Xəbər lenti
07/07/2020 [19:06]:
“Karantin rejimində insanların evdə oturmasını təmin etmək üçün müəyyən işlər görülməlidir”
07/07/2020 [19:04]:
Liviyada Rusiyanın "Pantsir" sistemi məhv edildi
07/07/2020 [19:00]:
Azərbaycanda indiyədək 529 875 koronavirus testi aparılıb
07/07/2020 [18:58]:
Azərbaycanda daha 537 nəfər koronavirusa yoluxdu, yeddi nəfər vəfat etdi
07/07/2020 [18:47]:
“Xaricdə oxumaq istəyənlərə birbaşa attestatların verilməsində İctimai Şuranın da rolu böyükdür”
07/07/2020 [18:45]:
"Azərbaycan 30-dan artıq dövlətə humanitar yardım edib"
07/07/2020 [18:42]:
Azərbaycanda baş həkim və beş tibb bacısı COVID-19-a yoluxub
07/07/2020 [18:40]:
"Bir nömrəli günahkar həmin otellərinin rəhbərləridir, onların nə ixtiyarı var ki..."
07/07/2020 [18:35]:
Cazibədar aktrisa çimərlik geyimində izləyicilərini heyran qoydu - FOTO
07/07/2020 [18:34]:
Bakıda yüksək sürətlə maşın idarə edib kameraya çəkən qadın tutuldu - VİDEO
07/07/2020 [18:29]:
Sahibə Qafarova: “Parlament cəmiyyətdə mövcud olan siyasi qüvvələrin, cərəyanların spektrini tam əks etdirir”
07/07/2020 [18:28]:
Şöbə müdiri: "İqtidarla müxalifət arasında indiyədək müşahidə edilməyən yaxınlaşma var"
07/07/2020 [18:16]:
İlham Əliyev nazirlərin onlayn konfranslarını mənasız adlandırdı
07/07/2020 [18:12]:
Lukaşenko müsahibəyə ayaqqabısız gəldi -VİDEO
07/07/2020 [18:10]:
Ədliyyə Nazirliyi bələdiyyəni cərimələdi
07/07/2020 [18:08]:
Dövlət Komitəsinin sədri növbəti videoqəbul keçirib - FOTO
07/07/2020 [18:06]:
Elçin Şıxlı: "Televiziya hər şeyin gözəl olduğunu göstərmək üçün deyil"
07/07/2020 [18:04]:
“Abituriyentlər üçün dərs vaxtı”nın sabaha olan CƏDVƏLİ
07/07/2020 [17:56]:
Alimlər əqrəb zəhərindən xərçəngə qarşı güclü dərman hazırladı... 
07/07/2020 [17:51]:
İctimai-siyasi xadimlər AzTV-nin fəaliyyətini qiymətləndiriblər
07/07/2020 [17:49]:
Kürdə bir nəfər batdı
07/07/2020 [17:46]:
Tanınmış kardioloq: “Heç bir dərman, eləcə də "Aspirin" COVID-dən qorumur"
07/07/2020 [17:44]:
Ədalət Vəliyevin iştirakı ilə Milli Məclisdə təmsil olunan partiya təmsilçilərinin görüşü keçirilib
07/07/2020 [17:43]:
Yaxın illərdə yeni koronavirus yayılacaq - XƏBƏRDARLIQ
07/07/2020 [17:42]:
DİN-dən Xırdalanda karantin rejiminin pozulması ilə bağlı RƏSMİ AÇIQLAMA - VİDEO
07/07/2020 [17:24]:
Ədəbiyyat İnstitutunun onlayn elmi şurası keçirilib
07/07/2020 [17:21]:
İSTƏK VAR, İMKAN DA VAR, İRADƏ DƏ...
07/07/2020 [17:12]:
Azərbaycanlı həkim: “Xəstə bir saat əvvəl su içib test versə, neqativ cavab ala bilər” - MÜSAHİBƏ
07/07/2020 [17:07]:
"Lotu Quli" saxlanıldı
07/07/2020 [17:00]:
ADIF-in öhdəliyi ləğv edildi
07/07/2020 [16:59]:
Xaçmazda 2 yaşlı qız hovuzda boğulub
07/07/2020 [16:57]:
Hakimlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi qaydası dəyişib
07/07/2020 [16:56]:
İlham Əliyev Yaponiyanın İmperatoruna başsağlığı verdi
07/07/2020 [16:55]:
Laboratoriyanın səhvinə görə 19 futbolçu koronavirusa yoluxdu
07/07/2020 [16:54]:
Azərbaycanda daha bir telejurnalist koronavirusa yoluxdu - FOTO
07/07/2020 [16:53]:
Elektrik cərəyanı iki nəfərin ölümünə səbəb oldu - VİDEO
07/07/2020 [16:51]:
Baş nazirdən təhsillə bağlı QƏRAR: İllik xərclər təsdiqləndi - CƏDVƏL
07/07/2020 [16:42]:
"Mövcud qanunlar və karantin rejimi ilə bağlı tətbiq edilən qaydalar hər kəs üçün əsas olmalıdır"
07/07/2020 [16:38]:
Bakı Slavyan Universitetinin kollektivinə ağır itki
07/07/2020 [16:38]:
“Bu bir müharibədir və bu müharibədən qalib çıxmaq üçün hamılıqla səfərbər olunmağımız vacibdir”
07/07/2020 [16:36]:
"82 yaşınız var, ömrünüz boyu nə Heydər Əliyevi, nə də İlham Əliyevi gözünüz götürüb"
07/07/2020 [16:09]:
Avtobusu qəflətən çevirdi və su anbarına tərəf sürdü: 21 ölü - ANBAAN VİDEO
07/07/2020 [16:07]:
Bakıda YPX əməkdaşları ilə icazəsi ləğv edilən taksi sürücüsü arasında mübahisə - VİDEO
07/07/2020 [15:40]:
“Bu addım ya insanlara fərqli bir istimul verməkdir, ya da Avropaya ismarıc ola bilər”
07/07/2020 [15:21]:
“Cənab Prezident maska taxırsa, niyə başqası bunu edə bilməsin ki..."
07/07/2020 [15:15]:
"Vəzirov Ramiz Mehdiyevin Heydər Əliyev əleyhinə yazdığı materialları qarşıma qoydu..."
07/07/2020 [15:11]:
BDU tələbələrinin onlayn “müdafiə”si...
07/07/2020 [15:07]:
"İmkanlı adamların milli qeyrəti olmalıdır" - Yazıçılar ermənilərin festivala gedən filmindən danışdı
07/07/2020 [15:06]:
Azərbaycanda baş həkimin oğlu iki qadının ölümünə səbəb oldu
07/07/2020 [15:04]:
Bakıdakı kəskin üfunət qoxusu ilə bağlı götürülən analizlərin nəticələri açıqlandı - RƏSMİ
07/07/2020 [15:03]:
Koronavirus Azərbaycanın hansı bölgəsində daha çox yayılıb? - STATİSTİKA
07/07/2020 [14:34]:
“Ordusunun ərzaq ehtiyacını ödəyə bilməyən Ermənistanın Azərbaycanı raket zərbələri ilə hədələməsi absurddur”
07/07/2020 [14:26]:
20 Yanvar ərazisində niyə post qurulub? - Xəbərdarlıq
07/07/2020 [14:24]:
İstirahətə gedərkən polis forması geyindi, həbs edildi
07/07/2020 [14:23]:
Cənub küləyi əsəcək, temperatur 39 dərəcəyə yüksələcək
07/07/2020 [14:22]:
Operativ qərargah dörd komandaya məşqlərə başlamağa icazə verdi
07/07/2020 [14:20]:
Dünənki dörd qəzada 5 nəfər ölüb
07/07/2020 [14:15]:
Azərbaycanda 16 milyonluq korrupsiya faktı: Vəzifəli şəxs həbs edildi - RƏSMİ
07/07/2020 [14:14]:
"İngilis dilində ən çox kitab oxuyan tələbə” müsabiqəsinin QALİBLƏRİ MƏLUM OLDU
07/07/2020 [14:09]:
“Kişi evlidirsə, işdən sonra evə getməlidir”
07/07/2020 [14:03]:
Azərbaycanda daha bir həkim koronavirusdan vəfat edib
07/07/2020 [13:54]:
"Modul tipli xəstəxanaların inşası pandemiya ilə mübarizədə mühüm əhəmiyyət kəsb edir"
07/07/2020 [13:39]:
Ədliyyə Nazirliyində Avropa İttifaqının və diplomatik korpusun təmsilçiləri ilə görüş keçirilib
07/07/2020 [13:26]:
Azərbaycanda polkovnik-leytenant vəfat etdi - FOTO
07/07/2020 [13:25]:
"Zəncirvari yoluxmanı qırmaq üçün karantin rejiminin uzadılması vacibdir"
07/07/2020 [13:23]:
Koronavirusa inanmayan prezident təcili özünü təcrid edib
07/07/2020 [13:22]:
Baş katib: “Ən yaxşı halda peyvənd 9 aya tapılacaq, ən pis halda isə virus yenidən yayılacaq”
07/07/2020 [13:17]:
Şimali Koreya ABŞ-la danışıqlardan imtina etdi
07/07/2020 [13:16]:
1000 nəfərədək məhkum vaxtından əvvəl şərti azadlığa buraxılıb
07/07/2020 [13:13]:
“İncəsənət xadimlərinin çətinlikləri hamıdan çoxdu, yeganə işləməyən insanlar bizik...”
07/07/2020 [12:58]:
Azərbaycanda yüksək vəzifəyə TƏYİNAT
07/07/2020 [12:45]:
Azərbaycanın strateji nöqtələrini vurma təhdidinə ermənilərin qənimindən CAVAB...
07/07/2020 [12:43]:
XİN-də səfirlərdən və diplomatlardan rüşvət alınması iddiaları böyüyür
07/07/2020 [12:42]:
“Bu yardımın mənəvi dəyəri daha böyükdür” – Emin Həsənli
07/07/2020 [12:20]:
İyulun 20-dən sonra Azərbaycanda toyların keçirilməsinə icazə veriləcək?
07/07/2020 [12:18]:
Koronavirusa yoluxmuş sabiq deputatı Bakıdan Türkiyəyə apardılar
07/07/2020 [12:10]:
Bir-birinin ardınca sirli partlayışlar: İranda nə baş verir... - FOTO
07/07/2020 [12:05]:
“Otelin nömrəsinə gəldik, ikisi də yatağa sərildi, Mən xahiş etdim ki..."
07/07/2020 [12:02]:
“Roskosmos” rəhbərinin müşaviri dövlətə xəyanət şübhəsi ilə saxlanılıb
07/07/2020 [11:49]:
“Bombalanmalı heç nəyimiz yoxdur: Nə fabrikimiz var, nə qaz kəmərimiz, nə dəmir yolumuz”
Bütün arxiv bir sırada
26/03/2020 [15:12] - Cəmiyyət - ( 943 dəfə baxılıb)

