Xəbər lenti
30/05/2020 [00:57]:
Dövlət başçısına müraciət qəbul edilib
30/05/2020 [00:36]:
Müharibəyə başlamadan öncə qərar verməlisiniz: Öz ayağınıza atəş açmağa hazırsınız?
29/05/2020 [23:32]:
Dələduzlar xüsusi təyinatlı geyimləri necə əldə edirlər? - VİDEO
29/05/2020 [23:04]:
"Qarayevin qonağı olan Jerar Depardye gördüklərindən o qədər heyrətə gəlmişdi ki..."
29/05/2020 [22:47]:
“Belarus xalqı qadına səs verə bilməz!” - Lukaşenko
29/05/2020 [22:45]:
ABŞ-da kütləvi etirazlar şiddətlənib: Polis bölməsi ələ keçirildi, bina yandırıldı - FOTO
29/05/2020 [22:43]:
Türkiyə bu ölkəyə F-16-lar göndərir - Müharibə...
29/05/2020 [22:39]:
230 nəfər koronavirusa yoluxduqdan sonra “Tarqovu” bu gün... - VİDEO
29/05/2020 [22:11]:
İmişlidə 14 yaşlı yeniyetmə bədbəxt hadisə nəticəsində ölüb
29/05/2020 [21:44]:
Rusiyanı yalnız belə dayandırmaq olar - Eks-prezident
29/05/2020 [20:53]:
Tural Gəncəliyev Qarabağ separatçılarının rəhbərinə cavab verdi
29/05/2020 [20:49]:
Türkiyədə bağlanan məscidlər 74 gün sonra açılıb
29/05/2020 [20:47]:
Külək güclənəcək, intensiv yağış yağacaq, dolu düşəcək - XƏBƏRDARLIQ
29/05/2020 [20:07]:
Pakistanın dövlət başçısı Prezident İlham Əliyevi təbrik edib
29/05/2020 [20:05]:
Səfir: "BTQ Çindən Avstriyaya qədər ərazini birləşdirir"
29/05/2020 [20:04]:
“Sanki karantində deyil, istirahətdəyik” – Damla
29/05/2020 [19:54]:
Elmira Axundova etimadnaməsini Vladimir Zelenskiyə təqdim edib FOTO
29/05/2020 [19:51]:
Hərbi müəssisələr və təcridxanalarda koronavirusla bağlı vəziyyət açıqlandı
29/05/2020 [19:50]:
Azərbaycanda koronavirusun ikinci dalğası ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ - VİDEO
29/05/2020 [19:48]:
Koronavirusa yoluxanlar üçün açılacaq xəstəxanaların yerləri bilindi - RƏSMİ
29/05/2020 [19:32]:
Toylarla bağlı daha bir açıqlama
29/05/2020 [19:31]:
Naxçıvanda komanda-qərargah məşqi keçirildi
29/05/2020 [19:29]:
Rayonlara gediş-gəlişin hansı halda bərpa olunacağı açıqlandı - RƏSMİ
29/05/2020 [18:53]:
Analizlər göstərir ki, kütləvi yoluxma əsasən yas mərasimlərində baş verir - TƏBİB
29/05/2020 [18:45]:
Bu təhlükəli dini sekta Azərbaycanda yenidən fəallaşıb?..
29/05/2020 [18:43]:
Naxçıvana uçuşlar bərpa edilir - RƏSMİ
29/05/2020 [18:38]:
Bakıda ən çox yoluxma Yasamalda qeydə alınıb
29/05/2020 [18:37]:
Azərbaycanda koronavirusa yoluxanların 5 faizi uşaqlardır
29/05/2020 [18:36]:
Nazirlər Kabineti rəsmisindən XƏBƏRDARLIQ: “Cəzalar artacaq və sərtləşəcək” - VİDEO
29/05/2020 [18:34]:
TƏBİB sədrindən yoluxmaların artması ilə bağlı MÜHÜM AÇIQLAMA
29/05/2020 [18:22]:
Unuda bilmədiyim dost...
