Xəbər lenti
16/01/2021 [00:30]:
UFC prezidentinin Həbiblə təkbətək görüşü baş tutub - VİDEO
16/01/2021 [00:26]:
Fransada Sarkoziyə qarşı istintaq başlanıb
16/01/2021 [00:24]:
Poçettino koronavirusa yoluxub
15/01/2021 [23:55]:
"Özümü qoyuram jurnalistlərin yerinə, bəs bunlar həqiqəti yazmasınlar, neyləsinlər..?"
15/01/2021 [23:40]:
Hindistan ilk PUA-larını sınaqdan keçirdi
15/01/2021 [23:35]:
"Bu məsələdə başqalarının ərköyünlüyünü həzm etmək düşüncəsində deyilik" - Fazil Mustafa
15/01/2021 [23:31]:
Ən qədim planet aşkar edildi
15/01/2021 [22:49]:
Kürdəmirdə ağır yol qəzası, xəsarət alan var - FOTO
15/01/2021 [22:47]:
"Paşinyan, Əliyevlər Şuşaya gəlib, bəs sən hardasan?" - Artak Zakaryan
15/01/2021 [22:45]:
İndoneziyada zəlzələdən ölənlərin sayı 42 nəfərə çatıb
15/01/2021 [22:43]:
İzmirdə daha bir zəlzələ
15/01/2021 [22:38]:
Tramp bu tarixdə Vaşinqtonu tərk edəcək
15/01/2021 [22:35]:
"Başqasının yatağını müzakirə etmək əxlaqsızlıqdır..."
15/01/2021 [22:35]:
Mədəniyyət Komitəsinin sədri Şuşalı mədəniyyət işçiləri ilə görüşüb
15/01/2021 [22:32]:
“5 km-lik Laçın dəhlizi ilə bu cinayətkarlara ərzaq, silah-sursat daşınmasına son qoy!”
15/01/2021 [22:29]:
Belçikada itkin düşən azərbaycanlı müəllimin meyiti tapılıb - FOTO
15/01/2021 [21:48]:
“Kimin 18 yaşlı oğlunun hesabına bunu edəcəklər?” - Lena Nazaryan Qarabağda revanşa çağıranları pislədi
15/01/2021 [21:26]:
“Qanunsuz ayrılan 8 200 hektardan artıq torpaq geri qaytarılıb”
15/01/2021 [21:17]:
"Göz dağı gözdən uzaq olmamalıdır..." - VİDEO
15/01/2021 [21:12]:
Ölkə Prezidentinin tapşırıqlarının icrası ədliyyə orqanlarının diqqət mərkəzindədir
15/01/2021 [21:10]:
"Ermənistan beynəlxalq məhkəmələr qarşısında cavab verməlidir" - XİN
15/01/2021 [21:08]:
Dünya Tramp və Pompeosuz daha yaxşı olacaq - Zərif
15/01/2021 [20:56]:
“Meşədə altı-yeddi metr qalınlığında beton divarları olan düşmən istehkamları var idi”
15/01/2021 [20:52]:
Vilayət Eyvazovdan yeni TƏYİNAT
15/01/2021 [20:32]:
Dünya pandemiyadan əvvəlki vəziyyətə qayıtmayacaq - BMT
15/01/2021 [20:14]:
Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin Müşahidə Şurasının növbəti iclası keçirildi - FOTO
15/01/2021 [19:58]:
Vaşinqtonda küçəyə Camal Qaşıqçının adı verilə bilər
15/01/2021 [19:54]:
90 gün meşədə qalan erməni əsgərlərin meyiti tapılıb
15/01/2021 [19:49]:
Erməni əsgər anasından Paşinyana etiraz: “Siz insan deyilsiniz”
15/01/2021 [19:45]:
ABŞ Əfqanıstan və İraqdakı kontingentini ixtisar etdi
15/01/2021 [19:44]:
"Ceyhun Bayramov türkiyəli həmkarının sürəti ilə ayaqlaşa bilmir..."
15/01/2021 [19:37]:
“YAŞAT” Fondu üç qazini əməliyyat etdirib - FOTO
15/01/2021 [19:36]:
"Qarabağın tam azadlığı üçün Prezidentin fəaliyyətinin dəstəklənməsi ümdə məsələdir” 
15/01/2021 [19:36]:
Məşhurlar peyvənd vurduracaqlarmı? - KORONAVİRUS SORĞUSU...
15/01/2021 [19:27]:
"Çoxallahlılıq dövründə ermənilərin Allahları “Anaik” olub, bu da fahişəlik ilahəsidir...”
15/01/2021 [19:20]:
“Ankara Bayden dönəminə hazırlaşır” - Çavuşoğlu
15/01/2021 [19:12]:
"Əminəm ki, Polad gəlib atasının evini bərpa edəcəkdi"
15/01/2021 [19:05]:
”Ölkə başçısının bu səfəri tarixi ədalətin bərpasıdır” - Günəşi Şuşadan salamlayan lider!
15/01/2021 [19:01]:
Messinin xanımı boksla məşğul olur - VİDEO
15/01/2021 [18:59]:
“Azərbaycan Dəmir Yolları”nda İranın Azərbaycandakı səfiri ilə görüş olub -FOTOLAR
15/01/2021 [18:58]:
Nazir müavini şəhid ailələri ilə görüşdü - FOTO
15/01/2021 [18:55]:
"Dünən gecə Şuşada qalmağa qərar verdik" - İlham Əliyev
15/01/2021 [18:51]:
İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva işğaldan azad olunmuş ərazilərdə - YENİLƏNİB + FOTO
15/01/2021 [18:43]:
Prezident Cıdır düzündə paxlava ilə çay içib: "Dostlarımız sevinsin, düşmənlərin gözü kor olsun!" - VİDEO
15/01/2021 [18:34]:
ANAMA ləğv edildi - SƏRƏNCAM
15/01/2021 [18:31]:
Azərbaycanda yeni agentlik yaradılır - FƏRMAN
15/01/2021 [18:26]:
Milli Məclisin Sədri Əfqanıstan İslam Respublikasının ölkəmizdəki səfiri ilə görüşüb
15/01/2021 [17:59]:
Erməni zabiti oğlu Qarabağda ölən əsgər anasını aldadıb 3 min dollarını aldı
15/01/2021 [17:55]:
"Gələcəkdə ehtiyac yaranarsa, Azərbaycanla razılığa gələcəyik və..."
15/01/2021 [17:54]:
Xatirimizdə "Yaddaş muzeyi" olaraq yaşayacaq şəkil...
15/01/2021 [17:51]:
Ərə vermək üçün yaşını artırdılar, prokuror qaynı oğlunu əlindən aldı, evində ölü tapıldı...
15/01/2021 [17:50]:
Ötən il üzrə şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinə 1500 ev verilib - FOTO
15/01/2021 [17:43]:
Azərbaycan və Rusiya XİN başçıları Qarabağla bağlı məsələni müzakirə ediblər
15/01/2021 [17:42]:
RİİB-in Qarabağ regional bölməsi Şuşada fəaliyyət göstərəcək
15/01/2021 [17:37]:
Makron münasibətləri normallaşdırmaq üçün Ərdoğana məktub göndərdi...
15/01/2021 [17:36]:
"“Amnesty International” Ermənistanın beynəlxalq hüquq çərçivəsində cəzalandırılmasını gündəmə gətirməlidir"
15/01/2021 [17:24]:
Vaksinasiya xüsusi ayrılmış peyvənd otaqlarında həkim nəzarəti altında ediləcək - Səhiyyə Nazirliyi
15/01/2021 [17:21]:
Azərbaycan peyvəndin alımasına xərclədiyi vəsaitin məbləğini AÇIQLADI
15/01/2021 [17:13]:
Rusiya ilə danışıqlara başlayırıq - Ərdoğan
15/01/2021 [17:10]:
Ağdamın Qasımlı kəndindən görüntülər - VİDEO
15/01/2021 [17:07]:
Azərbaycanda son sutkada 494 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 349 nəfər yoluxub, 12 nəfər vəfat edib
15/01/2021 [17:04]:
Karantin cərimələri üçün ödənən pul hara xərclənir? - DİN-dən açıqlama
15/01/2021 [16:50]:
Qənirə Paşayeva “Qarabağ” Ordenli şəhid mayorun xanımı ilə görüşüb
15/01/2021 [16:48]:
Qondarma qurumun Baş Prokurorunun səlahiyyətlərinə vaxtından əvvəl xitam verilib
15/01/2021 [16:46]:
UNEC-də “Qarabağ iqtisadiyyatının dirçəlişində moda industriyası: real imkanlar və perspektivlər” mövzusunda konfransı keçirilib
15/01/2021 [16:30]:
Putin Təhlükəsizlik Şurasına Qarabağ danışıqlarının nəticələrinin müzakirəsini təklif edib
15/01/2021 [16:25]:
"Fatma Abdullazadənin Azərbaycan mədəniyyətinə vurduğu ziyanı heç kəs vurmayıb"
15/01/2021 [16:23]:
DİN xanımları işə dəvət edir
15/01/2021 [16:21]:
Faktiki hava açıqlanıb
15/01/2021 [16:17]:
“Son 17 ildə yetişən gənclər bu torpaqları azad etdi”
15/01/2021 [16:11]:
Hirkan Milli Parkında dəhşətli yanğının görüntüləri yayıldı - VİDEO
15/01/2021 [16:09]:
Hərbi geyimdən qanunsuz istifadə edənlər nə qədər cərimələnəcək? - RƏSMİ
15/01/2021 [15:57]:
"Bu gün Gəncədə müəllimləri qəsdən dövlətdən narazı və incik salırlar" - MÜRACİƏT
15/01/2021 [15:44]:
İsveçdən Azərbaycanın haqq səsini dünyaya çatdıran xanım: “Onlar erməni səfirliyinin önünə yığışaraq bizi də oraya çağırmışdılar”
15/01/2021 [15:41]:
"Bəzi tələbələrin imtahan nəticələri köçürülmə zamanı nəzərə alınmaya bilər"
15/01/2021 [15:38]:
Komissiya Səfərbərlikdən tərxis edilmiş şəxslərin qəbulunu davam etdirir
15/01/2021 [15:35]:
Estakadadan aşan sərnişinlə dolu avtobus havadan asılı qaldı - FOTO/VİDEO
15/01/2021 [15:27]:
“Jurnalistlər binası”ndakı bəzi mənzillər hazırkı sahiblərindən geri alına bilər” -ŞOK AÇIQLAMA
15/01/2021 [15:18]:
Gələn həftənin əvvəli Azərbaycanda vaksinasiyaya başlanılacaq
15/01/2021 [15:06]:
“Böyük şəxsiyyətlərimizin heykəllərinin yenidən öz məkanına, öz evinə qayıtması sevindiricidir”
Bütün arxiv bir sırada
26/03/2020 [15:12] - Cəmiyyət - ( 1007 dəfə baxılıb)

