Xəbər lenti
31/05/2020 [23:23]:
Paşinyan haqqında ŞOK İTTİHAMLAR – Rusiyadan alınan silahlar qara bazarda satılır!
31/05/2020 [23:15]:
Türkiyədə koronavirus 4 540 nəfərin ölümünə səbəb oldu
31/05/2020 [22:55]:
Minnesota ştatında komendant saatının vaxtı uzadıldı
31/05/2020 [22:34]:
Umudov qaragüruhçuları “əks- fənd”ə saldı: “Biz zəifləmirik, əksinə, güclənirik və... !”
31/05/2020 [22:26]:
Milli üzvü darmadağını ehtiyat oyunçular skamyasında izlədi
31/05/2020 [22:12]:
Elçibəyin Klintona Kəlbəcərlə bağlı yazdığı məxfi məktub: Prezident amerikalı həmkarından nə istəyib?
31/05/2020 [21:34]:
Gənclərə sanksiya: evlənməyən, çox sevişən, uşağı olmayan VERGİ ÖDƏYƏCƏK
31/05/2020 [21:11]:
Nazirlik “Sədərək” və “Binə” ticarət mərkəzlərinin rəhbərlərilə görüşdü
31/05/2020 [21:10]:
“Məni susdura bilməyəcəksiniz” - Fəzail Ağamalı
31/05/2020 [21:08]:
Ağdamda şadlıq sarayı yanıb
31/05/2020 [21:07]:
Azərbaycanla Türkmənistan arasında səfirlikər üçün torpaq sahəsi ilə bağlı saziş təsdiqləndi
31/05/2020 [21:06]:
Messi: “Futbol heç vaxt əvvəlki kimi olmayacaq”
31/05/2020 [21:06]:
“Atəşkəs dövründə 34 uşaq erməni terrorunun qurbanı olub” - Hicran Hüseynova
31/05/2020 [21:04]:
Ağstafda minik maşını körpüdən aşıb, xəsarət alanlar var
31/05/2020 [21:03]:
Karantin həkimlərindən TƏBİB-ə ETİRAZ: “Niyə bizi də düşünən yoxdur?”
31/05/2020 [21:01]:
“Ordu ilə bağlı bütün tənqidi fikirlər qapalı müzakirə edilməlidir”
31/05/2020 [20:57]:
Türkiyə sabahdan bu qadağaları ləğv edir - Siyahı
31/05/2020 [20:42]:
“Qadın istənilən halda xəyanəti bağışlamalıdır“
31/05/2020 [20:36]:
Göyöldə yük maşını sürüyə çırpıldı, onlarla qoyun tələf oldu, çoban yaralandı
31/05/2020 [20:31]:
Pompeo öldürülən afroamerikalının ailəsinə başsağlığı verdi
31/05/2020 [20:28]:
“Yarən”dən eşq etirafı
31/05/2020 [20:17]:
ABŞ-da iğtişaşlar davam edir: Qarət, xaos, insanlar qorxu içində - VİDEO
31/05/2020 [20:15]:
Deputatların KİV və sosial şəbəkələrdə fəallığı barədə hesabat hazırlanacaq
31/05/2020 [20:04]:
Haftar ordusu Türkiyə PUA-larını vurdu
31/05/2020 [20:00]:
Məşhur model etirazçılara görə rekord məbləğ ödədi - MARAQLI...+ FOTOLAR
31/05/2020 [19:53]:
Milli Məclisdə xüsusi iş qaydası tətbiq edilib
31/05/2020 [19:51]:
Xalq artisti Röya açıq-saçıq paylaşımı ilə fit bədənini nümayiş etdirdi - VİDEO
31/05/2020 [19:27]:
Pizza sifariş edənlər qapını açdıqları zaman bu mənzərə ilə qarşılaşdı - MARAQLI...+ FOTOLAR
31/05/2020 [19:19]:
Göyçayda 10-cu sinif şagirdi kanalda batıb
31/05/2020 [19:18]:
Milli Məclis sabah tibbi maska taxmamağa görə cərimələri müzakirə edəcək
31/05/2020 [19:16]:
Ünvanlı sosial yardımın verilməsi 1 ilə endirilir
31/05/2020 [19:14]:
Bərdədə yeni üzən nasos stansiya istifadəyə verilib
31/05/2020 [19:10]:
Leyla Bədirbəylinin 100 illiyi münasibətilə poçt markası buraxılıb
31/05/2020 [19:07]:
"Ölkədə işsizlərlə bağlı statistikanın dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac var"
31/05/2020 [18:59]:
Bakıda ana və azyaşlı oğlunu maşın vurdu
31/05/2020 [18:58]:
Mayk Tayson 25 il öncə nokauta saldığı boksçu ilə qarşılaşa bilər
31/05/2020 [18:40]:
Nazirlik yoxlama apardı - 744 obyektdə nöqsan aşkarlandı
31/05/2020 [18:38]:
Milli Məclisin növbədənkənar sessiyasının plenar iclasının gündəliyi açıqlandı
31/05/2020 [18:37]:
Azərbaycanda problemli kreditlər azalıb
31/05/2020 [18:12]:
Paşinyanın beynəlxalq silah qaçaqmalçılığında iştirakına dair faktlar açıqlandı
31/05/2020 [18:06]:
Müxalif lider Minskdə saxlanıldı
31/05/2020 [18:04]:
"AZAL toydan da, vaydan da pul qazanır"
31/05/2020 [17:50]:
İran “qara qutu”nu Ukraynaya təhvil verməkdən imtina etdi
31/05/2020 [17:46]:
İyunda hava necə olacaq?
31/05/2020 [17:43]:
Azərbaycanda hərbi xidmətə növbəti çağırış başa çatdı
31/05/2020 [17:27]:
“Səhərə kimi Neftçalada qız toyunda çıxış edirdim” - VİDEO
31/05/2020 [17:27]:
Özbəkistan - Qırğızıstan sərhədində münaqişə - sakinləri arasında toqquşma olub
31/05/2020 [17:24]:
“İmkanı yoxdur, 30 qəpik verib maska alsın, daha 50 manat cərimə olunmasın”
31/05/2020 [17:21]:
Eldar Mahmudovun uşaqları Londonda 17 milyonluq əmlak alıb
31/05/2020 [17:19]:
Azərbaycanda daha 248 nəfər koronavirusa yoluxub, 2 nəfər ölüb
31/05/2020 [17:16]:
Milli Məclisdə 9 şöbə ləğv olunub - Spiker açıqladı
31/05/2020 [17:15]:
Bərdədə heyvan leşləri su kanalına atıldı - RƏSMİ AÇIQLAMA
31/05/2020 [17:13]:
"Sosial şəbəkələr son zamanlar mənəvi terror platformasına çevrilib" - Vüqar Rəhimzadə
31/05/2020 [17:08]:
Millət vəkili 90 günlük viza sisteminin ləğv olunmasının əhəmiyyətindən danışıb - VİDEO
31/05/2020 [16:55]:
Milli Məclis tibbi maskaya görə cərimələrlə bağlı qərar qəbul etdi
31/05/2020 [16:51]:
82 deputat Milli Məclisin növbədənkənar sessiyasının çağırılmasını istəyib
31/05/2020 [16:51]:
Milli Məclisin növbədənkənar sessiyasının ilk plenar iclaslarının vaxtı açıqlanıb
31/05/2020 [16:17]:
Dünyada və Azərbaycanda orta aylıq əmək haqqı – STATİSTİKA
31/05/2020 [16:12]:
Qənirə Paşayevadan Ramil Səfərova dəstək - “Yüz minlərlə soydaşın yanındadır”
31/05/2020 [15:55]:
Mübariz Mənsimovun şirkəti müflis olub? - “Palmali Holding”dən AÇIQLAMA
31/05/2020 [15:52]:
Məşhur prodüser daha dörd təcavüzdə ittiham olunur
31/05/2020 [15:49]:
"Bakcell" yeni irihəcmli internet paketini təqdim edib
31/05/2020 [15:46]:
“Naxçıvandan xeyli insan Türkiyəyə işləməyə gedir” - Ziyafət Əsgərov
31/05/2020 [15:41]:
"Sosial şəbəkələr şər qüvvələrin əlində şər platformasına çevrilir"
31/05/2020 [15:40]:
Azərbaycana 90 günədək səfər edən Türkiyə vətəndaşları üçün viza ləğv olundu
31/05/2020 [15:36]:
"Ramil Səfərova dil uzadanlar ermənilərin əlinə dəstəvuz verirlər..."
31/05/2020 [15:13]:
Uçuşlar bərpa olunur: yoluxmanın qarşısı necə alınacaq? – AÇIQLAMA
31/05/2020 [15:11]:
Nuran Abdullayev: "Karantində 1 həftə qalmaq kifayətdir"
31/05/2020 [15:08]:
İctimai Liderlər Platformasının təmsilçiləri ölkə əhalisinə müraciət ünvanladı
31/05/2020 [14:59]:
Ayının infarktı...
31/05/2020 [14:51]:
Ermənilər arvadlı-kişili Azərbaycanı hədələyirlər...
31/05/2020 [14:28]:
Deputat 190 manatın iyunda da verilməsini TƏKLİF ETDİ
31/05/2020 [14:26]:
Zahid Orucdan “Parlament müxalifəti” haqqında qanun təklifi
31/05/2020 [14:22]:
Azərbaycanla Türkiyə arasında dörd sənəd təsdiq edildi
31/05/2020 [14:16]:
Uşaqlar Günü 36 dərəcə isti olacaq
31/05/2020 [14:07]:
Etirazçılar Ağ Evin qapısında, Tramp orduya əmr verdi - Fotolar
31/05/2020 [14:04]:
“Düşmən bu dəfə böyük itkilər verib tamamilə məğlub olacaq” - MN
31/05/2020 [14:00]:
“Səni noyabrda Prezidentlikdən göndərəcəyik”
31/05/2020 [13:56]:
“Deputatların çoxu başını telefondan qaldırmır...”
31/05/2020 [13:47]:
“Türkiyədəki tələbələrimiz çətinliklə qarşılaşıb”
Bütün arxiv bir sırada
26/03/2020 [15:12] - Cəmiyyət - ( 896 dəfə baxılıb)