29/05/2020 [18:13]:
Azərbaycanda koronavirusla bağlı testlərin sayı açıqlandı - RƏSMİ
29/05/2020 [18:12]:
Azərbaycanda koronavirusdan sağalanların sayı 3 125-ə çatdı
29/05/2020 [18:10]:
Azərbaycanda daha 230 nəfər koronavirusa yoluxub, 103 nəfər sağalıb
29/05/2020 [18:02]:
Mənzillə təmin edilən şəhid ailələri və müharibə əlillərinin sayı 7700-ə çatdı
29/05/2020 [17:42]:
Azərbaycan Türkiyənin qaz alışında birinci yerə yüksəlib
29/05/2020 [17:40]:
Sevda Yəhyayeva nişanlısı ilə birgə çəkdirdiyi fotolarla gündəmə gəlib
29/05/2020 [17:25]:
Bu qadağalar hələ də qüvvədədir - SİYAHI
29/05/2020 [17:18]:
Respublika Günü münasibətilə Türkiyənin “Bengü Türk” televiziyasında xüsusi veriliş yayımlanıb
29/05/2020 [17:14]:
"Təəssüf ki, ildən-ilə ali məktəblərdə “Azərbaycan tarixi”nə ayrılan saatlar azalır" - MÜRACİƏT
29/05/2020 [17:10]:
Mayın 31-dən dövlət qurumları tam heyətlə fəaliyyətə başlayır
29/05/2020 [17:08]:
Azərbaycanda bir sıra məhdudiyyətlər aradan qaldırılır - RƏSMİ
29/05/2020 [17:07]:
Azərbaycanda iri ticarət mərkəzlərinin və “Mall”ların fəaliyyəti bərpa olunur - RƏSMİ
29/05/2020 [17:06]:
Tarixi binaya qəsd, yoxsa milli tariximizə töhfə? - REPORTAJ
29/05/2020 [16:33]:
Prezident İlham Əliyev xorvatiyalı həmkarını təbrik edib
29/05/2020 [16:28]:
Maskadan istifadə etməmək məsuliyyətə səbəb olacaq - Nazirlər Kabineti
29/05/2020 [16:19]:
Bitməyən Yaxın Şərq savaşı: böyük güclərin yeni toqquşmaları gözlənir
29/05/2020 [16:12]:
Dünyada koronavirusdan ölənlərin sayı 360 mini keçdi - STATİSTİKA...
29/05/2020 [16:08]:
Azərbaycanda qoruyucu tibbi maskaların taxılması məcbur olan yerlər açıqlandı - SİYAHI
29/05/2020 [16:06]:
“Mənimlə duet oxumaq 10 mindir” - Mənzurə Musayeva
29/05/2020 [16:04]:
Azərbaycanda koronavirusla bağlı yeni sistem yaradıldı - RƏSMİ
29/05/2020 [16:02]:
Azərbaycan sərhədlərinin bağlı qalma vaxtı uzadıldı - RƏSMİ
29/05/2020 [15:45]:
Kim Çen In İlham Əliyevə məktub göndərdi
29/05/2020 [15:43]:
“Toysuz qalan müğənnini bağına çağırıb, oxutduracaq” - VİDEO
29/05/2020 [15:25]:
“Sekslə o qədər çox məşğul olurdum ki, yorğunluqdan idman zalına da gedə bilmirdim"
29/05/2020 [15:19]:
Qənirə Paşayevanın təşəbbüsü ilə Tovuzdakı həssas təbəqəyə daha 2000 maska göndərildi
29/05/2020 [15:17]:
Leninin qohumları...
29/05/2020 [15:08]:
"Qaçqın və məcburi köçkünlər dövlətin qayğısını daim yüksək səviyyədə hiss edirlər"
29/05/2020 [15:04]:
Ramil Səfərova çamur atanlara mükəmməl cavab - VİDEO
29/05/2020 [15:00]:
Tramp sosial şəbəkələrin tənzimlənməsi ilə bağlı fərman imzalayıb
29/05/2020 [14:59]:
Rus milyarderlər koronavirusdan xilas olmaq üçün Avropa çimərliklərinə qaçırlar...
29/05/2020 [14:57]:
DİN it döyüşdürənlərin fotosunu yaydı - FOTO
29/05/2020 [14:43]:
"Laçın - Laçını xatırlayan sonuncu laçınlı öləndə Azərbaycan üçün öləcək"
29/05/2020 [14:43]:
Millət vəkili koronavirusdan qorunmaları üçün əlil və veteranlara iki mindən çox maska göndərdi...
29/05/2020 [14:36]:
XI sinif buraxılış imtahanlarında tapşırıqların strukturunda sadələşdirilmə aparılıb
29/05/2020 [14:33]:
Sülh dövrünün “müharibəsi”: 300 milyon insan bu “müharibə”nin qurbanı olacaq!
29/05/2020 [14:14]:
Bakıda karantini pozan dönər evinin sahibi 2 000 manat cərimələndi
29/05/2020 [14:11]:
"Ay it uşaqları, Ramil Markaryanı yatdığı yerdə öldürməyib..."
