Xəbər lenti
29/03/2020 [12:38]:
Nazirlik məktəblilərin yay tətilinin ləğvi məsələsinə aydınlıq gətirdi
29/03/2020 [12:09]:
Bakıda dezinfeksiyanın pullu olması iddiaları barədə rəsmi açıqlama
29/03/2020 [12:07]:
Ermənistanda koronavirusa yoluxanların sayı 424-ə çatdı
29/03/2020 [12:02]:
UNEC rektoru: “Distant ali təhsil: 3 addım”...
29/03/2020 [11:59]:
Seyid Camal Əzimbəyli çağırış etdi
29/03/2020 [11:57]:
Bakı Slavyan Universiteti Koronavirusla Mübarizəyə Dəstək Fonduna 30 min manat yardım etdi
29/03/2020 [11:48]:
Koronavirusun aktivləşdiyi temperatur müəyyənləşib
29/03/2020 [11:45]:
“Bakıda işləyib hazırda rayonda olan şəxslər də bu gündən buraxılmayacaq”
29/03/2020 [11:42]:
Fransa Baş naziri: "Aprelin ilk 15 günü çətin olacaq"
29/03/2020 [11:34]:
I siniflərə qəbul üzrə Alternativ qeydiyyat mərkəzlərinin iş prinsipi dəyişdirildi
29/03/2020 [11:25]:
Bakıda restorandan 3400 manatı oğurlanan şəxs nazirdən kömək istədi...
29/03/2020 [11:23]:
Tanrının pıçıltısını SÖZə çevirən insan
29/03/2020 [11:12]:
İranın keçmiş prezidenti koronavirusa yoluxub
29/03/2020 [11:07]:
Türkiyədə zəlzələ olub
29/03/2020 [11:06]:
Ermənistanda koronavirusdan daha 2 nəfər ölüb
29/03/2020 [11:03]:
ABŞ-da körpə koronavirusdan öldü
29/03/2020 [11:02]:
Bakı metrosunda sıxlıq yaranması ilə bağlı RƏSMİ AÇIQLAMA
29/03/2020 [10:30]:
"Belə məsuliyyətsiz insanlarla koronavirusun sürətlə yayılmasının qarşısını almaq çətin olacaq"
29/03/2020 [10:27]:
Milli fəlsəfə tariximizin təşəkkülü və Firidun bəy Köçərli...
29/03/2020 [10:13]:
“Heç kim bu həyatda onu yaşadan əlinə, qoluna, nə də gözünə sağ ol demir...”
29/03/2020 [09:03]:
ABŞ-da 2 mindən çox insan koronavirusdan ölüb
29/03/2020 [09:01]:
Bəzi xəstəxanalar koronavirusa görə diaqnostik laboratoriyalarla təchiz olunub
29/03/2020 [08:59]:
Koronavirusun ən çox yayıldığı ölkələr - SİYAHI
29/03/2020 [07:20]:
102 yaşlı daha bir müsəlman koronavirusa qalib gəldi!.. – Zəfər Allahındır…
29/03/2020 [06:37]:
Koronavirus bizi nələrdən məhrum edir və nəyə doğru aparır? - AYIQ OLUN!..
29/03/2020 [06:19]:
Koronavirusun orqanizmdə qalma müddəti müəyyən edildi
29/03/2020 [06:18]:
Bakıda koronavirus xəstələri üçün açılan klinikanın direktoru: “Bizə ciddi tapşırıq verilib ki...”
29/03/2020 [00:36]:
"Koronavirusla bağlı vəziyyət kəskinləşməsə, gənclərimiz sağ-salamat evlərinə dönəcəklər"
29/03/2020 [00:13]:
"Koronavirusun regionlarda aşkarlanması çox ciddi həyəcan siqnalıdır" - TƏBİB sədri
29/03/2020 [00:12]:
Rayon və şəhərlərarası nəqliyyatın hərəkəti tam dayandırıldı
29/03/2020 [00:10]:
Məşhur jurnalist Malaxovdan azərbaycanlılara çağırış: “Evdə qalın!” - VİDEO
28/03/2020 [22:42]:
Azərbaycan Prezidenti: "Biz mütləq həm xəstələrə sahib çıxacağıq, həm də iş adamlarına"
28/03/2020 [22:02]:
Dövlət başçısı: "Əgər bu infrastruktur olmasaydı, xəstəliyə qarşı necə mübarizə apara bilərdik"
28/03/2020 [22:00]:
İlham Əliyev: "Qaydaları pozanlara qarşı tədbirlər daha da sərtləşdiriləcək"
28/03/2020 [21:51]:
Bu, sözün əsl mənasında, gözəgörünməz düşmənlə müharibədir..."
28/03/2020 [21:48]:
Türkiyədə koronavirusdan ölənlərin sayı 108 nəfərə çatdı
28/03/2020 [21:42]:
İtaliyada koronavirus qurbanlarının sayı 10 min nəfəri ötdü
28/03/2020 [21:27]:
"Oğlum koronavirusdan öldü" deyən qadın həbs edildi - FOTO
28/03/2020 [21:06]:
DİN: Karantin rejimi qaydalarını pozanlar həbs edilib
28/03/2020 [21:01]:
ABŞ-lı müğənni "Ayətəl-kürsi" oxudu - MARAQLI... + VİDEO
28/03/2020 [20:58]:
Daha bir nəfər koronavirusdan dünyasını dəyişdi - AzTV HADİSƏ YERİNDƏ + VİDEO
28/03/2020 [20:57]:
“Həkimlərimizlə yanaşı, Azərbaycan polislərini də alqışlamaq gərəkdir…”
28/03/2020 [20:20]:
Pentaqon ordudan tərxis edilən həkimlərə yalvarır: “Geri dönün, sizsiz bacarmayacağıq!”
28/03/2020 [20:06]:
Onlar həmişə gözəgörünməzlərlə mübarizə aparıb...
28/03/2020 [20:01]:
Rusiya koronavirusun dərmanını tapdı
28/03/2020 [19:58]:
Mikayıl Cabbarov: "Gələn həftədən tibbi xalat və maskaların istehsalına başlanılacaq" - VİDEO
28/03/2020 [19:54]:
Hazırda Azərbaycanda 163 aktiv koronavirus xəstəsi var, onlardan 23-nün vəziyyəti ağırdır
28/03/2020 [19:43]:
Ukrayna Ali Radasının deputatı koronavirusa yoluxub
28/03/2020 [19:41]:
Azərbaycanda koronavirusa görə 25 mindən artıq test edildi - RƏSMİ
28/03/2020 [19:40]:
Azərbaycanda koronavirusdan daha bir nəfər öldü: 17 yeni yoluxma - RƏSMİ
28/03/2020 [19:20]:
Britaniyada son gündə koronavirusdan yüzlərlə insan öldü
28/03/2020 [19:19]:
Millət vəkili: “Yanacaq və digər enerji daşıyıcılarının qiymətləri ilə bağlı çıxışlar populist xarakterlidir”
28/03/2020 [19:04]:
"Koronavirus millətin elm və təhsilinin yüksəlməsinə çox böyük vəsilə olacaq..."
28/03/2020 [18:59]:
"Azərbaycanla Gürcüstanın möhkəm dostluq və qonşuluq münasibətlərinə heç kim xələl gətirə bilməz"
28/03/2020 [18:51]:
İnsanları karantinə çağıranlar özləri nə edir: DARIXAN DA VAR, YALAN DANIŞAN DA…
28/03/2020 [18:18]:
"Mən bir nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi utanc hissini keçirirəm ki..."
28/03/2020 [18:10]:
AŞPA məruzəçilərinin açıqlaması ilə əlaqədar məktub göndərildi
28/03/2020 [18:05]:
Polis postlarından bu şəxslər keçə bilər: Qayda təsdiqləndi - SİYAHI
28/03/2020 [17:50]:
Azərbaycanlı idmançının çempionluğu müdafiə edəcəyi döyüş sual altına düşdü
28/03/2020 [17:49]:
Sankt-Peterburqda koronavirusdan ilk ölüm faktı qeydə alınıb
28/03/2020 [17:48]:
Təlim təyyarəsi qəzaya uğradı, iki nəfər öldü – ANBAAN VİDEO
28/03/2020 [17:22]:
I sinfə elektron qeydiyyat yenidən başlayır
28/03/2020 [17:19]:
Bakıda qumrular kütləvi şəkildə ölür: Virus, yoxsa zəhərlənmə? - FOTO
28/03/2020 [16:53]:
“Valensiya” klubunun 10 futbolçusu koronavirusa yoluxdu
28/03/2020 [16:51]:
Azərbaycan yığmasının 2 üzvü karantinə alındı
28/03/2020 [16:34]:
Nazirlik yaşı 65-dən yuxarı 11 minədək tənhaya XİDMƏT EDİR
28/03/2020 [16:21]:
“Moody's” qlobal iqtisadi artım proqnozunu azalma ilə əvəz edib
28/03/2020 [16:15]:
Prezident: "Bu xəstəxana pandemiyaya qarşı mübarizədə əlavə imkanlar yaradacaq"
28/03/2020 [16:08]:
Zaqatalada koronavirusla bağlı yalan məlumat yayan şəxslər saxlanıldı
28/03/2020 [16:03]:
“Onun çıxışlarına qulaq asdıqca hiss edirdim ki, o, küyə düşdüyünü başa düşür, amma..."
28/03/2020 [15:56]:
İspaniyada koronavirusdan ölənlərin sayında rekord artım qeydə alındı
28/03/2020 [15:55]:
Karantində qalmaq üçün kişi namizəd axtarır - FOTOLAR
28/03/2020 [15:52]:
Tanınmış vəkildən Prezidentin təşəbbüsünə DƏSTƏK
28/03/2020 [15:51]:
Koronavirusun yayılmadığı yeganə ərazi - FOTOLAR
28/03/2020 [15:50]:
“Bankdan  hesabımıza 245 milyon... köçürülməsə,  qan töküləcək...”
28/03/2020 [15:47]:
Prezident və Mehriban Əliyeva “Yeni klinika” tibb müəssisəsinin AÇILIŞINDA
28/03/2020 [15:46]:
Bu gözlər koronavirusun carçısı ola bilər – ABŞ oftalmoloqlarından xəbərdarlıq
28/03/2020 [15:36]:
Koronavirus pandemiyasının dünyaya verdiyi mesajlar, dərslər, işarələr haqda
28/03/2020 [15:27]:
"Həmin 11 milyarda 2 böyük neftayırma zavodu tikmək olardı, Türkiyədəki “Star” zavodu kimi”
28/03/2020 [15:27]:
Həmvətənlərimizi Polşadan Azərbaycana gətirən təyyarədə nasazlıq yarandı - RƏSMİ
Bütün arxiv bir sırada
26/03/2020 [15:12] - Cəmiyyət - ( 777 dəfə baxılıb)