İki qanad – dil və nitq mədəniyyəti...



Dil bütövlükdə həyat, tarix, xalqın yaşayış tərzi, yaddaşıdır. O, cəmiyyətin varlığı, təşəkkülü və inkişafı üçün ən mühüm şərtdir. Dil sehrli bir aləmdir, hərə ondan öz məqsədi üçün istifadə edir. Onu yaradan, yaşadan, dəyişdirən, inkişaf etdirən isə xalqdır. Dilin vəzifəsi ancaq informasiya vermək və ünsiyyət vasitəsi olmaqla bitmir. O, milli şüur və təfəkkürün vacib göstəricisidir. Dil həm də milli nailiyyətdir. Həyat kimi canlıdır, keçmişin şahididir. Özündə xalqın tarixini yaşadır, unudulmağa qoymur. İndi dilimizdə frazem kimi formalaşıb daşlaşmış bir sıra ifadələr var ki, vaxtilə onlar öz həqiqi mənalarında işlənmiş, zaman keçdikcə həqiqi məna alt qatda gizlənib, yeni, məcazi məna kəsb edib. Məsələn, ağır xəbər eşidən insan istər-istəməz: “Bu, nə idi, belim sındı bu xəbərdən”, – deyir. İndi bu ifadə məcazi mənadadır. Amma vaxtilə həqiqi mənada işlənib. Monqol-tatarlar işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin bir qismini qılıncdan keçirir, bir qismini qul kimi satır, etiraz edənlərin isə belin sındırıb atırmışlar. Bu, ən ağır cəza imiş. “Belimi sındırdın”, “Apardı tatar məni, Qul edib satar məni” ifadələri də o dəhşətli dövrdən qalıb, günümüzə qədər gəlib çatıb. Həqiqi mənasını alt qatda saxlamış ifadə tarixin canlı şahididir. Dil təkcə tarixin yox, həm də ədəbiyyatın yol yoldaşıdır. O olmasaydı, şifahi və yazılı ədəbiyyat xəzinəsi də olmazdı.

Dilin dinamik hissəsi olan nitq də ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalqın mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya yazanın dünyagörüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəniyyət səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır . Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dil mədəniyyəti dedikdə hər bir xalqın öz dilində fikrini bütün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Burada şifahi və yazılı nitq birgə götürülür. Nitq mədəniyyəti, əsasən, yazılı, şifahi nitqlə bağlıdır. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. O, ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirakçısıdır.

Öz düşüncəsini düzgün yazmaqla və danışmaqla ifadə edərək kamil nitqə malik olmaq mədəni nitqin əsas əlamətidir.

Bu gün şifahi mədəni nitq ən çox özünü televiziya və radio vasitəsilə biruzə verir. Lakin bu, həqiqətənmi, əsl mədəni nitqdir?