İki qanad – dil və nitq mədəniyyəti...



Dil bütövlükdə həyat, tarix, xalqın yaşayış tərzi, yaddaşıdır. O, cəmiyyətin varlığı, təşəkkülü və inkişafı üçün ən mühüm şərtdir. Dil sehrli bir aləmdir, hərə ondan öz məqsədi üçün istifadə edir. Onu yaradan, yaşadan, dəyişdirən, inkişaf etdirən isə xalqdır. Dilin vəzifəsi ancaq informasiya vermək və ünsiyyət vasitəsi olmaqla bitmir. O, milli şüur və təfəkkürün vacib göstəricisidir. Dil həm də milli nailiyyətdir. Həyat kimi canlıdır, keçmişin şahididir. Özündə xalqın tarixini yaşadır, unudulmağa qoymur. İndi dilimizdə frazem kimi formalaşıb daşlaşmış bir sıra ifadələr var ki, vaxtilə onlar öz həqiqi mənalarında işlənmiş, zaman keçdikcə həqiqi məna alt qatda gizlənib, yeni, məcazi məna kəsb edib. Məsələn, ağır xəbər eşidən insan istər-istəməz: “Bu, nə idi, belim sındı bu xəbərdən”, – deyir. İndi bu ifadə məcazi mənadadır. Amma vaxtilə həqiqi mənada işlənib. Monqol-tatarlar işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin bir qismini qılıncdan keçirir, bir qismini qul kimi satır, etiraz edənlərin isə belin sındırıb atırmışlar. Bu, ən ağır cəza imiş. “Belimi sındırdın”, “Apardı tatar məni, Qul edib satar məni” ifadələri də o dəhşətli dövrdən qalıb, günümüzə qədər gəlib çatıb. Həqiqi mənasını alt qatda saxlamış ifadə tarixin canlı şahididir. Dil təkcə tarixin yox, həm də ədəbiyyatın yol yoldaşıdır. O olmasaydı, şifahi və yazılı ədəbiyyat xəzinəsi də olmazdı.