İki qanad – dil və nitq mədəniyyəti...



Dil bütövlükdə həyat, tarix, xalqın yaşayış tərzi, yaddaşıdır. O, cəmiyyətin varlığı, təşəkkülü və inkişafı üçün ən mühüm şərtdir. Dil sehrli bir aləmdir, hərə ondan öz məqsədi üçün istifadə edir. Onu yaradan, yaşadan, dəyişdirən, inkişaf etdirən isə xalqdır. Dilin vəzifəsi ancaq informasiya vermək və ünsiyyət vasitəsi olmaqla bitmir. O, milli şüur və təfəkkürün vacib göstəricisidir. Dil həm də milli nailiyyətdir. Həyat kimi canlıdır, keçmişin şahididir. Özündə xalqın tarixini yaşadır, unudulmağa qoymur. İndi dilimizdə frazem kimi formalaşıb daşlaşmış bir sıra ifadələr var ki, vaxtilə onlar öz həqiqi mənalarında işlənmiş, zaman keçdikcə həqiqi məna alt qatda gizlənib, yeni, məcazi məna kəsb edib. Məsələn, ağır xəbər eşidən insan istər-istəməz: “Bu, nə idi, belim sındı bu xəbərdən”, – deyir. İndi bu ifadə məcazi mənadadır. Amma vaxtilə həqiqi mənada işlənib. Monqol-tatarlar işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin bir qismini qılıncdan keçirir, bir qismini qul kimi satır, etiraz edənlərin isə belin sındırıb atırmışlar. Bu, ən ağır cəza imiş. “Belimi sındırdın”, “Apardı tatar məni, Qul edib satar məni” ifadələri də o dəhşətli dövrdən qalıb, günümüzə qədər gəlib çatıb. Həqiqi mənasını alt qatda saxlamış ifadə tarixin canlı şahididir. Dil təkcə tarixin yox, həm də ədəbiyyatın yol yoldaşıdır. O olmasaydı, şifahi və yazılı ədəbiyyat xəzinəsi də olmazdı.

