Xəbər lenti
14/08/2020 [00:48]:
"Yaralı yerimizə duzlu su qoymalıyıq ki, zəlilər bədənimizdən qopsun..."
14/08/2020 [00:05]:
Bu gün növbəti qəbul imtahanı keçiriləcək
13/08/2020 [23:55]:
Rusiyanın Ermənistana silah verməsi tənqid olundu - VİDEO
13/08/2020 [23:37]:
“Azneft” dairəsində ağır qəza baş verib, xəsarət alan var
13/08/2020 [23:16]:
Rusiya Türkiyə ilə patrul yoxlanışlarını dayandırıb
13/08/2020 [23:08]:
“Türkiyə və Azərbaycanın Qarabağı azad etmək planı...”
13/08/2020 [22:45]:
Yardımlıda baş verən qəza 100-dən çox abonenti qazsız qoydu
13/08/2020 [22:42]:
Flora Kərimova: “Bunu utana-utana deyirəm...”
13/08/2020 [22:41]:
Azərbaycanlı ekspert Makedoniyada təltif olundu
13/08/2020 [22:12]:
İctimai məkanlarda siqaret çəkmək qadağan olundu - Koronavirusa görə
13/08/2020 [21:51]:
Ac saxlanılan uşaq öz nəcisini yeyərək həyatda qaldı - DƏHŞƏT... + FOTOLAR
13/08/2020 [21:43]:
Belarusun əsas zavodları tətilə çıxır: prezidentə istefa tələbi
13/08/2020 [21:43]:
"İllərdir qardaşımızdan yanımızda dayanmasını umduq, amma gözümüz yolda qaldı..."
13/08/2020 [21:39]:
"Türkiyə-Azərbaycan hərbi təlimləri bəzi ölkələrdə narahatlıq doğurur, ancaq buna heç bir əsas yoxdur"
13/08/2020 [21:33]:
“Mikayıl Cabbarov Azərbaycanın vergi sistemini XIX əsrdən XXI əsrə daşıyıb”
13/08/2020 [21:30]:
Sevgilisinə su altında bu cür evlilik təklifi etdi - FOTO + VİDEO
13/08/2020 [21:18]:
Qarabağa qanunsuz səfər edən Polşa jurnalisti separatçı erməni rejimini dəstəklədi -VİDEO 
13/08/2020 [21:07]:
“100 məhkum cəzadan tamamilə azad edilib” - Nazirlik
13/08/2020 [21:04]:
İlham Əliyev Türkiyənin Milli Müdafiə nazirinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib - YENİLƏNİB
13/08/2020 [21:01]:
“Türkiyə və Azərbaycan qədər bir-birinə yaxın və bağlı olan ölkələr yoxdur”
13/08/2020 [21:01]:
30 illik turizm şirkəti iflas etdi - Koronavirusa görə
13/08/2020 [20:41]:
Məhkum və həbs olunmuş şəxslərin hüquqlarının qorunması diqqət mərkəzindədir
13/08/2020 [20:19]:
400 kiloqram ağırlıq qaldıran atletin dizləri qırıldı - VİDEO
13/08/2020 [20:09]:
Türkiyədə oktyabrın 1-dən sonra ali məktəblər açılacaq
13/08/2020 [20:02]:
Erməni əsgərlər hərbi əmlakı oğurladı
13/08/2020 [19:24]:
Rusiya dollardan imtina etməyə başladı: bu mümkün olacaqmı?
13/08/2020 [19:19]:
Azərbaycan-Türkiyə birgə təlimlərində “Yüksək Səviyyəli Müşahidəçi Günü” keçirilib - FOTOLAR
13/08/2020 [19:05]:
"Azərbaycan gələcəkdə əlil arabaları istehsal edəcək"
13/08/2020 [18:59]:
Yas mərasimi keçirənlər cərimələndi - FOTO
13/08/2020 [18:40]:
Pedaqoji Universitet -100
13/08/2020 [18:18]:
“Türkiyə öz sözünü dedi – İndi top bizim meydandadır...”
13/08/2020 [18:16]:
Rəsmi Bakı Kremlə narahatlığını çatdırdı: “Bu cür açıqlıq bir növ mesajdır”
13/08/2020 [18:13]:
Müəllimlərin əksəriyyəti pandemiyaya görə yüksək risk daşıyıcısıdır - Təhsil İnstitutu
13/08/2020 [18:07]:
İranın xarici işlər naziri Livana səfər edəcək
13/08/2020 [17:53]:
DTX səfir Eldar Həsənovun saxlanılması barədə rəsmi məlumat yaydı
13/08/2020 [17:35]:
Azərbaycanda daha 211 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 91 nəfər yoluxub, 3 nəfər vəfat edib
13/08/2020 [17:30]:
Rusiyanın peyvəndi koronavirusdan ən azı 2 il qoruyacaq
13/08/2020 [17:24]:
“Müğənni maşınını satıb maddi sıxıntıdan canını qurtara bilər...” - Namiq Qaraçuxurlu
13/08/2020 [17:21]:
"Hər bir azərbaycanlı bu müharibəyə hazır olmalıdır..."
13/08/2020 [17:08]:
“Prezident Rusiyaya etiraz edir, bu məmurlar, deputatlar isə hələ də susurlar”
13/08/2020 [17:05]:
Uşaq bağçalarının bu ərazilərdə açılması təklif olundu
13/08/2020 [17:01]:
Ərdoğan ilə Merkel arasında telefon danışığı olub
13/08/2020 [17:00]:
Azərbaycanın ən çox mal satdığı və mal aldığı ölkələr - SİYAHI
13/08/2020 [16:56]:
“Paşinyan azərbaycanlıları Vediyə, Masisə, Vardenisə qaytaracaq” - Prezidentin eks-köməkçisi
13/08/2020 [16:56]:
ADP növbəti qurultayının vaxtını elan etdi
13/08/2020 [16:51]:
"Azərbaycanda koronavirus 2019-cu ildən də əvvəl olub" - Professordan ilginc iddia...
13/08/2020 [16:46]:
İlham Əliyev Türkiyənin Milli Müdafiə nazirinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib - FOTOLAR
13/08/2020 [16:44]:
Əfqanıstandakı sülhməramlılarımızın bir qrupu Azərbaycana qayıdıb
13/08/2020 [16:44]:
BDU-nun Elmi Kitabxanası xüsusi karantin dövründə oxuculara onlayn xidməti davam etdirir
13/08/2020 [16:43]:
“Atama demişdilər ki, Yusifə "görüm-baxım" edək, ata-anamızı o klipdən çıxarsın”
13/08/2020 [16:42]:
Ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində tədrisin distant təşkili təklif olunub
13/08/2020 [16:40]:
Azərbaycanda general-leytenantın qardaşı oğlu külli miqdarda heroinlə tutuldu
13/08/2020 [16:39]:
İqtisadiyyat Nazirliyində yeni kadr təyinatları aparılıb
13/08/2020 [16:35]:
Bugünkü imtahanın test tapşırıqlarının düzgün cavabları açıqlandı
13/08/2020 [16:30]:
“Azərbaycan və Türkiyə bundan sonra da hər cür təhdid və təhlükəyə qarşı hər zaman bir yerdə olacaq”
13/08/2020 [16:23]:
“Mənə təsir edən başqa şeylərdir” - VİDEO
13/08/2020 [16:21]:
“İnşallah, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin dəstəyi ilə öz vəzifəsini yerinə yetirəcək”
13/08/2020 [16:19]:
“Sonadək Azərbaycanın yanındayıq” - Hulusi Akar
13/08/2020 [15:36]:
“Rusiyanın COVID-19 peyvəndinin insan üzərində sınağı düzgün tamamlanmayıb”
13/08/2020 [15:34]:
II və III ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanları keçirilib
13/08/2020 [15:32]:
Azərbaycan hərbçiləri Moskvaya yola düşüb
13/08/2020 [15:30]:
Nadir şah Əfşarın nəvələrinin izi ilə...
13/08/2020 [15:19]:
Avqustun ortalarında hava sərin olacaq
13/08/2020 [15:14]:
Kişmişin içərisində narkotik keçirmək istədi, tutuldu - FOTO
13/08/2020 [15:07]:
“Mənə elə gəlir ki, bu ən əsas, vacib olan şeydir...”
13/08/2020 [14:49]:
Qərbi Kaspi Universiteti İsveçrə Universitetinə qəbul aparır
13/08/2020 [14:39]:
“Ailələrin dağılmağına səbəb qısqanclıq yox, niyə və kiminlə evləndiklərini bilməməkdir...”
13/08/2020 [14:37]:
Azərbaycanda 1000-dən çox şəxs sürücülük hüququndan məhrum edildi
13/08/2020 [14:33]:
XİN strukturunda diplomatlarla pullar oğurlanıb - istintaqla bağlı yeni sensasion xəbərlər
13/08/2020 [14:26]:
Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri FOTOLARDA
13/08/2020 [14:19]:
Baş nazir tapşırıq verdi - bu şəxslərin işləməyi qadağan edilsin!
13/08/2020 [14:17]:
Hadı Rəcəblinin qardaşına yüksək vəzifə verildi
13/08/2020 [14:14]:
Baş Nazir 48 dövlət orqanında işçilərin işə cəlb edilməsi qaydasına dair tapşırıq verib
13/08/2020 [13:54]:
Siyasi cəsarət nümunəsi, Heydər Əliyev gedişi və beynəlxalq ifşa!
13/08/2020 [13:49]:
Rusiya Ali İqtisadiyyat Məktəbi UNEC müəllimləri üçün ixtisasartırma təlimləri təşkil etdi
13/08/2020 [13:43]:
Leyla Quliyeva efirə qayıdır - FOTOLAR
13/08/2020 [13:36]:
Belarusa yox, Rusiyaya sanksiya tətbiq edin - Volski
13/08/2020 [13:36]:
Türk professorlar dünyada analoqu olmayan COVID -19 serumu hazırladı: 6 həftə sonra...
13/08/2020 [13:33]:
Tənbəllik ciddi xəstəliyin əlaməti ola bilər ARAŞDIMA
13/08/2020 [13:30]:
Aynişan ilk dəfə həyat yoldaşı ilə boşanmalarından danışdı - FOTO
Bütün arxiv bir sırada
26/03/2020 [15:12] - Cəmiyyət - ( 967 dəfə baxılıb)