Müstəqillik dövründə dil haqqında bir qanunlar qəbul edilib, fərmanlar verilib, amma istər televiziya kanallarında, istərsə də reklam və ya afişalarda heç vaxt müstəqillik dövründəki qədər linqvistik anarxiya olmayıb. Bizə elə gəlir ki, sovet dövründə dil qaydalarına indikindən daha ciddi riayət edilirdi. Bunu “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin son zamanlar Bakının müxtəlif yerlərində apardığı monitorinqlər bir daha sübut etdi. Sovet dövründə ruslar “Amfibiya adam” filmini çox vəsait aparmasın deyə İtaliyada yox , Bakıda çəkmək qərarına gəlirlər. Bakını xarici şəhərə bənzətmək məqsədilə obyekt və müəssisələrin adları xarici dildə yazdırılır və buna görə bir qədər vəsait xərclənilir. Bəs bu gün istənilən xarici filmi Bakıda çəkmək üçün obyekt və müəssisələrin adlarını xarici dildə yazmaq üçün bir manat da olsa, pul xərcləməyə ehtiyac varmı? FADMM-in apardığı araşdırmalar sübut edir ki, təəssüf ki, yox! Amma bu gün Bakıda Azərbaycan şəhərini əks etdirməli olan film çəkmək üçün kifayət qədər vəsaitə ehtiyac var!

Mədəni-ədəbi şifahi nitqin akademik səviyyədə olması tələb olunan telekanallar da bu gün bu baxımdan, demək olar ki, bərbad haldadır. Televizoru açırsan, efirdən eşitdiyin sözlər:

“Pişik Günel”, “Əjdaha Nadir”, “Kərtənkələ Xumar”, “Bozbaş müğənni”, nə bilim nə, nə bilim nə …

“Bozbaş müğənni”yə qulağımız təzəcə öyrəşmişdi ki, bu günlərdə televiziya kanallarından birində “küftəbaş müğənni” ifadəsini də canlı yayında müğənni Elnarə Abdullayevanın dilindən eşitdik!

Dədə Qorqud yaşasa idi, bu adlara baxıb mat qalardı.

İnsana:” Əjdaha, Pişik , Kərtənkələ demədim, mən Dədə Qorqud”,- deyərdi.

Gəlinə ayran,
Ayrana doyran,
İynəyə tikən,
Tikana sökən demədiyi üçün, sözlə məfhum arasındakı bağlılığa əməl etməyib cəmi dörd sözdə yanıldığı üçün peşmançılıq çəkən Dədə Qorqud dilimizin bugünkü vəziyyətini görüb heyrət etməzdimi?!

Olmaz! Dili bu cür yıxıb-sürümək olmaz! Dil heç kəsin dədə malı deyil ki, ondan istədiyi kimi istifadə etsin! O, xalqın malıdır! Efirdə heç olmaz! Efir hər evə qonaqdır, danışığı, sözü-söhbəti ilə hər evə girir, böyüklü-kiçikli hamı ona baxır, hamıya təsir edir. Odur ki, örnək olmalı, öyrədici, mükəmməl olmalıdır.

Efirdən – bədii əsərdən deyil, danışanın nitqindən “Yaxşı edeerəm, ellə sənnin ajjığına” eşidəcəyiksə, hansı ədəbi dil normalarından danışmaq olar? Adətən, telekanallara az baxıram. Evdə olmağımızla əlaqədar martın 21-də AzTV-də yayımlanan “Görüş yeri” verilişinə baxırdım. Dilçi alimlərin də iştirak etdiyi verilişdə aparıcı Kəmalə Babayevanın qonağı Xalq artisti Safura İbrahimovaya xitabında: “Yəqin, Sizi bura gətirmək üçün xeyləm xahiş etdilər”, “çox nadidə hallarda”, – deməsi diqqətimi çəkdi. Əcəba, bəlkə, mən bilmirəm, ədəbi dilimizdə “xeyləm”, “nadidə” sözləri varmış. Həmçinin həmin verilişdə kinorejissor Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun Şıxəli Qurbanov haqqında dediyi: “Cavan, simpatiçni oğlan idi”, cümləsindəki “simpatiçnı” sözü də efirdə işlədilməməli sözlərdəndir.

Sovet dövründə televiziyada ədəbi dil normalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət var idi. Əli Zeynallı, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofeliya Sənani, Sabir Əliyev, Hicran Hüseynov və onlarla diktorun adını çəkə bilərik ki, mükəmməl nitqləri ilə tamaşaçını, dinləyəni televiziya və radioya bağlayıb, ona bir ədəbi məktəb kimi baxmağa vadar edib. İndiki teleaparıcıların bir çoxu ya əttökən, yalnız özünə xoş gələn şit gülüşü ilə, ya yersiz mimika və jestləri ilə, ya da “şpaqatı” ilə yadda qalmağa çalışır və insanlarda televiziyaya qarşı ikrah doğururlar. Bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan televiziya kanallarına baxanların sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Televiziyaya, efirə gedən danışıqlara ciddi nəzarət olunmalı, nitq mədəniyyəti öyrədilməli, bu işə əsl peşəkarlar cəlb olunmalıdır.