29/05/2020 [13:56]:
Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Sədri Sahibə Qafarovaya zəng edib
29/05/2020 [13:54]:
“Səhlənkarlıq davam etsə, bizi Avropanın taleyi gözləyə bilər” - Baş infeksionist
29/05/2020 [13:51]:
Bakıda gözəllik salonunda qətl törədildi, saxlanılan var - RƏSMİ
29/05/2020 [13:38]:
Milli Məclis sədrinin müavini Adil Əliyev “Azərbaycanın Qüruru” qızıl ordeni ilə təltif edilib
29/05/2020 [13:20]:
Ötən günün "yol terroru" - 6 qəza, 6 ölü, 1 yaralı
29/05/2020 [13:19]:
BMT-nin iqlim konfransı 15 ildə ilk dəfə təxirə salındı
29/05/2020 [13:17]:
Tələbələrin təhsil haqqı xərclərinin ödənilməsi asanlaşdı - VİDEO
29/05/2020 [13:14]:
DİM TOEFL imtahanı keçirəcək
29/05/2020 [13:12]:
Sabah güclü külək əsəcək, şimşək çaxacaq, dolu düşəcək
29/05/2020 [13:10]:
Ermənistanda hərbi polisə yeni əməkdaşlar rüşvətlə götürülür
29/05/2020 [13:10]:
Azərbaycan Respublikasıının 20 faizində  təhlükəsizlik atası azərbaycanlı olan generala tapşırıldı... 
29/05/2020 [12:58]:
Aktrisa ərinə çəkilişdə reperlə xəyanət etdi -FOTOLAR
Bütün arxiv bir sırada
04/04/2020 [02:25] - Araşdırma - ( 3191 dəfə baxılıb)

28 aprel işğalı - Rusiya dövlət sosial siyasi tarix arxivinin sənədlərindəki ilginc faktlar...



1920-ci ilin əvvəllərində Şimali Azərbaycanda aprel işğalının tarixşünaslığının yazılmasında Rusiya arxiv sənədlərinin əhəmiyyəti böyükdür. Bu sənədlər içərisində 1918-1920-ci illərə aid partiya və Sovet hökumət rəhbərlərinin bir-birləri ilə teleqram, məktub və sair formalarda yazışmaları tədqiq olunan problemlə bağlı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Sovet hökumət rəhbərlərinin yazışmalarının bir çoxunu Azərbaycan tarixi ilə bağlı ilkin mənbə kimi də qiymətləndirmək olar.  
1918-1920-ci illərdə nəşr olunan müxtəlif siyasi yönümlü qəzet və jurnalların səhifələrindəki yazıları da (həmin yazıların subyektiv xarakter daşımasına baxmayaraq) mövzu ilə bağlı mühüm əhəmiyyət kəsb edən mənbələr sırasına daxil etmək olar. Bu mənbələr problemin yazılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. 
1917-ci ilin oktyabr ayında Rusiyada qurulan bolşevik hökuməti Cənubi Qafqazda öz işğalçılıq siyasətini Azərbaycan üzərində qurmağa çalışırdı. Daha doğrusu, Azərbaycanın işğal edilməsi sonradan Cənubi Qafqazda sovet Rusiyasının möhkəmlənməsinə şərait yaratmış olardı. 
Sovet Rusiyası xarici müdaxilə və vətəndaş müharibəsini (1918-1920-ci illər) qalibiyyətlə başa çatdırdıqdan sonra keçmiş çar Rusiyası imperiyası ərazisinin bərpa etmək və öz müstəqilliklərini yenicə qurmuş xalqları yenidən, ancaq bu dəfə başqa adla, imperiyanın əsarətinə qaytarmaq üçün əlverilşli imkan əldə etmiş oldu. RSFSR hökumətinin hərbi qüvvələri tərəfindən Cənubi Qafqazı sovetləşdirmək adı ilə zəbt etmək üçün əməliyyat hazırlığı gedirdi. 