İki qanad – dil və nitq mədəniyyəti...



Dil bütövlükdə həyat, tarix, xalqın yaşayış tərzi, yaddaşıdır. O, cəmiyyətin varlığı, təşəkkülü və inkişafı üçün ən mühüm şərtdir. Dil sehrli bir aləmdir, hərə ondan öz məqsədi üçün istifadə edir. Onu yaradan, yaşadan, dəyişdirən, inkişaf etdirən isə xalqdır. Dilin vəzifəsi ancaq informasiya vermək və ünsiyyət vasitəsi olmaqla bitmir. O, milli şüur və təfəkkürün vacib göstəricisidir. Dil həm də milli nailiyyətdir. Həyat kimi canlıdır, keçmişin şahididir. Özündə xalqın tarixini yaşadır, unudulmağa qoymur. İndi dilimizdə frazem kimi formalaşıb daşlaşmış bir sıra ifadələr var ki, vaxtilə onlar öz həqiqi mənalarında işlənmiş, zaman keçdikcə həqiqi məna alt qatda gizlənib, yeni, məcazi məna kəsb edib. Məsələn, ağır xəbər eşidən insan istər-istəməz: “Bu, nə idi, belim sındı bu xəbərdən”, – deyir. İndi bu ifadə məcazi mənadadır. Amma vaxtilə həqiqi mənada işlənib. Monqol-tatarlar işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin bir qismini qılıncdan keçirir, bir qismini qul kimi satır, etiraz edənlərin isə belin sındırıb atırmışlar. Bu, ən ağır cəza imiş. “Belimi sındırdın”, “Apardı tatar məni, Qul edib satar məni” ifadələri də o dəhşətli dövrdən qalıb, günümüzə qədər gəlib çatıb. Həqiqi mənasını alt qatda saxlamış ifadə tarixin canlı şahididir. Dil təkcə tarixin yox, həm də ədəbiyyatın yol yoldaşıdır. O olmasaydı, şifahi və yazılı ədəbiyyat xəzinəsi də olmazdı.