Dilin dinamik hissəsi olan nitq də ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalqın mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya yazanın dünyagörüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəniyyət səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır . Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dil mədəniyyəti dedikdə hər bir xalqın öz dilində fikrini bütün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Burada şifahi və yazılı nitq birgə götürülür. Nitq mədəniyyəti, əsasən, yazılı, şifahi nitqlə bağlıdır. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. O, ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirakçısıdır.

Öz düşüncəsini düzgün yazmaqla və danışmaqla ifadə edərək kamil nitqə malik olmaq mədəni nitqin əsas əlamətidir.

Bu gün şifahi mədəni nitq ən çox özünü televiziya və radio vasitəsilə biruzə verir. Lakin bu, həqiqətənmi, əsl mədəni nitqdir?

Müstəqillik dövründə dil haqqında bir qanunlar qəbul edilib, fərmanlar verilib, amma istər televiziya kanallarında, istərsə də reklam və ya afişalarda heç vaxt müstəqillik dövründəki qədər linqvistik anarxiya olmayıb. Bizə elə gəlir ki, sovet dövründə dil qaydalarına indikindən daha ciddi riayət edilirdi. Bunu “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin son zamanlar Bakının müxtəlif yerlərində apardığı monitorinqlər bir daha sübut etdi. Sovet dövründə ruslar “Amfibiya adam” filmini çox vəsait aparmasın deyə İtaliyada yox , Bakıda çəkmək qərarına gəlirlər. Bakını xarici şəhərə bənzətmək məqsədilə obyekt və müəssisələrin adları xarici dildə yazdırılır və buna görə bir qədər vəsait xərclənilir. Bəs bu gün istənilən xarici filmi Bakıda çəkmək üçün obyekt və müəssisələrin adlarını xarici dildə yazmaq üçün bir manat da olsa, pul xərcləməyə ehtiyac varmı? FADMM-in apardığı araşdırmalar sübut edir ki, təəssüf ki, yox! Amma bu gün Bakıda Azərbaycan şəhərini əks etdirməli olan film çəkmək üçün kifayət qədər vəsaitə ehtiyac var!

Mədəni-ədəbi şifahi nitqin akademik səviyyədə olması tələb olunan telekanallar da bu gün bu baxımdan, demək olar ki, bərbad haldadır. Televizoru açırsan, efirdən eşitdiyin sözlər:

“Pişik Günel”, “Əjdaha Nadir”, “Kərtənkələ Xumar”, “Bozbaş müğənni”, nə bilim nə, nə bilim nə …

“Bozbaş müğənni”yə qulağımız təzəcə öyrəşmişdi ki, bu günlərdə televiziya kanallarından birində “küftəbaş müğənni” ifadəsini də canlı yayında müğənni Elnarə Abdullayevanın dilindən eşitdik!