Rusiya 1920-ci ilin yanvar ayının əvvəllərindən başlayaraq bütün diqqətini Cənubi Qafqaza- Şimali Azərbaycana yönəltmiş və müxtəlif istiqamətlərdən ona qarşı təzyiqlərə başlamışdı. Rusiyanın Azərbaycanla bağlı siyasətini dərindən öyrənilmək üçün Sovet dövlətini quran (V.İ.Lenin, İ.Stalin, Q.Orconikidze, Q.Çiçerin, D.Trotski, S.Kirov və başqaları) şəxslərlə əlaqədar Rusiya Federasiyasının arxivlərində saxlanılan sənədlər daha çox diqqəti cəlb edir. Məsələn, 1920-ci il martın 17-də V.Lenin Q.Orconikidzeyə göndərdiyi teleqramında qeyd edirdi ki, Bakını tutmaq bizə olduqca vacibdir. Bütün cəhtləri bu istiqamətə yönəltmək lazımdır. Bununla belə nəzərə almaq lazımdır ki, bəyanatlarınızda olduqca diplomatik olmaq vacibdir və yerlərdə sovet hakimiyyətinin möhkəm hazırlandığına yüksək əminlik olmalıdır. Eyni ilə Gürcüstana yanaşılmalıdır. Məsləhət görürəm ona (Gürcüstana-A.V.) daha çox ehtiyatla yanaşılsın (RDSSTA, .f 558, siy.1, iş. 5481, v. 4-7). Bu teleqramdan tam aydın olur ki, Sovet Rusiyasının əsas məqsədi Azərbaycanı işğal etmək olmuşdur. Bununla bağlı çox ciddi hazırlıq işləri də görülürdü. 
D.Trotskinin Bakının işğal olunması ilə bağlı 1920-ci il martın 21-də Moskvadan İ.Stalinə göndərdiyi teleqramı diqqəti cəlb edir. Teleqramda “Tuxaçevsikiyə sorğu göndərdiyini” və ondan “Bakını işğal etmək və saxlamaq üçün təcili əməliyyatın aparılmasının mümkün” olub-olmaması ilə bağlı məlumat istədiyi qeyd olunurdu (RDSSTA, .f 558, siy.1, iş. 5481, v. 4-7).  
Bu dövrdə RSFSR XKS-nın sədri V. Leninin təşəbbüsü ilə, İ. Stalinə Qafqaz Cəbhəsinin möhkəmləndirilməsi işinə nəzarət etmək tapşırılmışdır. İ.Stalin L. Trotskiyə 1920-ci il 21 mart tarixində göndərdiyi teleqramında yazırdı: “Şifrələnmiş teleqramınızı aldım. Qafqaz cəbhəsində 25 atıcı və 10 diviziya var. Sizin təklifinizə uyğun olaraq polyaklara qarşı duran diviziyadan 6-sını götürmək olar. Qalan qüvvələrlə Bakı rayonunu cəsarətlə saxlamaq mümkündür. Əgər birtərəfliyə söz versək, Gürcüstan qorxulu deyil (RDSSTA, .f 558, siy.1, iş. 5481, v. 3).
Sovet Rusiyası Cənubi Qafqaza hərbi təcavüz etmək üçün müxtəlif formada təzyiqlərini artırmışdır. 1920-ci ilin əvvəlində sovet hökuməti Denikin ordusuna qarşı birgə hərbi əməliyyatlar aparmaq məqsədilə, müqavilə bağlamaq təklifilə, Azərbaycan və Gürcüstan hökumətlərinə müraciət etmişdir. Lakin hər dəfə rəd cavabı almışdır. 
Sovet Rusiyasının xarici işlər komissarı Q.Çiçerin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinə bir neçə dəfə nota göndərərək Denikinə qarşı birgə mübarizə aparmaq təklifi olunmuşdur. Lakin AXC hökuməti cavab notasında bunun Rusiyanın daxili işi olduğunu bildirmişdi. Sovet Rusiyasının Şimali Qafqazda mövqeyinin möhkəmlənməsini və işğal olunma təhlükəsini görən Azərbaycan və Gürcüstan hökumətləri 1920-ci ilin yazında Rusiya ilə müqavilə bağlamaq üçün öz nümayəndələrini Moskvaya göndərməyə məcbur olmuşdular. Lakin şəraitin dəyişməsi ilə Moskva danışıqları yubatmışdır.
Sovet Rusiyası Qafqazda yerləşən ordularını yenidən formalaşdıraraq “1920-ci il yanvarın 16-da Cənub-Şərq cəbhəsi Qafqaz cəbhəsi adlandırılmağa başlamışdır. Onun tərkibinə 8-ci, 9-cu, 10-cu, 1-ci süvari və 11-ci ordular daxil edilmişdir”.
