB Gənəşi (Məsləhət Şurası) üzvü, ADPU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Turan Rəhimli yazıb. 
Romanı Azərbaycan dilinə DGTYB Yönətim Kurulu üzvü, şair-publisist, tərcüməçi Taleh Mansur çevirib. Nəşrin baş redaktoru Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri Əkbər Qoşalıdır. 
Nəşrin mələhətçiləri Malik Otorbayev (Qazaxıstan) və Ə.Kərim ad. Poeziya Evinin direktoru İbrahim İlyaslıdır.
Tarixi “İDİKUT” romanı “Bavurçuk Art Tekin”, “Kıtan dövlətində”, “Gizli dərd”, “Beşbalıq”, “Budda bayramı”, “Monqol vadisi”, “Müqəddəs Orhun”, “Tatatuna”, “Əhd-peyman təpəsi”, “Altın Bikənin sirləri”, “Uyğur qurultayı”, “Min ev bütləri”, “Sarı çadırdan xəbər var”, “Uyğur süfrəsində”, “Cəngnamə və qiyamət”, “Qılınc tutan avaralar”, “Sırdəryada qan axmaz”, “Qaraqorum və İdikut”, “Oğuz xanın ox-yayı”, “Orhun məzarında”, “Dəfn edilmiş büt”, “Savaş tanrısı Selde” kimi 42 bölümdən ibarətdir.

Əsərin məllifi Əhmətcan Əşiri 1938-ci ildə Almata şəhərinin Şelek rayonunun Malıbay kəndində doğulub. Panfilov Kollecindən və Qazax Dövlət Universitetinin Filologiya fakultəsindən məzun olub. Qa-zaxıstan Yazıçılar Birliyi Uyğur Ədəbiyyatı bölümünün başqanı və Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin Başqan müavini vəzifələrində çalışıb.
Ədəbiyyat-sənət həyatına 1956-cı ildən etibarən başlayan Ə.Əşirinin yayınlanan ilk hekayələri “Sabah məltəmi” və “Fərqli insanlar” olub; 1965-ci ildə “Belə yaşamaq istərəm” adlı hekayəsi yayınlanıb; sonra bir neçə kitabı çıxıb. 
Əsərləri qardaş dillərə - Qazax, Qırğız, Özbək, Türk, eləcə də, Rus, Ukrayna dillərinə çevrilib. 
“Ölməyənlər”, “Muğamçı”, “Tikan”, “İdikut” piyesləri Qazaxıstan Dövlət Uyğur Musiqi Teatrında oynanmaqdadır. 
Müəllif müxtəlif təltiflərə, o cümlədən “Astana” medalına, “İlham” mükafatına layiq görülüb. 
“Belə yaşamaq istərəm” (1965), “Bunu unutamaram” (1969), “Solmayan güllər” (1977) hekayələr, “Tək yovşan” (1980), “Nur Ana” (1988), “İdikut” (2003) roman kitabları gün üzü görüb. 

Canseyit Tüymebayevin “Təqdim”, dos.dr.Təranə Turan Rəhimlinin “Önsöz” yazılarını oxucularla paylaşırıq:

TƏQDİM

Müstəqilliyinin 28-ci ildönümündə Qazaxıstan Respublikası, özünün hərtərəfli inkişaf strategiyasını müəyyənləşdirərək, xalqın hüzur və barış içində yaşaması üçün önəmli addımlar atmaqdadır. Qazaxıstan qloballaşan dünya ilə inteqrasiya halında olmaqla yanaşı, milli dəyərlərini yenidən canlandıraraq, öz məf-kurəsini, öz mənəvi və mədəni gücünü, enerjisini davam etdirmək məqsədi ilə “Əbədi El” qayəsini (xəyalını) təmin etmişdir. Müstəqil Qazax dövləti bu hədəfə yetmək üçün mədəniyyət-sənət dünyasını, özəlliklə, bu sahənin təməl daşı olan ədəbiyyatı ən önəmli ünsür sayaraq, milli duyğu və düşüncə üfüqünü genişləndirməyi qarşıya məqsəd qoymaqdadır. 
“Əbədi El” milli məfkurəsinin təməlində isə, məmləkətin barış içində yaşama ideyası yer alıb. Qaza-xıstanın Qurucu Cümhurbaşqanı Nursultan Nazarbayevin öncüllüyü ilə qurulan və Atatürkün “Yurdda sülh, cahanda sülh” sözüylə özdəşləşən Qazaxıstan Xalqı Assambleyası quruluşunun 25-ci ildönümündə eyni ideya yönümündə çalışmalarını sürdürməkdədir; beləliklə, mədəniyyət və mənəvi dəyərləri etnik fərqliliklərlə bax-madan dünyaya tanıtmaqdadır. Bu isə, ədəbiyyatın birləşdirici özəlliyidir. Bu etibarla, Qazaxıstanda bulunan etnik qruplar, həssas qardaş uluslar istər tarixi, istər güncəl mövzuları işləyərək, günümüzdəki dünyanın möhtac olduğu barış və xoşgörünün önəmi ilə həyatiliyinə hər zaman istinad etməkdədir.
Qazaxıstanda Uyğur ədəbiyyatının önəmli yeri vardır. Uyğur dilində sürəkli olaraq qəzet, dərgi, almanax yayınlanmaqdadır. Uyğur yazarlarının əsərləri çıxmaqdadır. Qazaxıstan Yazıçılar Birliyində Uyğur ədəbiyyatı bölümü fəaliyyət göstərməkdədir. Birliyin qurulduğu ilk dönəmdə İ.Sattirovun, İ.İskəndərovun şeirləri yayınlanmış, C.Asimov, A.Sadirov və K.Həsənovun pyesləri səhnələşdirilmişdir. Qazax şairi və fikir adamı Abayın şeirləri, Sabit Muxanovun romanı, Qabit Müsirepovun əsərləri Uyğur dilinə çevrilmişdir. Son illərdə hər iki dilə çevrilərək dövlətin dəstəyi ilə yayınlanan xeyli kitab vardır. Bunlar iki millətin qardaşlıq, qohumluq ilişkilərinin göstəricisidir.  
Günümüzə qədər ədəbiyyat sahəsində böyük çalışmalara imza ataraq milli mədəniyyətin, milli də-yərlərin unudulmaması üçün böyük qeyrət göstərən, Qazax və Uyğur ədəbiyyatının gəlişməsinə böyük qatqılarda bulunan dəyərli yazarımız Əhmətcan Əşiri, qələmə aldığı “İdikut” romanı ilə oxucuların ilgisini çəkir. 
İdikut! – Bir zamanlar Uyğur dövləti öz mövcudiyyətini qorumaq üçün mücadilə verib. Daha doğrusu, romanın qəhrəmanı olan Baurçuk Art Təkinin izlədiyi elmi siyasətiylə dövlətin dini, dili və suverenliyi qorunub. Beləliklə, xalqın birlik və bərabərlik ruhunun sayəsində müstəqillik əldən getməyib. Romanın özə¬yini təşkil edən bu fikir əsərə rəng qatır və can verir; qardaşlığın nə qədər önəmli olduğunu əyani şəkildə göstərir. – Bununla da, birlik və bərabərliyin nə qədər həyati bir məsələ olduğunu dərin-dərin anladır.
Dəyərli yazarımız Əhmətcan Əşiri, uzun zaman Qazax radiosunda, Qazaxıstan Yazıçılar Birliyində məsul vəzifə daşıyaraq, Qazax və Uyğur ədəbiyyatı arasındakı körpünün möhkəmlənməsinə böyük xidmətlər göstərib. O, bir çox Qazax yazarının əsərini Uyğur dilinə çevirib. Qocaman yazıçı Qazaxıstanın söz sənətində önəmli yerə sahib olan Z.Səmədi, X.Abdulin, X.Həmrəyev, N.İsrailov, C.Bosakov kimi Uyğur ədəbiyyatı duayenlərinin mədəni irsini davam etdirməkdədir. O, bir çox millli və uluslararası ödüllərin sahibi, Qa¬za-xıstanın Əməkdar İncəsənət Xadimidir.
Qardaş Uyğur dövlətçiliyinin, Uyğur xalqının həyatını anladan, günümüzə ibrət olacaq tarixi olayları açan romanın, Azərbaycan oxucusunun da ilgisini çəkəcəyindən əminəm. Könül birliyi – tanıtmaqdan keçər. Beləliklə, Uyğur xalqının qatlandığı çətinlikləri, paylaşdığı sevincləri, gələnək-görənəkləri tanıdan bu əsər, könül bağımızı daha da möhkəmləndirməkdir – deyə düşünürəm. 
Əsərin yayınlanmasına dəstək verən Qazaxıstan Xalqı Assambleyasının üzvü Əhmətcan Bakrimoviç ŞARDİNOVa ən içdən duyğularımla təşəkkür edir, “İDİKUT”un oxucuların baş ucu kitabı olmasını təmənna edirəm.