Dədə Qorqud yaşasa idi, bu adlara baxıb mat qalardı.

İnsana:” Əjdaha, Pişik , Kərtənkələ demədim, mən Dədə Qorqud”,- deyərdi.

Gəlinə ayran,
Ayrana doyran,
İynəyə tikən,
Tikana sökən demədiyi üçün, sözlə məfhum arasındakı bağlılığa əməl etməyib cəmi dörd sözdə yanıldığı üçün peşmançılıq çəkən Dədə Qorqud dilimizin bugünkü vəziyyətini görüb heyrət etməzdimi?!

Olmaz! Dili bu cür yıxıb-sürümək olmaz! Dil heç kəsin dədə malı deyil ki, ondan istədiyi kimi istifadə etsin! O, xalqın malıdır! Efirdə heç olmaz! Efir hər evə qonaqdır, danışığı, sözü-söhbəti ilə hər evə girir, böyüklü-kiçikli hamı ona baxır, hamıya təsir edir. Odur ki, örnək olmalı, öyrədici, mükəmməl olmalıdır.

Efirdən – bədii əsərdən deyil, danışanın nitqindən “Yaxşı edeerəm, ellə sənnin ajjığına” eşidəcəyiksə, hansı ədəbi dil normalarından danışmaq olar? Adətən, telekanallara az baxıram. Evdə olmağımızla əlaqədar martın 21-də AzTV-də yayımlanan “Görüş yeri” verilişinə baxırdım. Dilçi alimlərin də iştirak etdiyi verilişdə aparıcı Kəmalə Babayevanın qonağı Xalq artisti Safura İbrahimovaya xitabında: “Yəqin, Sizi bura gətirmək üçün xeyləm xahiş etdilər”, “çox nadidə hallarda”, – deməsi diqqətimi çəkdi. Əcəba, bəlkə, mən bilmirəm, ədəbi dilimizdə “xeyləm”, “nadidə” sözləri varmış. Həmçinin həmin verilişdə kinorejissor Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun Şıxəli Qurbanov haqqında dediyi: “Cavan, simpatiçni oğlan idi”, cümləsindəki “simpatiçnı” sözü də efirdə işlədilməməli sözlərdəndir.

Sovet dövründə televiziyada ədəbi dil normalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət var idi. Əli Zeynallı, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofeliya Sənani, Sabir Əliyev, Hicran Hüseynov və onlarla diktorun adını çəkə bilərik ki, mükəmməl nitqləri ilə tamaşaçını, dinləyəni televiziya və radioya bağlayıb, ona bir ədəbi məktəb kimi baxmağa vadar edib. İndiki teleaparıcıların bir çoxu ya əttökən, yalnız özünə xoş gələn şit gülüşü ilə, ya yersiz mimika və jestləri ilə, ya da “şpaqatı” ilə yadda qalmağa çalışır və insanlarda televiziyaya qarşı ikrah doğururlar. Bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan televiziya kanallarına baxanların sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Televiziyaya, efirə gedən danışıqlara ciddi nəzarət olunmalı, nitq mədəniyyəti öyrədilməli, bu işə əsl peşəkarlar cəlb olunmalıdır.

Sözün tələffüzündə ləhcə ünsürlərinə yol vermək teleaparıcılar üçün bir nömrəli bağışlanılmaz qüsur sayılmalı, bunun qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görülməlidir. Yenə təkrar edirəm, dil ata malı deyil ki, hər kəs ondan istədiyi şəkildə istifadə etsin. O, ümümxalq sərvətidir və müqəddəsdir. Təsadüfi deyil ki, xalqın həyatında çox şeylər dəyişir, hakimiyyətlər, hökmdarlar, ictimai formasiyalar. Dəyişməyən və ya minillikləri adladaraq cüzi dəyişikliklərə uğrayan isə üstqurum hadisəsi olan dildir. Bu gün onunla hərə bir cür rəftar edir, onu istədiyi kimi dəyişməyə cəhd göstərir.