Dilin dinamik hissəsi olan nitq də ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalqın mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya yazanın dünyagörüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəniyyət səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır . Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dil mədəniyyəti dedikdə hər bir xalqın öz dilində fikrini bütün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Burada şifahi və yazılı nitq birgə götürülür. Nitq mədəniyyəti, əsasən, yazılı, şifahi nitqlə bağlıdır. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. O, ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirakçısıdır.

Öz düşüncəsini düzgün yazmaqla və danışmaqla ifadə edərək kamil nitqə malik olmaq mədəni nitqin əsas əlamətidir.

Bu gün şifahi mədəni nitq ən çox özünü televiziya və radio vasitəsilə biruzə verir. Lakin bu, həqiqətənmi, əsl mədəni nitqdir?

Müstəqillik dövründə dil haqqında bir qanunlar qəbul edilib, fərmanlar verilib, amma istər televiziya kanallarında, istərsə də reklam və ya afişalarda heç vaxt müstəqillik dövründəki qədər linqvistik anarxiya olmayıb. Bizə elə gəlir ki, sovet dövründə dil qaydalarına indikindən daha ciddi riayət edilirdi. Bunu “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin son zamanlar Bakının müxtəlif yerlərində apardığı monitorinqlər bir daha sübut etdi. Sovet dövründə ruslar “Amfibiya adam” filmini çox vəsait aparmasın deyə İtaliyada yox , Bakıda çəkmək qərarına gəlirlər. Bakını xarici şəhərə bənzətmək məqsədilə obyekt və müəssisələrin adları xarici dildə yazdırılır və buna görə bir qədər vəsait xərclənilir. Bəs bu gün istənilən xarici filmi Bakıda çəkmək üçün obyekt və müəssisələrin adlarını xarici dildə yazmaq üçün bir manat da olsa, pul xərcləməyə ehtiyac varmı? FADMM-in apardığı araşdırmalar sübut edir ki, təəssüf ki, yox! Amma bu gün Bakıda Azərbaycan şəhərini əks etdirməli olan film çəkmək üçün kifayət qədər vəsaitə ehtiyac var!

Mədəni-ədəbi şifahi nitqin akademik səviyyədə olması tələb olunan telekanallar da bu gün bu baxımdan, demək olar ki, bərbad haldadır. Televizoru açırsan, efirdən eşitdiyin sözlər:

“Pişik Günel”, “Əjdaha Nadir”, “Kərtənkələ Xumar”, “Bozbaş müğənni”, nə bilim nə, nə bilim nə …

“Bozbaş müğənni”yə qulağımız təzəcə öyrəşmişdi ki, bu günlərdə televiziya kanallarından birində “küftəbaş müğənni” ifadəsini də canlı yayında müğənni Elnarə Abdullayevanın dilindən eşitdik!