Bakının işğalı ərəfəsində Orconikidzenin aprelin 23-də Çiçerinə göndərdiyi teleqramında Bakıdakı vəziyyəti belə izah edirdi: “hökumətin tərkibindən ittihadçılar, sosialistlər və başqa partiya nümayəndələri çıxmışdır. Yusifbəyov hökuməti yalnız müsavatçılardan ibarətdir. Türkiyədə Milli hərəkatın rəhbəri Mustafa Kamal Paşa Azərbaycandan tələb edir ki, onları İngiltərənin hücumundan müdafiə etmək məqsədilə, sovet ordusunu Türkiyə sərhədinə buraxsınlar. 1920-ci il aprelin 21-də cəbhə qərargahının məlumatı əsasında, Bakını ələ keçirmək üçün ordunun cəmləşdirilməsi haqqında əmr verilmişdir. Əslində Orconikidzenin guya “Mustafa Kamal Paşa Azərbaycandan tələb edir ki, onları İngiltərənin hücumundan müdafiə etmək məqsədilə, sovet ordusunu Türkiyə sərhədinə buraxsın” fikri heç bir tarixi sənədə əsaslanmadığına görə tamamilə yalnışdır. Çünki indiyə kimi bu məsələ ilə bağlı nə Rusiya, nə də ki, Türkiyə arxivlərində elə bir sənədə rast gəlinməmişdir.  
1920-ci il aprelin 23-də Tuxaçevski və Orçonikidze tərəfindən 11-ci Ordunun komandanlığına göndərdikləri teleqramda “son məqsəd Bakı quberniyası deyil, bütün Azərbaycan ərazisini ələ keçirmək hesab edilməlidir” əmri verilmişdir. 
Bakı işğal olunduqdan sonra Q.Orconikidze və S.Kirovun Bakıdan V.Leninə göndərdiyi 1920-ci il 4 may tarixli teleqramında (Orconikidzenin birinci teleqramı 1920-ci il aprelin 30-da Leninə göndərilib və burada 1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə Azərbaycanda baş vermiş hadisələr şərh olunmuşdur) deyilirdi: “27-dən 28-nə keçən gecə, saat 2-də Bakıda hakimiyyət Azərbaycan İnqilab Komitəsinin əlinə keçdi. O da Azərbaycanı Sovet Respublikası elan etdi. Gecə saat 4-də zirehli qatar Bakıya daxil oldu” (RDSSTA, f, 85. siy.13. iş. 12. v. 9-10). 
Q.Orconikidze və S.Kirovun 1920-ci il mayın 4-də Mərkəzə göndərdikləri teleqramda hakimiyyət kommunistlərə təhvil verildikdən iki saat sonra piyada batalyonu olan zirehli qatar Bakıda olduğu, ertəsi günü süvari və ordunun qərargaha gəldiyi qeyd edilmişdir. Q.Orconikidze və S.Kirovun V.Leninə göndərdikləri teleqramda “yaxın vaxtlarda Azərbaycanda baş verənlər Gürcüstanda da olacağı” haqqında və  Azərbaycanı təbrik etməyin və onun ümumi formada tanınmasının vacib” olduğu göstərilirdi. Bundan sonra V. Lenin Azərbaycan Sovet hökumətinə təbrik teleqramı göndərmişdi. V.Leninin 1920-ci il mayın 5-də RSFSR Xalq Komissarları Soveti adından Azərbaycan Sovet hökumətinə göndərdiyi teleqramda deyilirdi: “Xalq Komissarları Soveti müstəqil Azərbaycan respublikasının zəhmətkeş kütlələrinin azad edilməsini təbrik edir”. 
Sovet ordusu Bakını yenicə işğal etməsinə baxmayaraq, artıq Azərbaycanın Sovet Rusiyası ilə birləşməsindən söhbət gedirdi. Bununla bağlı Q.Orconikidze və S.Kirovun 1920-ci il mayın 4-də Mərkəzə göndərdikləri teleqramda deyilirdi: “Azərbaycanın Sovet Rusiyası ilə hərbi, təsərrüfat və iqtisadi birləşməsini həyata keçirəcəyik. Təcrübə, bizə bütün Qafqazda, eləcə də başqa yerlərdə Xalq Komissarları Sovetinin adından səlahiyyət vermənizi tələb edir. Təcili radio ilə, yaxud kimləsə göndərməklə, bizi bu səlahiyyətlə təmin edin. Nərimanova belə səlahiyyətlər verməyin”. Halbuki Sovet ordusu tərəfindən Bakının işğal edilməsi ərəfəsində N.Nərimanovun onlara nə qədər lazım olduğunu Q.Orconikidzenin Mərkəzə-Moskvaya göndərdiyi teleqramından görmək mümkündür. Q.Orconikidze yazırdı: “Nərimanov olduqca Bakıya lazımdır. Artıq dərəcədə Sizdən xahiş edirəm, sabah onu bizə yola salın”. Buradan göründüyü kimi, əgər əvvəllər Q.Orconikidze və S.Kirov Moskvadan N.Nərimanovu təcili Bakıya göndərməyi xahiş edirdilərsə, indi artıq onun Bakıya gəlişini istəmirdilər, səbəb isə onun nüfuzundan və onların hər ikisinin pərdəarxası oyunlarının N.Nərimanov tərəfindən ifşa olunacağından qorxmaları idi. 