Canseyit TÜYMEBAYEV,
Qazaxıstan Xalqı Assambleyasının Başqan müavini

ÖNSÖZ

Uyğur ədəbiyyatı çağdaş dünya xəritəsində Monqolustan, Çin, Orta Asiya torpaqlarının sınırları için-dəki bəlli ərazilərdə qədim dövrlərdən yaşayıb fəaliyyət göstərən uyğurların yüksək mədəniyyəti və zəngin milli-tarixi ənənələri əsasında yaranıb formalaşmış, inkişaf etmişdir. Uyğurların dövlətçilik tarixi adını məşhur Köktürk və ya Orhun abidələrindən tanıdığımız əzəmətli Orhun Uyğur xaqanlığından başlayır. Bu qüdrətli dövlət süquta uğradıqdan sonra İdikut, Sarı uyğur və Qaraxanlılar kimi üç uyğur dövləti qurulur ki, onların üçü də tarix səhnəsində elm, mədəniyyət abidələri ilə dərin izlər qoymuşdur. Qədim uyğur dövləti İdikut haqqında elmi fikir və mülahizələrlə, bədii təsəvvürlərlə tanışlıq bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, uyğurlar öz zəngin mədəniyyətləri ilə torpaqlarının həmsərhəd olduğu, qaynayıb-qarışdığı qonşu dövlətlərin inkişafına həmişə nüfuzedici təsir göstərmişlər. Başqa türk xalqları kimi uyğurların da Qaraxanlı dövləti və Qızıl Orda dövrlərinə aid qədim türk ədəbi-mədəni mirasının sahibi olduğu danılmazdır. 
Uyğur ədəbiyyatının tarixindən bəhs edərkən bu ədəbiyyatın mühüm bir şaxəsinin yarandığı Qazaxıstandakı inkişaf yoluna ayrıca nəzər salmaq lazımdır. Çünki uyğur ədəbiyyatının Qazaxıstanın ədəbi-mədəni inkişafında özünəməxsus yeri olduğu kimi, Qazaxıstan dövlətinin və qazax millətinin də bu ədə-biyyatın təbliğində, başqa millətlər tərəfindən tanınmasında və sevilməsində mühüm xidmətləri vardır. 
Milli mədəniyyətin, milli tarixi dəyərlərin, mənəvi mirasın hər zaman diqqət mərkəzində olması, unudulmaması üçün bütün mənəvi gücünü səfərbər edən çağdaş uyğur yazıçıları içərisində Əhmədcan Əşirinin ədəbi fəaliyyəti xüsusilə təqdirəlayiqdir. Yazıçının “İdikut” romanı uyğur millətinin qiymətli mənəvi abidəsi hesab olunmağa layiqdir.
Yazıçının böyük oxucu auditoriyası tərəfindən rəğbətlə qarşılanan “İdikut” romanı 2003-cü ildə qazax dilində Qazaxıstanda, 2010-cu ildə rus dilinə tərcümə edilərək Moskvada, 2016-cı ildə Türkiyə türkcəsinə çevrilərək Ankarada çap olunub. 
“İdikut” romanının davamı olan “Bavurcuk Art Tekin” romanı isə 2013-cü ildə nəşr edilmişdir. Həmin ildə yazıçının “Dili ziya” romanı da Moskvada işıq üzü görmüşdür. 
Əhmədcan Əşiri uyğur milli dramaturgiyasının inkişafında da çoxsaylı uğurlara imza atmış, əsərləri Qazaxıstan Uyğur Teatrında səhnə təcəssümü tapmışdır. O, “Doğulanlar ölmürlər” publisistik, “Mukamçi”, “İdikut” tarixi, “Dekhanin” ekoloji, “Məharətli” kəskin satirik dramlarının müəllifidir.
Ədəbi tərcümə sahəsində də uğurlara imza atan uyğur yazıçısı A.P.Çexovun “Albalı bağı”, K.Şan-gitbayevin “Ah, bu cigitlər”, Q.Lorkanın “Qanlı toy” pyeslərini tərcümə etmişdir.
Görkəmli yazıçının söz sənətinə, mədəniyyətə xidmətləri Qazaxıstan hökuməti tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, o, bir çox mötəbər fəxri adların və mükafatların sahibi olmuşdur. 1994-2005-ci illərdə Qazaxıstan Dövlət Təqaüdü almış, 2003-cü ildə “İdikut” romanına görə “İlham” mükafatı laureatı olmuş, “Əməkdə fərqlənmə” medalı və “Astana” medalı ilə təltif edilmişdir. 2005-ci ildə Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayevin sərəncamı ilə “Əməkdar İncəsənət Xadimi” adını almışdır. 