Dilin dinamik hissəsi olan nitq də ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalqın mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya yazanın dünyagörüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəniyyət səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır . Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dil mədəniyyəti dedikdə hər bir xalqın öz dilində fikrini bütün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Burada şifahi və yazılı nitq birgə götürülür. Nitq mədəniyyəti, əsasən, yazılı, şifahi nitqlə bağlıdır. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. O, ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirakçısıdır.

Öz düşüncəsini düzgün yazmaqla və danışmaqla ifadə edərək kamil nitqə malik olmaq mədəni nitqin əsas əlamətidir.

Bu gün şifahi mədəni nitq ən çox özünü televiziya və radio vasitəsilə biruzə verir. Lakin bu, həqiqətənmi, əsl mədəni nitqdir?

Müstəqillik dövründə dil haqqında bir qanunlar qəbul edilib, fərmanlar verilib, amma istər televiziya kanallarında, istərsə də reklam və ya afişalarda heç vaxt müstəqillik dövründəki qədər linqvistik anarxiya olmayıb. Bizə elə gəlir ki, sovet dövründə dil qaydalarına indikindən daha ciddi riayət edilirdi. Bunu “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin son zamanlar Bakının müxtəlif yerlərində apardığı monitorinqlər bir daha sübut etdi. Sovet dövründə ruslar “Amfibiya adam” filmini çox vəsait aparmasın deyə İtaliyada yox , Bakıda çəkmək qərarına gəlirlər. Bakını xarici şəhərə bənzətmək məqsədilə obyekt və müəssisələrin adları xarici dildə yazdırılır və buna görə bir qədər vəsait xərclənilir. Bəs bu gün istənilən xarici filmi Bakıda çəkmək üçün obyekt və müəssisələrin adlarını xarici dildə yazmaq üçün bir manat da olsa, pul xərcləməyə ehtiyac varmı? FADMM-in apardığı araşdırmalar sübut edir ki, təəssüf ki, yox! Amma bu gün Bakıda Azərbaycan şəhərini əks etdirməli olan film çəkmək üçün kifayət qədər vəsaitə ehtiyac var!

Mədəni-ədəbi şifahi nitqin akademik səviyyədə olması tələb olunan telekanallar da bu gün bu baxımdan, demək olar ki, bərbad haldadır. Televizoru açırsan, efirdən eşitdiyin sözlər:

“Pişik Günel”, “Əjdaha Nadir”, “Kərtənkələ Xumar”, “Bozbaş müğənni”, nə bilim nə, nə bilim nə …

“Bozbaş müğənni”yə qulağımız təzəcə öyrəşmişdi ki, bu günlərdə televiziya kanallarından birində “küftəbaş müğənni” ifadəsini də canlı yayında müğənni Elnarə Abdullayevanın dilindən eşitdik!