Orfoqrafiya – reklamçıların, orfoepiya – televiziyadakı bayağı teleaparıcıların pəncəsində can verməkdədir.

Dilimizə sahib çıxmasaq, illər sonra əsl faciə olacaq.

Dil millətin ən mühüm nailiyyəti, göstəricisi kimi onu daşıyan hər bir şəxsdən qayğı və diqqət tələb edir. Hamılıqla bu qayğı və diqqəti ondan əsirgəməmək, onu qorumaq isə hər bir vicdanlı vətəndaşın ən ümdə borcudur.

Sonda onu da demək istəyirəm ki, dinimizə görə, dil Allahın ayələrindəndir və onu qorumaq üçün səy göstərmək böyük savabdır.

Gülyaz ƏLİYEVA

loading...
"Ceyhun Bayramov türkiyəli həmkarının sürəti ilə ayaqlaşa bilmir..."
Ərə vermək üçün yaşını artırdılar, prokuror qaynı oğlunu əlindən aldı, evində ölü tapıldı...
Hirkan Milli Parkında dəhşətli yanğının görüntüləri yayıldı - VİDEO
"Bu gün Gəncədə müəllimləri qəsdən dövlətdən narazı və incik salırlar" - MÜRACİƏT
Sevərək yazmalı...
N.Tusi adına Klinika

Şou-biznes
"Özümü qoyuram jurnalistlərin yerinə, bəs bunlar həqiqəti yazmasınlar, neyləsinlər..?"
Cəmiyyət
"Fatma Abdullazadənin Azərbaycan mədəniyyətinə vurduğu ziyanı heç kəs vurmayıb"
Cəmiyyət
"Xocalı Hava Limanı ilkin mərhələdə sülhməramlılar üçün işləyəcək..."
Dünya
KXDR-dəki paradda sualtı qayıqlar üçün ballistik raket nümayiş etdirilib
Cəmiyyət
“Ermənilər Qafqazda ağalıq etmək istəyirdilər, yaxşı ki, vaxtında biz bunların qarşısını aldıq...”

Yazar
İlham İsmayıl
Vətən yarası öz-özünə qaysaqlanıb sağalmır, onu sağaltmaq lazımdır...
Elşad Paşasoy
İndi Ayvazyanın hünəri var gəlsin Xankəndinə!
Seymur Verdizadə
Məmurların “qoruyucu qalxan”ı güllə keçirməyə başlayıb...
Sultan Laçın
“Paşinyanın başına “dəmir yumruq” düşsün...- Hələ statusdan danışır...”
Həftənin ən çox oxunanları
Bu şəxslərə hər ay 130 manat veriləcək - NAZİRLİK AÇIQLADI
“Kəlbəcər və Laçındakı SES-lərə xərclədiyimiz 200 milyon dollar batdı...”
Nəyə görə ər-arvad ayrı çarpayıda yatmalıdır? - Alimlərdən AÇIQLAMA
"Azərbaycan hərbi əsirləri Ermənistan tərəfinə daha yüksək qiymətə "satmağa" çalışır..."
Putin sabahkı görüşdən əvvəl Ərdoğanla da danışsaydı, Makrona olan zəngdən heç də narahat olmazdıq...
"Xeyli sayda at Kəlbəcər tərəfə keçsə də onları qaytarmaq imkanı yoxdur...
"Çox şadam ki, bu mükəmməl struktur onun kimi vətənpərvərə həvalə edilib" - FOTOLAR
“Şuşada Malıbəylə qonşu kənddəki ermənilər bizə bir güllə də atmamışdı, amma...”
Niyə 18-20 yaşlı uşaqlarımızı ölümə verdiniz? - əsgər atası
"Qarabağda baş verənlərə görə narahatçılıq keçirənlərə üzümü tutub deyirəm ki..."
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2021
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: moderator_az@mail.ru
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247
X 1xbet
{literal} {/literal}