Uyğur yazıçısının “İdikut” romanını yaradıcılığının zirvəsi hesab etmək olar. “İdikut” oxucuda uyğur milli varlığının kamil ifadəsi, uyğur həyatının ensiklopediyası kimi dolğun bədii təəssürat yaradır. Paytaxtı Turfan şəhəri olan İdikut dövləti miladdan sonra İdikut Pan Təkin xan tərəfindən 850-ci ildə yaradılıb. “İdikut” sözünün mənası “ulu bəxt”, ulu səadət” olduğundan hökmdarların Allah tərəfindən seçildiyinə, uca bir tale ilə doğulduğuna işarə olaraq dövlət başçısının adının əvvəlinə bu söz əlavə edilirdi. Beləliklə, İdikut dövlətinin adı gözəl tale və xöşbəxtliyi ifadə edirdi. Əhmədcan Əşirinin romanında da ilk başda bu ölkəni qayğısız, xoşbəxt, öz maddi və mənəvi sərvətlərindən məmnun, hökmdar sarıdan bəxti gətirən görürük. Lakin bu xoşbəxt dövlət, bərəkətli torpaqları, yüksək milli mədəniyyəti, sənətkarlığı, elmi, təhsili ilə qonşu dövlətlərin diqqətini öz üzərinə çəkən İdikutu tarixin ən çətin sınaqları gözləyir. Tarixdən də bəlli olduğu kimi, İdikut uyğur dövləti yalnız 850-1125-ci illərdə müstəqil dövlət kimi yaşaya bilib. Tarixin sonrakı dönəmlərində onun nemətlərinə həris ölkələrin tamahkarlığı İdikutun azadlığını əlindən alır. 1125-1209-cu illərdə Qara Kı¬tanlardan, 1209-1335-ci illərdə Çingiz Xanın imperatorluğundan yarımasılı durumda yaşayır. 
Uyğur İdikut dövlətinin konkret tarixi dövrü haqqında təsəvvür formalaşdıran bu tarixi romanın aparıcı qəhrəmanı Çingiz Xanın görkəmli sərkərdəsi olmuş uyğur xanı Bavurcuk Art Təkindir. Əhmədcan Əşiri bu obraz vasitəsilə əsərin əsas ideyasını açır, dövlət idarəçiliyində milli azadlıq mənafeyinin bütün maraqlardan öndə gəldiyini, milli müstəqilliyi qorumaq adına bir dövlət başçısının nə kimi qurbanlar vermək iqtidarında olduğunu nəzərə çatdırır. Yazıçı Bavurcuk Art Təkinin ağıllı siyasəti, Çingiz xanın vassallığını könüllü qəbul etməsi sayəsində öz vətənini monqol atlarının dırnaqları altında məhv olmaqdan qoruduğunu, uyğur İdikut dövlətini süquta uğramaqdan, ölkəni xaraba qalmaqdan xilas etdiyini göstərir. Bütövlükdə əsərin bədii pafosu nəyin bahasına olursa-olsun, dövləti, milləti düşməndən qorumaq, onu tarixin yaddaşından silinməyə qoy¬mamaq həqiqətinin izahına yönəlir. 
Bavurcuk Art Təkin həmişə həqiqətin tərəfində dayanan, çəkinmədən, yorulmadan ədaləti bərpa etmək naminə mübarizə aparan bir qəhrəmandır. Əsərin əvvəlində atası İyən Tömürlə mükaliməsində də, Çingiz xanla dialoqlarında da onun əsas həyat prinsipinin ədalət olduğunu müşahidə edirik. O, xalqının varlığı, mövcudluğu naminə Çingiz xana təslim olsa da, onun qərarlarını qəbul etsə də, söhbətlərində və dav-ra¬nışlarında qəlbinin dəırinliklərindəki səsə, azadlığını heç kimə güzəştə getməmək andına sadiqdir. 
Bavurcuk Art Təkin xalqa güvənən və onun etibarını qazanan bir hökmdardır. O, hər bir qərarını xalqına güvənərək verir, millətin taleyüklü məsələlərinin həllində nə qədər mürəkkəb situasiyalara düşsə də, İdikutluların onu anlayacağını, ona haqq verəcəyini bilir. Çünki İdikut xanı ilə sadə xalqı birləşdirən gö-zəgörünməz, sehrli bağlar var. 
Romanın “Əsrarəngiz ordu” bölümündə atası İyən Tömürün əmri ilə edam kürsüsünə qaldırılan Ba-vurcuk Art Təkini bu haqsız cəzadan, dar ağacından xilas edən özünün yaratdığı ordu olur. Lakin onu böyük sevgiylə öz İdikutu seçən və axıradək ona sadiq qalan xalqdır. Ölkəni idarə etməkdə çətinlik çəkən, rəiyyətin min bir əziyyətlə qazandığı ruzusunu yarımasılı vəziyyətdə olduğu Kıtanlara vergi verməklə çoxdan xalqın gözündən düşən, Kıtanlara girov olaraq verdiyi oğlunun vətəninə geri qayıtdığı üçün edamına qərar verən İyən Tömür sonunda xalqın qəzəbinə gəlir. Edamdan xilas edildiyi an başındakı örtü çıxarılınca atasının öl-dürüldüyünü görüb özünün sağ qalmasına sevinə bilməyən Bavurcuk Art Təkinlə Atay Salinin dialoqu bu baxımdan diqqəti çəkir: “Bavurçuk Art Təkinin bütün bədəni titrədi, fəryad qoparıb uşaq kimi ağlamağa başladı:
- Mənim atam! Atamı niyə öldürdünüz?!
- Xalqın hökmü belədir, - Atay Sali dedi, onu öz doğma balası kimi bağrına basdı, qıvrım saçlarını sığallayıb təsəlli verdi. - Bundan sonra sənin atan da, anan da xalqdır.” 
Baş rahib Atay Salinin “atan da, ana da xalqdır” kəlməsi həmin o müdhiş və eyni zamanda, yenidən doğulduğu gündən İdikutun həyat devizinə çevrilir. O, nəinki məzar daşına “İdikut İyən Tömür, xalqın qəzəbinə düçar olmuş” sözləri yazılan atasının səhvlərini təkrarlamır, əksinə xalqı həmişə özündən yüksəkdə görür. Yeri gələndə sahib olduğu hər şeyi xalqının yolunda, millətinin varlığı uğrunda fəda etməyə hazırdır. Məhz buna görə dünyanı çulğayan təhlükəni – Çingiz xan xaqanlığının dəhşətli müharibələrini öz ölkəsindən uzaq tutmaq üçün ağlasığmaz dərəcədə böyük qurbanlar verir. 
Bavurcuk Art Təkinin xalqının əmin-amanlığı üçün Çingiz Xanla bağladığı sazişin gətirəcəyi fə-lakətlərdən ilk dəfə onu xəbərdar edən Çingiz xanın qızı Altun Bikə idi. Sazişin şərtlərinə görə evlənəcəyi bu zərif və qeyri-adi intuisiyaya malik xaqan qızının müdhiş “proqnozu” gerçəkləşməsin deyə İdikut daim ayıq-sayıq olur. Lakin onun bu ayıq-sayıqlığı, tədbirli, ehtiyatlı siyasəti öz evinin içində sevimli həyat yoldaşı Aygümüş Məlikənin namusunu monqol noyanı Anquratın təcavüzündən qorumağa yetmir. Xalqını mon-qolların təcavüzündən uzaq tutmağı bacaran hökmdar xəbəri belə olmadan ailəsini qurban verir. Monqol xaqanı onun ən yaxşı sərkərdələrini cəsarətli çıxışlarına görə, haqqın tərəfində dayandıqları üçün aman¬sız-casına qətlə yetirir. Tarixin tək-tək yetirə biləcəyi hünərli igidlərinin, ordu başçılarının məhvi Bavurcuk Art Təkinin ürəyində sağalmaz yara açır, günlərlə, həftələrlə gözünə yuxu getmir. Lakin yeganə təsəllisi onu yaşadır. Bu təsəlli – Beşbalıq, Turfan kimi gözəl İdikut şəhərlərinin monqollar tərəfindən yandırılıb külünün göyə sovrulmamasıdır, cənnətə bənzəyən İdikut bağlarında barını yığıb yığışdıra bilmədikləri meyvə ağac-larının məhv edilməməsidir, günahsız körpə uşaqların vəhşiliklə öldürülməməsidir, məsum gənc qızların, iffətli qadınların namusunun əldən getməməsidir, igidlərin alçalmaması, qocaların təhqir olunmamasıdır... Böyütdüyü oğullar monqol ordusunun tərkibində döyüşüb həlak olsalar da, analar Çingiz Xanın güdaza verdiyi igid balar üçün göz yaşı töksə də, İdikut dövlətinin yaşamasıdır. Ən əsası, monqolların təcavüzündən sonra bir çox millətlərin yaşadığı faciənin baş verməməsi, uyğur millətinin genetik fondunun dəyişməməsidir. 
Öz millətini, idarə etdiyi dövləti Çingiz Xanın qorxunc yürüşlərindən, sadist siyasətindən qoruya bilən İdikut hökmdarı Bavurcuk Art Təkin əzəmətli dövlət başçısı, cəngavər sərkərdə, müdrik siyasətçi kimi türkün qüdrətini əks etdirir. “İdikut” romanı ulu türkün – adını daş kitabələrə, tarixi səlnamələrə, dastanlara yazmış, əsrlərin hafizəsinə köçürmüş ulu bir millətin tarix meydanındakı heykəli kimi qürur hissi doğurur. Oxucuya bu əzəmətli heykəlin, milli-mənəvi abidənin önündə ehtiramla baş əymək, uyğur İdikut dövlətinin timsalında türkün qəhrəman keçmişini bir daha xatırlayıb türk birliyi ideyasına inamla sarılmaq qalır. 