İki qanad – dil və nitq mədəniyyəti...



Dil bütövlükdə həyat, tarix, xalqın yaşayış tərzi, yaddaşıdır. O, cəmiyyətin varlığı, təşəkkülü və inkişafı üçün ən mühüm şərtdir. Dil sehrli bir aləmdir, hərə ondan öz məqsədi üçün istifadə edir. Onu yaradan, yaşadan, dəyişdirən, inkişaf etdirən isə xalqdır. Dilin vəzifəsi ancaq informasiya vermək və ünsiyyət vasitəsi olmaqla bitmir. O, milli şüur və təfəkkürün vacib göstəricisidir. Dil həm də milli nailiyyətdir. Həyat kimi canlıdır, keçmişin şahididir. Özündə xalqın tarixini yaşadır, unudulmağa qoymur. İndi dilimizdə frazem kimi formalaşıb daşlaşmış bir sıra ifadələr var ki, vaxtilə onlar öz həqiqi mənalarında işlənmiş, zaman keçdikcə həqiqi məna alt qatda gizlənib, yeni, məcazi məna kəsb edib. Məsələn, ağır xəbər eşidən insan istər-istəməz: “Bu, nə idi, belim sındı bu xəbərdən”, – deyir. İndi bu ifadə məcazi mənadadır. Amma vaxtilə həqiqi mənada işlənib. Monqol-tatarlar işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin bir qismini qılıncdan keçirir, bir qismini qul kimi satır, etiraz edənlərin isə belin sındırıb atırmışlar. Bu, ən ağır cəza imiş. “Belimi sındırdın”, “Apardı tatar məni, Qul edib satar məni” ifadələri də o dəhşətli dövrdən qalıb, günümüzə qədər gəlib çatıb. Həqiqi mənasını alt qatda saxlamış ifadə tarixin canlı şahididir. Dil təkcə tarixin yox, həm də ədəbiyyatın yol yoldaşıdır. O olmasaydı, şifahi və yazılı ədəbiyyat xəzinəsi də olmazdı.

Dilin dinamik hissəsi olan nitq də ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalqın mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya yazanın dünyagörüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəniyyət səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır . Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dil mədəniyyəti dedikdə hər bir xalqın öz dilində fikrini bütün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Burada şifahi və yazılı nitq birgə götürülür. Nitq mədəniyyəti, əsasən, yazılı, şifahi nitqlə bağlıdır. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. O, ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirakçısıdır.

Öz düşüncəsini düzgün yazmaqla və danışmaqla ifadə edərək kamil nitqə malik olmaq mədəni nitqin əsas əlamətidir.

Bu gün şifahi mədəni nitq ən çox özünü televiziya və radio vasitəsilə biruzə verir. Lakin bu, həqiqətənmi, əsl mədəni nitqdir?