Sovet ordusu Azərbaycanı işğal etdikdən sonra hər cür özbaşınalıqlar baş vermişdir. Bu dövrdə kütləvi həbslər başlamışdır. Qazax qəzasının fövqəladə komissarı Əli İsgəndərovun AK(b)P MK-ya göndərdiyi hesabat xarakterli məruzəsində Gəncə üsyanından (burada söhbət 1920-ci ilin may ayında rus işğalına qarşı silahlı üsyandan gedir) sonra tərkibində 14 bəyin də olduğu 40 nəfər tanınmış şəxsin həbs olunaraq Bakıya göndərilməsi və həbs olunanlar arasında “Müsavat” partiyasının 25 üzvünün olması haqqında məlumat öz əksini tapmışdır. Məlumdur ki, XI Ordu 1920-ci ilin mayında Gəncə üsyanının yatırılmasında xüsusilə qəddarlıq göstərmişdir. O dövrdə Sovet Rusiyanın xarici siyasətini istiqamətləndirən Q.Çiçerin də V.Leninə göndərdiyi teleqramında “Yelizavetpolda (Gəncədə-V.Ş.) müsəlmanların kütləvi öldürülməsini” etiraf etmişdir. 
Pankratovun rəhbərlik etdiyi Xüsusi şöbənin apardığı əməliyyat nəticəsində, Sovet dövlətinin əleyhinə gizli təbliğat apardıqlarına görə, 1920-ci il oktyabrın 30-dən 31-nə keçən gecə “İttihad” partiyasının üzvlərindən  86 nəfər həbs edilmişdir. 1920-ci il noyabrın 20-də isə AKP MK siyasi bürosunun iclasında Pankratovun verdiyi məlumatdan belə aydın olur ki, Zaqatala dairəsindən 70 nəfərə kimi həbs edilmiş, onların da içərisində antisovet əleyhinə üsyanın rəhbəri İslam bəy Kardaşov da var idi. Digər bir sənəddə isə Qazaxda ağ ordunun zabiti Qarayev Həmid həbs olunaraq Qafqaz cəbhəsinin Xüsusi şöbəsinin ixtiyarına verilmişdir. Bu şöbənin də ixtiyarına verilən insanların taleyi nə ilə nəticələnməsi tarixi sənədlərdən məlumdur. Belə ki, Şimali Azərbaycan XI Ordu tərəfindən işğal olunduqdan sonra günahsız insanların sorğu-sualsız güllələnməsi adi hal almışdır. Rəsmi sənədlərə görə Ağdaşda həbs olunanlardan Cəbrayıl Məmməd oğlu, Məmməd bəy Hüseynbəy oğlu Həbibbəyov, Lətif  Əbdüləziz oğlu, Həmid Əziz oğlu güllələnmişdir. İşğalın birinci günü qəzalarda həbs olunanların bir çoxu güllələnmək üçün Bakıya göndərilirdilər. 1920-ci il iyulun 17-də Azərbaycan SSR İnqilabi Hərbi-Səhra Tribunalı 14 nəfər kommunistin Azərbaycandan sürgün edilməsi və 28.340 rubl dəyərində pul və əmlaklarının müsadirə olunması, eləcə də Azərbaycan Dəmir Yol rəisi və General-Qubernatoru Teymur bəy Məlik Aslanovun güllələnmə qərarı çıxatmışdır. 
Gürcüstanın da sovetləşdirilməsi məsələsini işləyib hazırlanmasının planlaşdırılmasına baxmayaraq, 1920-ci ilin aprelin ortalarında Gürcüstanda hakimiyyətə qarşı yerli kommunistlər tərəfindən təşkil olunmuş üsyan məğlubiyyətlə başa çatmışdır. Gürcü hökuməti üsyanı yatırmışdır. Onun iştirakçılarının bir çoxu həbsxanaya salınmışdır. Q.Orçonikidze 1920-ci il aprelin 23-də gürcü kommunistlərinin həbsi haqqında Lenin və Çiçerinə teleqrafla xəbər vermişdi. Həmin dövrün sənədləri sübut edir ki, Azərbaycanı işğal etməsindən əvvəl Sovet Rusiyası Gürcüstanı işğal etmək fikirində olmuşdur. Lakin Gürcü hökumətinin qəti addımı bunun qarşısını almışdır. 