Sayğılarımla,

Dos.Dr. Təranə TURAN RƏHİMLİ

loading...
Eynək taxan şəxslər koronavirusa 5 qat daha az yoluxur - MARAQLI ARAŞDIRMA
Sosial mediada diqqət çəkmək üçün canını bu cür heçə saydı - VİDEO
"Döşlərim sayəsində ayda 12 min dollar qazanıram" - FOTOLAR
Zibil toplayarkən baxın nə tapdı - FOTO
60 nəfərin qatıldığı toyun bədəli ağır oldu - FOTO
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Dünya
Oğurluq edən 3 şəxsə ağr cəza: Barmaqları kəsildi...
Cəmiyyət
"Adam sürücülük vəsiqəsinə ayaqlarının şəklini çəkdirmir ki, sinədən yuxarısını çəkirlər"
Cəmiyyət
Daha bir küçəyə Polad Həşimovun adı verildi - FOTOLAR
Siyasət
Rəsul Quliyevin işğalçı Ermənistan spikeri ilə birgə görüntüləri yayıldı...- FOTOLAR
Siyasət
“Türkiyə Azərbaycanı hər zaman dəstəkləyib, lakin heç vaxt belə hazırlıq nümayişi olmamışdı"

Yazar
İlham İsmayıl
Bir gün Zaman, ya da Amerika prezidenti bizi də yaxalayacaq...
Sultan Laçın
"Azərbaycanda qardaş Türkiyənin bayraqlarını endirənlər  “PKK”-çıdır, yoxsa!.."
Həftənin ən çox oxunanları
Rövşən Lənkəranski sağdır? - Məzarından GÖRÜNTÜLƏR - VİDEO
Tanınmış gitaraçını oğlu qəsdən öldürüb? – SENSASİON İDDİA
"Bu adam indiyə kimi heç bir təhsil naziri ilə yola getməyib, bilirsiniz niyə..?"
“Torpaqları azad etmək istəyən bir nömrəli adam İlham Əliyevdir, çünki o, bilir ki...”
"Bu şəhərdə" bu dəfə Siyavuş Novruzovu parodiya etdi - VİDEO
Ermənistana Gəncə mesajı: “Başınıza od yağdıracağıq!”
Bill Qeyts də o dünyaya köçdü...- FOTOLAR
Nofəl Süleymanov Bəturə Hüseynovayla sevgili olub? - "İki ildir ki..." - AÇIQLAMA
Separatçı liderdən Ağdamdakı üzüm və nar bağından həyasız bəyanat - FOTOLAR
“Tutaq ki, Türkiyə ilə hərbi ittifaq sazişi alınmadı - Qarabağın taleyi necə olacaq?”
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247