Müstəqillik dövründə dil haqqında bir qanunlar qəbul edilib, fərmanlar verilib, amma istər televiziya kanallarında, istərsə də reklam və ya afişalarda heç vaxt müstəqillik dövründəki qədər linqvistik anarxiya olmayıb. Bizə elə gəlir ki, sovet dövründə dil qaydalarına indikindən daha ciddi riayət edilirdi. Bunu “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin son zamanlar Bakının müxtəlif yerlərində apardığı monitorinqlər bir daha sübut etdi. Sovet dövründə ruslar “Amfibiya adam” filmini çox vəsait aparmasın deyə İtaliyada yox , Bakıda çəkmək qərarına gəlirlər. Bakını xarici şəhərə bənzətmək məqsədilə obyekt və müəssisələrin adları xarici dildə yazdırılır və buna görə bir qədər vəsait xərclənilir. Bəs bu gün istənilən xarici filmi Bakıda çəkmək üçün obyekt və müəssisələrin adlarını xarici dildə yazmaq üçün bir manat da olsa, pul xərcləməyə ehtiyac varmı? FADMM-in apardığı araşdırmalar sübut edir ki, təəssüf ki, yox! Amma bu gün Bakıda Azərbaycan şəhərini əks etdirməli olan film çəkmək üçün kifayət qədər vəsaitə ehtiyac var!

Mədəni-ədəbi şifahi nitqin akademik səviyyədə olması tələb olunan telekanallar da bu gün bu baxımdan, demək olar ki, bərbad haldadır. Televizoru açırsan, efirdən eşitdiyin sözlər:

“Pişik Günel”, “Əjdaha Nadir”, “Kərtənkələ Xumar”, “Bozbaş müğənni”, nə bilim nə, nə bilim nə …

“Bozbaş müğənni”yə qulağımız təzəcə öyrəşmişdi ki, bu günlərdə televiziya kanallarından birində “küftəbaş müğənni” ifadəsini də canlı yayında müğənni Elnarə Abdullayevanın dilindən eşitdik!

Dədə Qorqud yaşasa idi, bu adlara baxıb mat qalardı.

İnsana:” Əjdaha, Pişik , Kərtənkələ demədim, mən Dədə Qorqud”,- deyərdi.

Gəlinə ayran,
Ayrana doyran,
İynəyə tikən,
Tikana sökən demədiyi üçün, sözlə məfhum arasındakı bağlılığa əməl etməyib cəmi dörd sözdə yanıldığı üçün peşmançılıq çəkən Dədə Qorqud dilimizin bugünkü vəziyyətini görüb heyrət etməzdimi?!

Olmaz! Dili bu cür yıxıb-sürümək olmaz! Dil heç kəsin dədə malı deyil ki, ondan istədiyi kimi istifadə etsin! O, xalqın malıdır! Efirdə heç olmaz! Efir hər evə qonaqdır, danışığı, sözü-söhbəti ilə hər evə girir, böyüklü-kiçikli hamı ona baxır, hamıya təsir edir. Odur ki, örnək olmalı, öyrədici, mükəmməl olmalıdır.

Efirdən – bədii əsərdən deyil, danışanın nitqindən “Yaxşı edeerəm, ellə sənnin ajjığına” eşidəcəyiksə, hansı ədəbi dil normalarından danışmaq olar? Adətən, telekanallara az baxıram. Evdə olmağımızla əlaqədar martın 21-də AzTV-də yayımlanan “Görüş yeri” verilişinə baxırdım. Dilçi alimlərin də iştirak etdiyi verilişdə aparıcı Kəmalə Babayevanın qonağı Xalq artisti Safura İbrahimovaya xitabında: “Yəqin, Sizi bura gətirmək üçün xeyləm xahiş etdilər”, “çox nadidə hallarda”, – deməsi diqqətimi çəkdi. Əcəba, bəlkə, mən bilmirəm, ədəbi dilimizdə “xeyləm”, “nadidə” sözləri varmış. Həmçinin həmin verilişdə kinorejissor Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun Şıxəli Qurbanov haqqında dediyi: “Cavan, simpatiçni oğlan idi”, cümləsindəki “simpatiçnı” sözü də efirdə işlədilməməli sözlərdəndir.

Sovet dövründə televiziyada ədəbi dil normalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət var idi. Əli Zeynallı, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofeliya Sənani, Sabir Əliyev, Hicran Hüseynov və onlarla diktorun adını çəkə bilərik ki, mükəmməl nitqləri ilə tamaşaçını, dinləyəni televiziya və radioya bağlayıb, ona bir ədəbi məktəb kimi baxmağa vadar edib. İndiki teleaparıcıların bir çoxu ya əttökən, yalnız özünə xoş gələn şit gülüşü ilə, ya yersiz mimika və jestləri ilə, ya da “şpaqatı” ilə yadda qalmağa çalışır və insanlarda televiziyaya qarşı ikrah doğururlar. Bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan televiziya kanallarına baxanların sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Televiziyaya, efirə gedən danışıqlara ciddi nəzarət olunmalı, nitq mədəniyyəti öyrədilməli, bu işə əsl peşəkarlar cəlb olunmalıdır.

