Xəbər lenti
21/09/2020 [19:37]:
ADU-da “Peşəkar, qeyri-peşəkar, həvəskar tərcümənin fərqlilikləri” mövzusunda onlayn elmi konfrans keçirilib
21/09/2020 [19:32]:
BDU Qazax Milli Universiteti ilə ikili diplom proqramı üzrə müqavilə imzalayıb
21/09/2020 [19:31]:
Polkovnik Ramaldanov: “Hərbi əməliyyatlar hər an başlaya bilər”
21/09/2020 [19:28]:
Qarabağda erməni hərbçi öldü - Düşmən itkilərini GİZLƏDİR
21/09/2020 [19:25]:
Akif Nağı Müdafiə nazirinə müraciət etdi: Döyüşə hazırıq!
21/09/2020 [19:09]:
Bakıda XI sinif məzunlarından 19-u qızıl, 7-si gümüş nişana layiq görülüb
21/09/2020 [19:04]:
QAT qadınları Anna Akopyanı ittiham etdi
21/09/2020 [19:02]:
Azərbaycan Dillər Universitetində “Çin mədəniyyəti həftəsi” keçirilir
21/09/2020 [18:57]:
Aİ ölkələri Belarus rəsmilərinə qarşı sanksiyaların tətbiqi məsələsində razılığa gələ bilməyib
21/09/2020 [18:55]:
Bakıda yanğın tıxaca səbəb oldu - FOTO
21/09/2020 [18:50]:
Ermənistanın növbəti təxribatı və hərbi qulluqçumuzun şəhid olması xəbəri Türkiyə mətbuatında - VİDEO
21/09/2020 [18:48]:
Rövşən Rzayev BQXK-nın Azərbaycandakı nümayəndəliyinin yeni rəhbəri ilə görüşüb
21/09/2020 [18:39]:
BMT-nin 75 illiyi münasibətilə yüksək səviyyəli görüş keçirilir
21/09/2020 [18:37]:
"Yəni demək istəyib ki, təyin ediblər, lal, kor, kar olmağım üçün otuzdurublar parlamentdə”
21/09/2020 [18:33]:
Azərbaycanda ümumilikdə 39280 nəfər COVID-19-a yoluxub, 576 nəfər vəfat edib
21/09/2020 [18:22]:
İşini itirmiş şəxslər üçün sığorta stajı azaldılıb
21/09/2020 [18:21]:
Azərbaycanda son sutkada 92 nəfər COVID-19-a yoluxub, 81 nəfər sağalıb, 1 nəfər vəfat edib
21/09/2020 [18:15]:
"Erməni faşizminə və təcavüzünə son qoyulmalıdır"
21/09/2020 [18:04]:
“Toy olsa da, olmasa da, mənim üçün fərq eləmir” - Niyaməddin Musayev
21/09/2020 [18:02]:
“Ermənistan beynəlxalq qanunlara, ümumbəşəri dəyərlərə açıq hörmətsizlik sərgiləyir”
21/09/2020 [17:58]:
“Əməliyyatlar başlasa, ordumuz İrəvana qədər irəliləyəcək”
21/09/2020 [17:41]:
Karyerasına atası son qoydu, dostları nankor çıxdı: Kinomuzun Sərvəri haqda bilmədiklərimiz
21/09/2020 [17:34]:
Çeçen “qanuni oğru” “Lotu Quli”nin kriminal imperatorluğunu zor gücünə ələ keçirmək istəyir
21/09/2020 [17:31]:
“İnanmıram ki, nazirlikdə fəxri adlarla bağlı yaradılan quruma hansısa müdaxilə olmasın...”
21/09/2020 [17:30]:
“Jurnalistikamız bütün qüvvə və qüdrətini düşmənlə müharibəyə sərf etməlidir”
21/09/2020 [17:03]:
Sahibə Qafarova Rusiyaya rəsmi səfər edib - FOTO
21/09/2020 [16:57]:
Şəhidimiz dəfn olundu - YENİLƏNİB + FOTO/VİDEO
21/09/2020 [16:51]:
Türkiyə PUA-ları Ermənistan sərhədində - FOTO
21/09/2020 [16:46]:
Navalnı Rusiyadan zəhərləndiyi gün geyindiyi paltarları istədi
21/09/2020 [16:34]:
Çex Respublikasında koronavirusa yoluxanların sayı artdı: Səhiyyə naziri istefa verdi
21/09/2020 [16:30]:
Prokurorluq əməkdaşları qan verib - FOTO
21/09/2020 [16:27]:
Tehran Vaşinqtona sarsıdıcı cavab vəd etdi
21/09/2020 [16:25]:
"Azərbaycanın birinci şəxsi bununla düşmən ölkənin avantürist baş nazirinə “həddini bil” siqnalını verdi"
21/09/2020 [16:23]:
İlham Əliyevdən Dövlət Ekoloji Təhlükəsizlik Xidməti ilə bağlı SƏRƏNCAM
21/09/2020 [16:20]:
“Bu dəfə də Qarabağ haqda sözümüzü əmələ çevirməsək, çox çətin olacaq…”
21/09/2020 [16:18]:
Xarici İşlər Nazirliyi tanınmış jurnalistə təşəkkür etdi
21/09/2020 [16:12]:
"Ermənistanın məqsədi danışıqları pozmaq, və status-kvonu dəyişməz saxlamaqdır..."
21/09/2020 [16:05]:
Rusiyadan nüvə silahları ilə bağlı daha bir açıqlama
21/09/2020 [16:03]:
Təhsil Nazirliyi dərslikdə erməni bayrağının rənglərinin olması iddiasına cavab verib
21/09/2020 [15:57]:
"İstər media, televiziya, istər teatr və digər sənət sahələrimiz olsun, hamısı batıb gedir"
21/09/2020 [15:53]:
“Nar” yüksək bal toplayan abituriyentləri mükafatlandırdı - Foto
21/09/2020 [15:43]:
Ehtiyatda olan hərbçilərin təlimə çağırılması nə məqsəd daşıyır? - Aktual şərh
21/09/2020 [15:40]:
“Siyasətə qarışmayacaqsa, parlamentdə nə işi var?”
21/09/2020 [15:30]:
“İki sahil” qəzeti Neftçilər Gününə həsr olunmuş xüsusi buraxılış hazırlayıb
21/09/2020 [15:30]:
Ermənistanın Qafqazı “barıt çəlləyi”nə çevirmək planları - Paşinyan-PKK işbirliyi
21/09/2020 [15:24]:
"Ermənistan münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinə zərbə vurur" - Ceyhun Bayramov
21/09/2020 [15:21]:
Yeni müharibə astanasında - Havadarlarının diqtəsi, Paşinyanın avantürası...
21/09/2020 [15:21]:
Azərbaycan Ordusunun şəhid olan hərbçisi ilə vida mərasimi keçirilir - FOTO
21/09/2020 [15:03]:
17 yeni salınmış yaşayış massivi qazla təmin olunub - FOTO
21/09/2020 [15:01]:
Naftalan, Ağstafa, Lerikdə 14 şəhid ailəsi və Qarabağ müharibəsi əlili evlə təmin olunub
21/09/2020 [14:56]:
Azərbaycan Mətbuat Şurası müraciət yaydı
21/09/2020 [14:55]:
Anar Kərimov komissiya yaradılması haqqında əmr imzalayıb
21/09/2020 [14:53]:
“Düşmənin təxribata hazırlaşdığı istiqamətlər müəyyənləşib” - Polkovnik
21/09/2020 [14:53]:
Dilarə Kazımova: “Enerjim çoxdur, dayana bilmirəm” - VİDEO
21/09/2020 [14:50]:
Tovuzda növbəti erməni təxribatı ilə bağlı cinayət işi başlandı
21/09/2020 [14:49]:
Cəbhədən həyəcanlı xəbərlər gəlir: Əsgərimiz yaralandı
21/09/2020 [14:49]:
“Tovuz öz torpağıyla, şəhidiylə, camaatıyla Azərbaycanın bir qürur yeri olacaq...”
21/09/2020 [14:42]:
Qəndildən Qarabağa PKK-ASALA-SEPAH marşrutu – Daşın altından yenə İran çıxdı...
21/09/2020 [14:33]:
Namiq Abdullayev vitse-prezident postunu itirə bilər
21/09/2020 [14:31]:
Döyüşə hər zaman hazır Azərbaycan Ordusu - VİDEO
21/09/2020 [14:29]:
Hər deputatın 3-5 könüllüsü ola bilər
21/09/2020 [14:04]:
Gürcüstan Azərbaycana iribuynuzlu mal-qara ixracını 35% azaldıb
21/09/2020 [14:02]:
Təhsil müddəti ümumi pensiya stajına daxil ediləcək
21/09/2020 [13:58]:
"Onların bir məqsədi olub, o da dövləti talamaq, dövlət mülkünü tar-mar etmək..."
21/09/2020 [13:40]:
Jurnalistlər üçün təlim- müsabiqə elan edildi
21/09/2020 [13:39]:
Milli Qəhrəmanlar: “Müharibəyə çağırış çoxdan olmalı idi”
21/09/2020 [13:38]:
Sabir Rüstəmxanlı keçmiş mədəniyyət nazirinin yarıtmazlığından danışdı...
21/09/2020 [13:37]:
Kitabxanaçılıq-informasiya fakültəsi yeni tədris ilinə necə hazırlaşıb?
21/09/2020 [13:33]:
"Bu, o Türkiyədir ki, onun əzəməti ilə bütün dünya artıq hesablaşmağa məcburdur..."
21/09/2020 [13:31]:
"İrəvan Bakını təxribata yox, məhz müharibəyə çəkir"
21/09/2020 [13:26]:
"Ola bilsin, Naxçıvana qarşı hansısa təxribatlar edəcəklər..."
21/09/2020 [13:22]:
Türkiyə öz ordusundan istifadə edə bilər - AB təşvişdə
21/09/2020 [13:19]:
Ali məktəblərə qəbulun nəticələri bu tarixdə AÇIQLANACAQ
21/09/2020 [13:19]:
Azərbaycanda azyaşlının çılpaq şəkillərini yayan şəxs tutuldu - RƏSMİ
21/09/2020 [13:17]:
Qaxda iki ton narkotik vasitə məhv edilib
21/09/2020 [13:15]:
Vahid Əhmədov qəbul etdiyi seçicilərinin problemini Qubanın icra başçısı ilə müzakirə edib
21/09/2020 [13:05]:
“Qarabağ məsələsində artıq bıçaq sümüyə dirənib və hətta sümüyü deşir...”
21/09/2020 [12:54]:
“Qapıya yazsınlar ki, “şortiklə girmək qadağandır!”” - Şortik qalmaqalına REAKSİYA
21/09/2020 [12:45]:
Özünüməşğulluq proqramı gələn il 15 min ailəni əhatə edəcək
21/09/2020 [12:41]:
“Buna qədər ermənilər iddia edirdilər ki, Qarabağı Azərbaycan xalqı istəmir...”
Bütün arxiv bir sırada
26/03/2020 [15:12] - Cəmiyyət - ( 979 dəfə baxılıb)