Məlumdur ki, Azərbaycanda baş vermiş 1920-ci ilin aprel işğalını RSFSR XKS sədri V.Lenin tərəfindən çox sevinclə qarşılanmışdır. O, yanacaqsız qalmış Rusiya sənayesinin artıq “iqtisadi baza”sının olduğunu bildirmişdi.  1920-ci il aprelin 29-da Şüşə-Çini istehsalat müəssisəsi fəhlələrinin Ümumrusiya qurultayında çıxış edən V.İ. Lenin demişdir: “Bakı proletariatı hakimiyyəti öz əlinə almış və Azərbaycan hökumətini devirmişdir. Beləliklə, nəqliyyatımız və sənayemiz Bakı neft mədənlərindən çox böyük yardım alacaq”. 
XI Sovet ordusu Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bura Sovet hakimiyyətinin sonrakı fəaliyyəti üçün əsas dayaq məntəqəsi olmaqla yanaşı, Sovet hökuməti Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü ermənilərin xeyrinə həll etməyə başlamışdır. Yalnız N.Nərimanovun Mərkəzin Azərbaycana qarşı bu cür münasibətinə qarşı çıxması məkrli düşmənin planlarını tamamilə həyata keçirməyə imkan verməmişdir. Lakin Azərbaycanı işğal edən Rusiya idi, N.Nərimanovun isə ona gücü çatmazdı. Digər tərəfdən, N. Nərimanov və onun silahdaşları bolşevik süngülərinin köməyi ilə hakimiyyətə gəldiklərinə görə ona qarşı nəinki mübarizə apara bilməzdilər, ona heç gücləri də çatmazdı. Azərbaycanın taleyini bolşevik Rusiyası ilə bağlayan N.Nərimanov, ancaq qələminə və şəxsi nüfuzuna görə bəzi haqsızlıqların qarşısını ala bilsə də, ümumilikdə, sovet müstəmləkəçilik siyasətinin qarşısını ala bilməməşdir. 
Q.Orconikidze 1920-ci il mayın 22-də Leninə, Stalinə və Çiçerinə göndərdiyi teleqramında yazırdı: “Mənə elə gəlir ki, Şuşa, Naxçıvan, Ordubad və Culfa ermənilər tərəfindən heç bir müqavimətə rast gəlmədən işğal olunmalıdır” (RDSSTA,  f. 85. siy.2/s. iş. 4. v. 5). 1920-ci il iyunun 19-da Q.Çiçerinin Q.Orconikidzeyə göndərdiyi teleqramda isə bildirilirdi: “Qarabağ, Zəngəzur, Şuşa, Naxçıvan, Culfa nə Ermənistana, nə də Azərbaycana birləşdirilməməli, yerli sovetlər yaratmaqla Rusiyanın hakimiyyəti altında qalmalıdır. Əks təqdirdə başqa qərarlar, ümumi vəziyyətin tələb etdiyi sülh siyasətimizi poza bilər”. 
Q.Çiçerin 22 iyun 1920-ci ildə RK(b)P MK Siyasi bürosuna göndərdiyi digər bir məktubunda “sovet qoşunları tərəfindən ələ keçirilməsi nəzərdə tutulan mübahisəli ərazilərin – Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan, Culfa, Şərur, Dərələyəz qəzaları Azərbaycana birləşdirilməsinin mümkün olmadığını” qeyd etmişdir. O, bunu guya “Ermənistanla razılaşmanı qeyri-mümkün edəcəyini” önə çəkirdi (RDSSTA, f.5, siy.2, iş.314, v.11). Halbuki, bəhs olunan dövrdə Ermənistan (Ararat) Respublikasının elə bir siyasi və hərbi gücü yox idi ki, Sovet Rusiyasına qarşı dura bilsin. 
İlk vaxtlar Moskva Azərbaycanla hesablaşırdı. Cənubi Qafqazda hər hansı bir tədbir keçirmək istəsəydi, onda Azərbaycanın mövqeyini nəzərə alırdı. Lakin sonrakı mərhələdə, yəni Sovet hakimiyyəti möhkəmləndikcə Azərbaycanın hakimiyyət orqanlarının fikirləri daha nəzərə alınmırdı. Q.Orconikidze isə Azərbaycana xüsusi önəm verirdi. Mərkəz ona Bakıda qalıb Azərbaycan İnqilab Komitəsinin siyasi rəhbərliyini öz üzərinə götürməsi göstərişi vermişdir. 