Sözün tələffüzündə ləhcə ünsürlərinə yol vermək teleaparıcılar üçün bir nömrəli bağışlanılmaz qüsur sayılmalı, bunun qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görülməlidir. Yenə təkrar edirəm, dil ata malı deyil ki, hər kəs ondan istədiyi şəkildə istifadə etsin. O, ümümxalq sərvətidir və müqəddəsdir. Təsadüfi deyil ki, xalqın həyatında çox şeylər dəyişir, hakimiyyətlər, hökmdarlar, ictimai formasiyalar. Dəyişməyən və ya minillikləri adladaraq cüzi dəyişikliklərə uğrayan isə üstqurum hadisəsi olan dildir. Bu gün onunla hərə bir cür rəftar edir, onu istədiyi kimi dəyişməyə cəhd göstərir.

Orfoqrafiya – reklamçıların, orfoepiya – televiziyadakı bayağı teleaparıcıların pəncəsində can verməkdədir.

Dilimizə sahib çıxmasaq, illər sonra əsl faciə olacaq.

Dil millətin ən mühüm nailiyyəti, göstəricisi kimi onu daşıyan hər bir şəxsdən qayğı və diqqət tələb edir. Hamılıqla bu qayğı və diqqəti ondan əsirgəməmək, onu qorumaq isə hər bir vicdanlı vətəndaşın ən ümdə borcudur.

Sonda onu da demək istəyirəm ki, dinimizə görə, dil Allahın ayələrindəndir və onu qorumaq üçün səy göstərmək böyük savabdır.

Gülyaz ƏLİYEVA

loading...
İctimai məkanlarda siqaret çəkmək qadağan olundu - Koronavirusa görə
Ac saxlanılan uşaq öz nəcisini yeyərək həyatda qaldı - DƏHŞƏT... + FOTOLAR
Sevgilisinə su altında bu cür evlilik təklifi etdi - FOTO + VİDEO
30 illik turizm şirkəti iflas etdi - Koronavirusa görə
400 kiloqram ağırlıq qaldıran atletin dizləri qırıldı - VİDEO
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

İqtisadiyyat
“Mikayıl Cabbarov Azərbaycanın vergi sistemini XIX əsrdən XXI əsrə daşıyıb”
Cəmiyyət
“Ailələrin dağılmağına səbəb qısqanclıq yox, niyə və kiminlə evləndiklərini bilməməkdir...”
Cəmiyyət
“Qarabağsız elə bilirəm ki, hər birimiz yarımçıq yaşayırıq...”
Şou-biznes
“Heç kimin işinə qarışmıram, kimsə sərt danışıbsa, özü bilər...”
Araşdırma
MKİ-nin adamqaçırma əməliyyatlarını UNO-lar uydurmasıyla əsaslandırdığı iddia olundu...

Yazar
Seymur Verdizadə
Toyuq oğurlayana 4 il, uşaq zorlayana 1 il...
Seymur Əliyev
Siyasi cəsarət nümunəsi, Heydər Əliyev gedişi və beynəlxalq ifşa!
Sultan Laçın
“Rusiya Qarabağ savaşında birbaşa bizə qarşı olmasa da,  agenturası Ermənistana dəstək verəcək...”
Həftənin ən çox oxunanları
"Son dəfə Qurban bayramı günü danışdım, bayramını təbrik etdim, səs o səs deyildi..."
Livanlılar küçələrə axışdı: Ya Ərdoğan... - Video
Gərginlik artır, Türkiyə hərəkətə keçməlidir - Rusiya
Kafe və restoranlar açılacaq – Baş nazirdən AÇIQLAMA
Boşandığı deyilən cütlükdən ilk açıqlama Kənandan gəldi: "Başını ağrıtma... "
Aybəniz Haşımovanın köməkçisi Aynişanla bağlı yayılan söz-söhbətə aydınlıq gətirmədi...
Lukaşenkonun təyyarəsi Minski tərk etdi, şəhərə qoşun yeridildi
“Türkiyənin göstərişi ilə ölkəyə girən pakistanlılar Ermənistanı daxildən dağıdacaq”
"Türkiyə olmasaydı, Qarabağ məsələsi çoxdan öz həllini tapmışdı"
Lukaşenko ailə üzvlərini Türkiyəyə qaçırtdı?..- GƏRGİNLİK ARTIR!..
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247