Dədə Qorqud yaşasa idi, bu adlara baxıb mat qalardı.

İnsana:” Əjdaha, Pişik , Kərtənkələ demədim, mən Dədə Qorqud”,- deyərdi.

Gəlinə ayran,
Ayrana doyran,
İynəyə tikən,
Tikana sökən demədiyi üçün, sözlə məfhum arasındakı bağlılığa əməl etməyib cəmi dörd sözdə yanıldığı üçün peşmançılıq çəkən Dədə Qorqud dilimizin bugünkü vəziyyətini görüb heyrət etməzdimi?!

Olmaz! Dili bu cür yıxıb-sürümək olmaz! Dil heç kəsin dədə malı deyil ki, ondan istədiyi kimi istifadə etsin! O, xalqın malıdır! Efirdə heç olmaz! Efir hər evə qonaqdır, danışığı, sözü-söhbəti ilə hər evə girir, böyüklü-kiçikli hamı ona baxır, hamıya təsir edir. Odur ki, örnək olmalı, öyrədici, mükəmməl olmalıdır.

Efirdən – bədii əsərdən deyil, danışanın nitqindən “Yaxşı edeerəm, ellə sənnin ajjığına” eşidəcəyiksə, hansı ədəbi dil normalarından danışmaq olar? Adətən, telekanallara az baxıram. Evdə olmağımızla əlaqədar martın 21-də AzTV-də yayımlanan “Görüş yeri” verilişinə baxırdım. Dilçi alimlərin də iştirak etdiyi verilişdə aparıcı Kəmalə Babayevanın qonağı Xalq artisti Safura İbrahimovaya xitabında: “Yəqin, Sizi bura gətirmək üçün xeyləm xahiş etdilər”, “çox nadidə hallarda”, – deməsi diqqətimi çəkdi. Əcəba, bəlkə, mən bilmirəm, ədəbi dilimizdə “xeyləm”, “nadidə” sözləri varmış. Həmçinin həmin verilişdə kinorejissor Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun Şıxəli Qurbanov haqqında dediyi: “Cavan, simpatiçni oğlan idi”, cümləsindəki “simpatiçnı” sözü də efirdə işlədilməməli sözlərdəndir.

Sovet dövründə televiziyada ədəbi dil normalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət var idi. Əli Zeynallı, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofeliya Sənani, Sabir Əliyev, Hicran Hüseynov və onlarla diktorun adını çəkə bilərik ki, mükəmməl nitqləri ilə tamaşaçını, dinləyəni televiziya və radioya bağlayıb, ona bir ədəbi məktəb kimi baxmağa vadar edib. İndiki teleaparıcıların bir çoxu ya əttökən, yalnız özünə xoş gələn şit gülüşü ilə, ya yersiz mimika və jestləri ilə, ya da “şpaqatı” ilə yadda qalmağa çalışır və insanlarda televiziyaya qarşı ikrah doğururlar. Bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan televiziya kanallarına baxanların sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Televiziyaya, efirə gedən danışıqlara ciddi nəzarət olunmalı, nitq mədəniyyəti öyrədilməli, bu işə əsl peşəkarlar cəlb olunmalıdır.

Sözün tələffüzündə ləhcə ünsürlərinə yol vermək teleaparıcılar üçün bir nömrəli bağışlanılmaz qüsur sayılmalı, bunun qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görülməlidir. Yenə təkrar edirəm, dil ata malı deyil ki, hər kəs ondan istədiyi şəkildə istifadə etsin. O, ümümxalq sərvətidir və müqəddəsdir. Təsadüfi deyil ki, xalqın həyatında çox şeylər dəyişir, hakimiyyətlər, hökmdarlar, ictimai formasiyalar. Dəyişməyən və ya minillikləri adladaraq cüzi dəyişikliklərə uğrayan isə üstqurum hadisəsi olan dildir. Bu gün onunla hərə bir cür rəftar edir, onu istədiyi kimi dəyişməyə cəhd göstərir.