Sözün tələffüzündə ləhcə ünsürlərinə yol vermək teleaparıcılar üçün bir nömrəli bağışlanılmaz qüsur sayılmalı, bunun qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görülməlidir. Yenə təkrar edirəm, dil ata malı deyil ki, hər kəs ondan istədiyi şəkildə istifadə etsin. O, ümümxalq sərvətidir və müqəddəsdir. Təsadüfi deyil ki, xalqın həyatında çox şeylər dəyişir, hakimiyyətlər, hökmdarlar, ictimai formasiyalar. Dəyişməyən və ya minillikləri adladaraq cüzi dəyişikliklərə uğrayan isə üstqurum hadisəsi olan dildir. Bu gün onunla hərə bir cür rəftar edir, onu istədiyi kimi dəyişməyə cəhd göstərir.

Orfoqrafiya – reklamçıların, orfoepiya – televiziyadakı bayağı teleaparıcıların pəncəsində can verməkdədir.

Dilimizə sahib çıxmasaq, illər sonra əsl faciə olacaq.

Dil millətin ən mühüm nailiyyəti, göstəricisi kimi onu daşıyan hər bir şəxsdən qayğı və diqqət tələb edir. Hamılıqla bu qayğı və diqqəti ondan əsirgəməmək, onu qorumaq isə hər bir vicdanlı vətəndaşın ən ümdə borcudur.

Sonda onu da demək istəyirəm ki, dinimizə görə, dil Allahın ayələrindəndir və onu qorumaq üçün səy göstərmək böyük savabdır.

Gülyaz ƏLİYEVA

“Səhərə kimi Neftçalada qız toyunda çıxış edirdim” - VİDEO
"Ramil Səfərova dil uzadanlar ermənilərin əlinə dəstəvuz verirlər..."
Koronavirus peyvəndi insanlar üzərində sınanacaq - MARAQLI
Məşhur qəssabın qardaşı görənləri çaşqına çevirdi - MARAQLI...+ FOTOLAR
16 santimetrlik kəpənək görənləri çaşqına çevirdi - MARAQLI...+ FOTOLAR
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika

Dünya
Məşhur model etirazçılara görə rekord məbləğ ödədi - MARAQLI...+ FOTOLAR
Cəmiyyət
“Deputatların çoxu başını telefondan qaldırmır...”
Cəmiyyət
Amerikalı alim "toyuq qripi" barədə ciddi düşünməyə çağırır
Dünya
ABŞ-ın 25 böyük şəhərində komendant saatı tətbiq olunub
Dünya
Paşinyan hakimiyyətinin sonu necə olacaq?
Yazar
Seymur Verdizadə
"Donuza güllə atan adamın başını donuz kimi kola soxub, şalvarını əynindən çıxarırdılar..."
Sultan Laçın
"Bəlkə fiziki məsafə və sosial yaxınlıq?...  -Hə, cənab oliqarx vətəndaşlar?.."
Həftənin ən çox oxunanları
İranda pulun üzərinə Azərbaycan haqda görün nə yazıldı - FOTO
"Koçaryanı da axtarırdım ki, tikə-tikə etdirim, amma Pənah kimilər qoymadı..." - VİDEO
Ermənistan Rusiyanın tərkibinə qatılır, Qarabağ isə...
Türkiyə Azərbaycanla uçuşları bu tarixdən bərpa edir – RƏSMİ AÇIQLAMA
Ermənistan Tehranı hədələdi: "İran ermənilərə görə ayaq üstə qalıb, "təşəkkür"ümüz bu oldu"
Azərbaycan Respublikasıının 20 faizində  təhlükəsizlik atası azərbaycanlı olan generala tapşırıldı... 
Valentina Tereşkova ilə Vilyam Hacıyevi nə bağlayır?
“Əri ölən qadına 800 manat təklif etdilər ki, koronavirusdan öldüyü ilə razılaşsın”
Ramil Səfərov kimin əmisi oğlunu öldürüb?
Rusiyanın yalanı üzə çıxdı...
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247