Dədə Qorqud yaşasa idi, bu adlara baxıb mat qalardı.

İnsana:” Əjdaha, Pişik , Kərtənkələ demədim, mən Dədə Qorqud”,- deyərdi.

Gəlinə ayran,
Ayrana doyran,
İynəyə tikən,
Tikana sökən demədiyi üçün, sözlə məfhum arasındakı bağlılığa əməl etməyib cəmi dörd sözdə yanıldığı üçün peşmançılıq çəkən Dədə Qorqud dilimizin bugünkü vəziyyətini görüb heyrət etməzdimi?!

Olmaz! Dili bu cür yıxıb-sürümək olmaz! Dil heç kəsin dədə malı deyil ki, ondan istədiyi kimi istifadə etsin! O, xalqın malıdır! Efirdə heç olmaz! Efir hər evə qonaqdır, danışığı, sözü-söhbəti ilə hər evə girir, böyüklü-kiçikli hamı ona baxır, hamıya təsir edir. Odur ki, örnək olmalı, öyrədici, mükəmməl olmalıdır.

Efirdən – bədii əsərdən deyil, danışanın nitqindən “Yaxşı edeerəm, ellə sənnin ajjığına” eşidəcəyiksə, hansı ədəbi dil normalarından danışmaq olar? Adətən, telekanallara az baxıram. Evdə olmağımızla əlaqədar martın 21-də AzTV-də yayımlanan “Görüş yeri” verilişinə baxırdım. Dilçi alimlərin də iştirak etdiyi verilişdə aparıcı Kəmalə Babayevanın qonağı Xalq artisti Safura İbrahimovaya xitabında: “Yəqin, Sizi bura gətirmək üçün xeyləm xahiş etdilər”, “çox nadidə hallarda”, – deməsi diqqətimi çəkdi. Əcəba, bəlkə, mən bilmirəm, ədəbi dilimizdə “xeyləm”, “nadidə” sözləri varmış. Həmçinin həmin verilişdə kinorejissor Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun Şıxəli Qurbanov haqqında dediyi: “Cavan, simpatiçni oğlan idi”, cümləsindəki “simpatiçnı” sözü də efirdə işlədilməməli sözlərdəndir.

Sovet dövründə televiziyada ədəbi dil normalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət var idi. Əli Zeynallı, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofeliya Sənani, Sabir Əliyev, Hicran Hüseynov və onlarla diktorun adını çəkə bilərik ki, mükəmməl nitqləri ilə tamaşaçını, dinləyəni televiziya və radioya bağlayıb, ona bir ədəbi məktəb kimi baxmağa vadar edib. İndiki teleaparıcıların bir çoxu ya əttökən, yalnız özünə xoş gələn şit gülüşü ilə, ya yersiz mimika və jestləri ilə, ya da “şpaqatı” ilə yadda qalmağa çalışır və insanlarda televiziyaya qarşı ikrah doğururlar. Bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan televiziya kanallarına baxanların sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Televiziyaya, efirə gedən danışıqlara ciddi nəzarət olunmalı, nitq mədəniyyəti öyrədilməli, bu işə əsl peşəkarlar cəlb olunmalıdır.

Sözün tələffüzündə ləhcə ünsürlərinə yol vermək teleaparıcılar üçün bir nömrəli bağışlanılmaz qüsur sayılmalı, bunun qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görülməlidir. Yenə təkrar edirəm, dil ata malı deyil ki, hər kəs ondan istədiyi şəkildə istifadə etsin. O, ümümxalq sərvətidir və müqəddəsdir. Təsadüfi deyil ki, xalqın həyatında çox şeylər dəyişir, hakimiyyətlər, hökmdarlar, ictimai formasiyalar. Dəyişməyən və ya minillikləri adladaraq cüzi dəyişikliklərə uğrayan isə üstqurum hadisəsi olan dildir. Bu gün onunla hərə bir cür rəftar edir, onu istədiyi kimi dəyişməyə cəhd göstərir.