Orfoqrafiya – reklamçıların, orfoepiya – televiziyadakı bayağı teleaparıcıların pəncəsində can verməkdədir.

Dilimizə sahib çıxmasaq, illər sonra əsl faciə olacaq.

Dil millətin ən mühüm nailiyyəti, göstəricisi kimi onu daşıyan hər bir şəxsdən qayğı və diqqət tələb edir. Hamılıqla bu qayğı və diqqəti ondan əsirgəməmək, onu qorumaq isə hər bir vicdanlı vətəndaşın ən ümdə borcudur.

Sonda onu da demək istəyirəm ki, dinimizə görə, dil Allahın ayələrindəndir və onu qorumaq üçün səy göstərmək böyük savabdır.

Gülyaz ƏLİYEVA

loading...
Azərbaycanın strateji nöqtələrini vurma təhdidinə ermənilərin qənimindən CAVAB...
Atasını vuranı bağışladı, ölümünə dostu bais oldu, öləcəyini internetdən öyrəndi...
Bakıda meyiti "aradan çıxartdığı" deyilən həkim: "Alnım açıq, vicdanım təmizdir"
Yaşından otuz il qoca görünən, AYB-nin qarşısında dünyasını dəyişən AKİF SƏMƏD...
Komadan çıxan koronavirus xəstələri: "Kaşki ölsəydik..."
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Gündəm
“Karantin rejimində insanların evdə oturmasını təmin etmək üçün müəyyən işlər görülməlidir”
Cəmiyyət
"Bir nömrəli günahkar həmin otellərinin rəhbərləridir, onların nə ixtiyarı var ki..."
Cəmiyyət
“İncəsənət xadimlərinin çətinlikləri hamıdan çoxdu, yeganə işləməyən insanlar bizik...”
Hadisə
Polisin su içən 13 yaşlı qızı maskaya görə cərimələməsi kəskin etirazla qarşılandı...
Hadisə
“Allaha qurban olum, heç nə xatırlamıram” - Komaya düşən sürücü ayıldı...
Yazar
İlham İsmayıl
Ermənilər bizdən niyə razılıq edirlər?!
Sultan Laçın
"Siyasi leksikonumuzdan “Dağlıq Qarabağ” və “münaqişə” məhfumlarını birdəfəlik çıxarmalıyıq"
Həftənin ən çox oxunanları
HƏKİM FƏRYAD ETDİ: "Sağ qalsam, heç bir azərbaycanlıya pulsuz xidmət etməyəcəyəm"
COVİD-19 mutasiyaya uğrayır və yox olacaq- ŞAD XƏBƏR
ÜST-dən dünyanı ayağa qaldıracaq ETİRAF
“Azərbaycanın üçdə ikisini su altında qoyacağıq” – Düşmən yenə Mingəçeviri vurmaqla hədələdi...
"Bakının 12 rayonunun icra başçılarından 5-i Şərurdandır, 5-i (Qarakilsə) Sisyandan..."
"Elmar Məmmədyarovun erməni lobbisi tərəfindən ələ alınmasını istisna etmirəm..."
Maksim Musayev "boz kardinal"ın paxırını açdı: "Ramizi Elyanora Petrosova tapıb gətirmişdi"
“Koronavirusa yoluxmuşam, ölüm ayağındayam, Qənirə Paşayeva xəstəxanaya yerləşdirdi”
"Vəfa Quluzadəni Rəsulzadənin portretini çıxarıb yerinə Heydər Əliyevinkini asan yerdə tutdum..."
“Bakının bütün neft komplekslərini vuracağıq” – “Onların hamısına çıxışımız var!”
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247