İki qanad – dil və nitq mədəniyyəti...



Dil bütövlükdə həyat, tarix, xalqın yaşayış tərzi, yaddaşıdır. O, cəmiyyətin varlığı, təşəkkülü və inkişafı üçün ən mühüm şərtdir. Dil sehrli bir aləmdir, hərə ondan öz məqsədi üçün istifadə edir. Onu yaradan, yaşadan, dəyişdirən, inkişaf etdirən isə xalqdır. Dilin vəzifəsi ancaq informasiya vermək və ünsiyyət vasitəsi olmaqla bitmir. O, milli şüur və təfəkkürün vacib göstəricisidir. Dil həm də milli nailiyyətdir. Həyat kimi canlıdır, keçmişin şahididir. Özündə xalqın tarixini yaşadır, unudulmağa qoymur. İndi dilimizdə frazem kimi formalaşıb daşlaşmış bir sıra ifadələr var ki, vaxtilə onlar öz həqiqi mənalarında işlənmiş, zaman keçdikcə həqiqi məna alt qatda gizlənib, yeni, məcazi məna kəsb edib. Məsələn, ağır xəbər eşidən insan istər-istəməz: “Bu, nə idi, belim sındı bu xəbərdən”, – deyir. İndi bu ifadə məcazi mənadadır. Amma vaxtilə həqiqi mənada işlənib. Monqol-tatarlar işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin bir qismini qılıncdan keçirir, bir qismini qul kimi satır, etiraz edənlərin isə belin sındırıb atırmışlar. Bu, ən ağır cəza imiş. “Belimi sındırdın”, “Apardı tatar məni, Qul edib satar məni” ifadələri də o dəhşətli dövrdən qalıb, günümüzə qədər gəlib çatıb. Həqiqi mənasını alt qatda saxlamış ifadə tarixin canlı şahididir. Dil təkcə tarixin yox, həm də ədəbiyyatın yol yoldaşıdır. O olmasaydı, şifahi və yazılı ədəbiyyat xəzinəsi də olmazdı.