Beləliklə, “Rusiya dövlət sosial siyasi tarix arxivi (RDSSTA)” sənədlərinin müəyyən bir hissəsinin təhlil olunması aşağıdakı nəticəyə gəlməyə imkan verir: 1. Azərbaycan zəhmətkeşləri Azərbaycana hərbi təcavüz etməyi Sovet hökumətindən xahiş etməmişdir. 2. XI qırmızı ordu Azərbaycanı azad etmək deyil, işğal etmək üçün hərbi təcavüz etmişdir. 3. 1920-ci il aprelin 28-də milli hökumət (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) devrildikdən sonra hakimiyyətə, “əməkçi xalq” deyil, Azərbaycanı Sovet Rusiyasına birləşdirmək istəyən bir qrup azərbaycanlı kommunist gəlmişdir. 4. AXC-nin parlament iclası 1920-ci il aprelin 27-də hakimiyyəti azərbaycanlı kommunistlərinə təhvil vermək üçün deyil, müstəqil dövlətin sərhədlərini pozan və Azərbaycanı işğal etməyə gələn rus ordusu ilə bağlı məsələni müzakirə etmək üçün çağırılmışdı. Lakin vəziyyətin daha da kəskinləşməsini nəzərə alan hökumət hakimiyyəti müəyyən şərtlər daxilində müvəqqəti olaraq Azərbaycan kommunistlərinə verməyə qərara almışdır. 5. Azərbaycanın təbii sərvətləri – nefti, pambığı, taxılı və s. məhsulları təmənnasız olaraq Rusiya Sovet imperiyasının ümumi malına çevrilmişdi. 6. Azərbaycanın idarə olunması və ərazi bütövlüyü məsələsi Sovet hökumətinin nəzarəti altında həll olunması nəzərdə tutulurdu. 7. “Müstəqil Azərbaycan Şüarı” yalnız şüar olaraq qalmışdır, həqiqətdə isə Şimali Azərbaycan bolşevik Rusiyasının müstəmləkəsinə çevrilmişdi. 
                                                                       
Vaqif Abışov
Tarix üzrə elmlər doktoru  

"Təəssüf ki, ildən-ilə ali məktəblərdə “Azərbaycan tarixi”nə ayrılan saatlar azalır" - MÜRACİƏT
Leninin qohumları...
"Din dövlətdən ayrı olsa da, vətəndaş vətənindən ayrı deyil, ona görə də..."
"Qarnınızın dərdi nədir, bəndədən qorxmursunuz, heç olmasa Allahdan qorxun..."
Qarnı burnunda olan məşhur müğənni çimərlikdə kameralara yaxalandı - FOTOLAR
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika

Gündəm
Müharibəyə başlamadan öncə qərar verməlisiniz: Öz ayağınıza atəş açmağa hazırsınız?
Dünya
Dünyada koronavirusdan ölənlərin sayı 360 mini keçdi - STATİSTİKA...
Dünya
Rus milyarderlər koronavirusdan xilas olmaq üçün Avropa çimərliklərinə qaçırlar...
Cəmiyyət
"Laçın - Laçını xatırlayan sonuncu laçınlı öləndə Azərbaycan üçün öləcək"
Gündəm
Sülh dövrünün “müharibəsi”: 300 milyon insan bu “müharibə”nin qurbanı olacaq!
Yazar
Seymur Verdizadə
Ramil Səfərov kimin əmisi oğlunu öldürüb?
İlham İsmayıl
Millət özündə qeyrət, şərəf tapıb bu alçaldıcı tarixə son verəcək...
Sultan Laçın
"Əbülfəs Qarayevləri 26 il tanımamışıq?.. -İnnən belə mübarizə mədəniyyətimiz artacaqmı?.."
Həftənin ən çox oxunanları
İranda pulun üzərinə Azərbaycan haqda görün nə yazıldı - FOTO
"Koçaryanı da axtarırdım ki, tikə-tikə etdirim, amma Pənah kimilər qoymadı..." - VİDEO
Ermənistan Rusiyanın tərkibinə qatılır, Qarabağ isə...
Türkiyə Azərbaycanla uçuşları bu tarixdən bərpa edir – RƏSMİ AÇIQLAMA
Ermənistan Tehranı hədələdi: "İran ermənilərə görə ayaq üstə qalıb, "təşəkkür"ümüz bu oldu"
“Əri ölən qadına 800 manat təklif etdilər ki, koronavirusdan öldüyü ilə razılaşsın”
Valentina Tereşkova ilə Vilyam Hacıyevi nə bağlayır?
Ramil Səfərov kimin əmisi oğlunu öldürüb?
Azərbaycan Respublikasıının 20 faizində  təhlükəsizlik atası azərbaycanlı olan generala tapşırıldı... 
"Belə fikirlər var ki, guya Rusiya torpaqlarımızı işğaldan azad etməyə mane olacaq, ancaq..."
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247