Orfoqrafiya – reklamçıların, orfoepiya – televiziyadakı bayağı teleaparıcıların pəncəsində can verməkdədir.

Dilimizə sahib çıxmasaq, illər sonra əsl faciə olacaq.

Dil millətin ən mühüm nailiyyəti, göstəricisi kimi onu daşıyan hər bir şəxsdən qayğı və diqqət tələb edir. Hamılıqla bu qayğı və diqqəti ondan əsirgəməmək, onu qorumaq isə hər bir vicdanlı vətəndaşın ən ümdə borcudur.

Sonda onu da demək istəyirəm ki, dinimizə görə, dil Allahın ayələrindəndir və onu qorumaq üçün səy göstərmək böyük savabdır.

Gülyaz ƏLİYEVA

"Oğlum koronavirusdan öldü" deyən qadın həbs edildi - FOTO
ABŞ-lı müğənni "Ayətəl-kürsi" oxudu - MARAQLI... + VİDEO
"Mən bir nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi utanc hissini keçirirəm ki..."
İranda koronavirusdan bir gündə 139 nəfər dünyasını dəyişdi...
"Qəbul imtahanlarının tamamilə ləğv olunmasının tərəfdarı deyiləm, baxmayaraq ki..."
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika

Cəmiyyət
“Heç kim bu həyatda onu yaşadan əlinə, qoluna, nə də gözünə sağ ol demir...”
Gündəm
Pentaqon ordudan tərxis edilən həkimlərə yalvarır: “Geri dönün, sizsiz bacarmayacağıq!”
Cəmiyyət
"Koronavirus millətin elm və təhsilinin yüksəlməsinə çox böyük vəsilə olacaq..."
Cəmiyyət
“Onun çıxışlarına qulaq asdıqca hiss edirdim ki, o, küyə düşdüyünü başa düşür, amma..."
Gündəm
Bu gözlər koronavirusun carçısı ola bilər – ABŞ oftalmoloqlarından xəbərdarlıq
Yazar
İlham İsmayıl
Onlar həmişə gözəgörünməzlərlə mübarizə aparıb...
Oqtay Qorçu
Koronavirusun siyasi coğrafiyası...
Şahin Quliyev
Qaz və işıq limitinin ləğvinə ehtiyac var
Taleh Şahməmmədli
Bunu Qarabağ üçün də etsək...
Seymur Əliyev
"Onlar vətən xaini kimi həbs edilib, məsuliyyətə cəlb olunmalıdır..."
Sultan Laçın
“Pulunu al – evdə qal!."
Həftənin ən çox oxunanları
Koronavirus əsasən Azərbaycanın bu bölgəsində yayılıb - RƏSMİ
Rus yazıçıdan sensasion iddia - virus yoxdur, bu, xüsusi əməliyyatdır, məqsəd…
"Mübariz zindanlara layiq oğul deyil, onun haqqının öz yerini tapacağı gün uzaqda deyil"
Azərbaycanda şok hadisə: yadplanetlilər 69 yaşlı kişini eyvandan götürüb apardı - VİDEO
"Elə insanlar var ki, 1-2 gün işləməyəndə evlərinə ərzaq ala bilmirlər, ona görə də..."
Koronavirusdan ölən Diləyin sosial media paylaşımı təhlükəni gözlər önünə sərdi - FOTOLAR
Orqazm koronavirusun qarşısını alan bir vasitə adlandırıldı - "SEKSİN ANTİVİRUS EFFEKTİ..."
"Mənim kim olduğumu bilirsiniz, tanıyırsınız" - Mübariz Mənsimovdan Ərdoğana müraciət...
Türk professor: “Virusa hamı yoluxacaq”
Cazibədar aparıcı: "Bəzi məmurlar mənə seks hədəfi kimi baxır"
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247