Dilin dinamik hissəsi olan nitq də ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalqın mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya yazanın dünyagörüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəniyyət səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır . Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dil mədəniyyəti dedikdə hər bir xalqın öz dilində fikrini bütün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Burada şifahi və yazılı nitq birgə götürülür. Nitq mədəniyyəti, əsasən, yazılı, şifahi nitqlə bağlıdır. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. O, ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirakçısıdır.

Öz düşüncəsini düzgün yazmaqla və danışmaqla ifadə edərək kamil nitqə malik olmaq mədəni nitqin əsas əlamətidir.

Bu gün şifahi mədəni nitq ən çox özünü televiziya və radio vasitəsilə biruzə verir. Lakin bu, həqiqətənmi, əsl mədəni nitqdir?

Müstəqillik dövründə dil haqqında bir qanunlar qəbul edilib, fərmanlar verilib, amma istər televiziya kanallarında, istərsə də reklam və ya afişalarda heç vaxt müstəqillik dövründəki qədər linqvistik anarxiya olmayıb. Bizə elə gəlir ki, sovet dövründə dil qaydalarına indikindən daha ciddi riayət edilirdi. Bunu “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin son zamanlar Bakının müxtəlif yerlərində apardığı monitorinqlər bir daha sübut etdi. Sovet dövründə ruslar “Amfibiya adam” filmini çox vəsait aparmasın deyə İtaliyada yox , Bakıda çəkmək qərarına gəlirlər. Bakını xarici şəhərə bənzətmək məqsədilə obyekt və müəssisələrin adları xarici dildə yazdırılır və buna görə bir qədər vəsait xərclənilir. Bəs bu gün istənilən xarici filmi Bakıda çəkmək üçün obyekt və müəssisələrin adlarını xarici dildə yazmaq üçün bir manat da olsa, pul xərcləməyə ehtiyac varmı? FADMM-in apardığı araşdırmalar sübut edir ki, təəssüf ki, yox! Amma bu gün Bakıda Azərbaycan şəhərini əks etdirməli olan film çəkmək üçün kifayət qədər vəsaitə ehtiyac var!

Mədəni-ədəbi şifahi nitqin akademik səviyyədə olması tələb olunan telekanallar da bu gün bu baxımdan, demək olar ki, bərbad haldadır. Televizoru açırsan, efirdən eşitdiyin sözlər:

“Pişik Günel”, “Əjdaha Nadir”, “Kərtənkələ Xumar”, “Bozbaş müğənni”, nə bilim nə, nə bilim nə …

“Bozbaş müğənni”yə qulağımız təzəcə öyrəşmişdi ki, bu günlərdə televiziya kanallarından birində “küftəbaş müğənni” ifadəsini də canlı yayında müğənni Elnarə Abdullayevanın dilindən eşitdik!

Dədə Qorqud yaşasa idi, bu adlara baxıb mat qalardı.

İnsana:” Əjdaha, Pişik , Kərtənkələ demədim, mən Dədə Qorqud”,- deyərdi.

Gəlinə ayran,
Ayrana doyran,
İynəyə tikən,
Tikana sökən demədiyi üçün, sözlə məfhum arasındakı bağlılığa əməl etməyib cəmi dörd sözdə yanıldığı üçün peşmançılıq çəkən Dədə Qorqud dilimizin bugünkü vəziyyətini görüb heyrət etməzdimi?!

Olmaz! Dili bu cür yıxıb-sürümək olmaz! Dil heç kəsin dədə malı deyil ki, ondan istədiyi kimi istifadə etsin! O, xalqın malıdır! Efirdə heç olmaz! Efir hər evə qonaqdır, danışığı, sözü-söhbəti ilə hər evə girir, böyüklü-kiçikli hamı ona baxır, hamıya təsir edir. Odur ki, örnək olmalı, öyrədici, mükəmməl olmalıdır.

Efirdən – bədii əsərdən deyil, danışanın nitqindən “Yaxşı edeerəm, ellə sənnin ajjığına” eşidəcəyiksə, hansı ədəbi dil normalarından danışmaq olar? Adətən, telekanallara az baxıram. Evdə olmağımızla əlaqədar martın 21-də AzTV-də yayımlanan “Görüş yeri” verilişinə baxırdım. Dilçi alimlərin də iştirak etdiyi verilişdə aparıcı Kəmalə Babayevanın qonağı Xalq artisti Safura İbrahimovaya xitabında: “Yəqin, Sizi bura gətirmək üçün xeyləm xahiş etdilər”, “çox nadidə hallarda”, – deməsi diqqətimi çəkdi. Əcəba, bəlkə, mən bilmirəm, ədəbi dilimizdə “xeyləm”, “nadidə” sözləri varmış. Həmçinin həmin verilişdə kinorejissor Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun Şıxəli Qurbanov haqqında dediyi: “Cavan, simpatiçni oğlan idi”, cümləsindəki “simpatiçnı” sözü də efirdə işlədilməməli sözlərdəndir.

Sovet dövründə televiziyada ədəbi dil normalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət var idi. Əli Zeynallı, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofeliya Sənani, Sabir Əliyev, Hicran Hüseynov və onlarla diktorun adını çəkə bilərik ki, mükəmməl nitqləri ilə tamaşaçını, dinləyəni televiziya və radioya bağlayıb, ona bir ədəbi məktəb kimi baxmağa vadar edib. İndiki teleaparıcıların bir çoxu ya əttökən, yalnız özünə xoş gələn şit gülüşü ilə, ya yersiz mimika və jestləri ilə, ya da “şpaqatı” ilə yadda qalmağa çalışır və insanlarda televiziyaya qarşı ikrah doğururlar. Bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan televiziya kanallarına baxanların sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Televiziyaya, efirə gedən danışıqlara ciddi nəzarət olunmalı, nitq mədəniyyəti öyrədilməli, bu işə əsl peşəkarlar cəlb olunmalıdır.

Sözün tələffüzündə ləhcə ünsürlərinə yol vermək teleaparıcılar üçün bir nömrəli bağışlanılmaz qüsur sayılmalı, bunun qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görülməlidir. Yenə təkrar edirəm, dil ata malı deyil ki, hər kəs ondan istədiyi şəkildə istifadə etsin. O, ümümxalq sərvətidir və müqəddəsdir. Təsadüfi deyil ki, xalqın həyatında çox şeylər dəyişir, hakimiyyətlər, hökmdarlar, ictimai formasiyalar. Dəyişməyən və ya minillikləri adladaraq cüzi dəyişikliklərə uğrayan isə üstqurum hadisəsi olan dildir. Bu gün onunla hərə bir cür rəftar edir, onu istədiyi kimi dəyişməyə cəhd göstərir.

Orfoqrafiya – reklamçıların, orfoepiya – televiziyadakı bayağı teleaparıcıların pəncəsində can verməkdədir.

Dilimizə sahib çıxmasaq, illər sonra əsl faciə olacaq.

Dil millətin ən mühüm nailiyyəti, göstəricisi kimi onu daşıyan hər bir şəxsdən qayğı və diqqət tələb edir. Hamılıqla bu qayğı və diqqəti ondan əsirgəməmək, onu qorumaq isə hər bir vicdanlı vətəndaşın ən ümdə borcudur.

Sonda onu da demək istəyirəm ki, dinimizə görə, dil Allahın ayələrindəndir və onu qorumaq üçün səy göstərmək böyük savabdır.

Gülyaz ƏLİYEVA

loading...
Karyerasına atası son qoydu, dostları nankor çıxdı: Kinomuzun Sərvəri haqda bilmədiklərimiz
Qəndildən Qarabağa PKK-ASALA-SEPAH marşrutu – Daşın altından yenə İran çıxdı...
"Ola bilsin, Naxçıvana qarşı hansısa təxribatlar edəcəklər..."
Şəhid xanımı Ağcabədinin icra hakimiyyəti başçısından İlham Əliyevə şikayət etdi
""Heydər Əliyev ordeni" ona haramdır..."
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Cəmiyyət
“İnanmıram ki, nazirlikdə fəxri adlarla bağlı yaradılan quruma hansısa müdaxilə olmasın...”
Cəmiyyət
"İstər media, televiziya, istər teatr və digər sənət sahələrimiz olsun, hamısı batıb gedir"
Cəmiyyət
Sabir Rüstəmxanlı keçmiş mədəniyyət nazirinin yarıtmazlığından danışdı...
Cəmiyyət
“Buna qədər ermənilər iddia edirdilər ki, Qarabağı Azərbaycan xalqı istəmir...”
Köşə
Beynəlxalq Sülh Günündə beynəlxalq aləmə qanlı mesaj...

Yazar
Seymur Əliyev
Beynəlxalq Sülh Günündə beynəlxalq aləmə qanlı mesaj...
Sultan Laçın
"Azərbaycanda qardaş Türkiyənin bayraqlarını endirənlər  “PKK”-çıdır, yoxsa!.."
Həftənin ən çox oxunanları
"Bu adam indiyə kimi heç bir təhsil naziri ilə yola getməyib, bilirsiniz niyə..?"
Dubay şeyxinə ərə getmiş Zeynəb Cavadlının mübhəm aqibəti... - FOTO + VİDEO
Nofəl Süleymanov Bəturə Hüseynovayla sevgili olub? - "İki ildir ki..." - AÇIQLAMA
“Torpaqları azad etmək istəyən bir nömrəli adam İlham Əliyevdir, çünki o, bilir ki...”
"Azərbaycanda qardaş Türkiyənin bayraqlarını endirənlər  “PKK”-çıdır, yoxsa!.."
Ermənistana Gəncə mesajı: “Başınıza od yağdıracağıq!”
“Türkiyə Azərbaycanı hər zaman dəstəkləyib, lakin heç vaxt belə hazırlıq nümayişi olmamışdı"
Atası azərbaycanlı olan general İrəvanda qızına toy etdi...-FOTOLAR+VİDEO
Bill Qeyts də o dünyaya köçdü...- FOTOLAR
“Paşinyan, ağıllı ol, əks halda Ermənistanın dövlət kimi varlığına son qoyula bilər...”
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247