Xəbər lenti
15/07/2020 [03:02]:
Vaqif Dərgahlı Ermənistanın növbəti dezinformasiyasını təkzib etdi: "Sübut varsa, onu təqdim etsin"
15/07/2020 [01:56]:
"Hazırda Tovuz rayonu istiqamətində nisbi sakitlikdir" - RƏSMİ...
15/07/2020 [01:20]:
Şəhidliyiniz mübarək...
15/07/2020 [00:30]:
TƏFƏRRÜAT AÇIQLANDI: Generalımız hansı şəraitdə şəhid olub – Tək deyilmiş…
15/07/2020 [00:24]:
Tovuzda döyüş bölgəsində olan Qənirə Paşayeva xəsarət aldı
15/07/2020 [00:16]:
"Azərbaycan parlamentinin qapalı və fövqaladə iclası çağırılmalıdır və..."
15/07/2020 [00:10]:
Düşmənin daha bir döyüş texnikasının məhv edilmə anı... - VİDEO
15/07/2020 [00:01]:
“İnanırıq ki, bu müraciəti anlayışla qarşılayaraq...” - DİN
14/07/2020 [23:21]:
Şəhid generalın anası: “Oğlum Vətənini canından əziz tutdu”
14/07/2020 [23:18]:
Polkovnik İlqar Mirzəyevin nəşi Bakıya gətirilib
14/07/2020 [23:15]:
Düşmənin daha bir hərbi obyekti darmadağın edildi -VİDEO
14/07/2020 [23:11]:
Şəhid generalın 30 illik dostu: “Hər zaman döyüş bölgələrində əsgərlərin yanında olub”
14/07/2020 [22:52]:
Azər Kərimli Avronest PA-nın həmsədrlərinə məktub göndərdi: Erməni təxribatına görə...
14/07/2020 [22:22]:
"Müqəddəs Şəhidlərimizə “öldü" yazmayın..."
14/07/2020 [22:14]:
Ermənilərin atdığı mərmi Yuxarı Öysüzlü kənd sakininin həyətinə düşdü
14/07/2020 [22:11]:
Sumqayıtda şəhid generala görə böyük izdiham - VİDEO
14/07/2020 [22:06]:
"Səfərbərlik əmri verilsə, bir günə yüz minlərlə gəncimiz Vətənin müdafiəsinə qalxacaq"
14/07/2020 [21:45]:
Ermənistan daha iki çağırışçı əsgərin öldüyünü açıqladı
14/07/2020 [21:44]:
Döyüşdə ölən erməni əsgərinin pasport məlumatları - Ermənistanın gizlətdiyi ölən hərbçi
14/07/2020 [21:39]:
“Məqsəd Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı prosesin qarşısını almaqdır"
14/07/2020 [21:35]:
Azərbaycanlı alim koronavirusdan sağaldı
14/07/2020 [21:29]:
"Gənc hərbçilərlə çiyin-çiyinə doğma Vətənin müdafiəsinə qalxmağa hazırıq”
14/07/2020 [21:24]:
Daha 510 nəfər koronavirusdan sağaldı - RƏSMİ
14/07/2020 [21:22]:
“Ermənistanın dost və qardaş Azərbaycana hücumunu şiddətlə qınayıram”
14/07/2020 [21:20]:
Generalla vida mərasimi -FOTOLAR
14/07/2020 [21:07]:
Azərbaycanda daha altı nəfər koronavirusdan öldü: 543 yeni yoluxma - RƏSMİ
14/07/2020 [21:05]:
Düşmənin uzunmüddətli atəş nöqtəsi məhv edildi - VİDEO
14/07/2020 [20:34]:
Dövlət Komitəsinin sədri növbəti videoqəbul keçirib
14/07/2020 [20:31]:
SON DƏQİQƏ: Tovuz yenidən atəşə tutulur - RƏSMİ
14/07/2020 [20:30]:
“Türkiyənin bəyanatı Ermənistanın müraciət etdiyi KTMT-yə daxil olan ölkələrə ciddi mesajdır”
14/07/2020 [20:26]:
Prezidentin təsdiq etdiyi qanun ünvanlı sosial yardımın təyinatı şərtlərinin yumşaldılmasına imkan verir
14/07/2020 [20:24]:
Karantini pozan Nura Suri cəzalandırıldı
14/07/2020 [20:22]:
Şəhid mayor Anar Novruzovla Masallıda vida mərasimi keçirilir
14/07/2020 [20:17]:
"Ermənistan-Azərbaycan sərhədində hadisələri narahatlıqla izləyirik" — NATO Baş katibinin xüsusi nümayəndəsi
14/07/2020 [20:03]:
OPEC hasilatı 1,9 mln barel azaldıb
14/07/2020 [19:53]:
Ermənistan silahlı qüvvələrinin artilleriya divizionunun idarəetmə məntəqəsi məhv edilib - VİDEO
14/07/2020 [19:41]:
Şəhid generalın və şəhid polkovnikin cənazələri ata ocaqlarına aparılıb
14/07/2020 [19:29]:
"Görüşəndə Raqufa salam de”: Aprel şəhidinin xanımından generalımızın şəhadətinə ithaf...
14/07/2020 [19:23]:
Ermənistanın şəhəri belə xaraba qaldı... –FOTOLAR+VİDEO
14/07/2020 [19:23]:
"Ermənistan bölgədəki gərginliyi və təxribatı bilərəkdən edir" — Prezidentin köməkçisi
14/07/2020 [19:19]:
DTX ordu ilə bağlı yalan məlumat yayanlara xəbərdarlıq etdi
14/07/2020 [19:16]:
Zərif: “Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunması İranın regional strategiyasıdır”
14/07/2020 [18:58]:
“Azərbaycan xalqı Prezident İlham Əliyevin və Milli Ordunun yanındadır”
14/07/2020 [18:45]:
“Bu müharibənin bir hissəsi düşmənin “əlaltıları” vasitəsilə həyata keçirilən təxribat siyasətidir”
14/07/2020 [18:43]:
"Ermənistan həqiqəti dərk etməli, problemləri həll etmək üçün səy göstərməlidir"
14/07/2020 [18:29]:
Ermənistan itkilərini etiraf etməyə davam edir, daha iki nəfərin adı açıqlanıb
14/07/2020 [18:17]:
Daha 350-dən çox azərbaycanlı Rusiyadan təxliyə olunub
14/07/2020 [18:14]:
Tovuzda daha bir ev atəşə tutuldu - VİDEO
14/07/2020 [18:14]:
Azay Quliyev QHT-lərə müraciət etdi
14/07/2020 [18:09]:
“Genişmiqyaslı əməliyyatlar başlayan kimi, Ermənistan dünyaya yalvarmağa başlayır ki...”
14/07/2020 [18:03]:
"İşğalçı dövlət tərəfindən mülki əhalinin, onların əmlakının məqsədyönlü şəkildə hədəfə alınması faşizmin təzahürüdür"
14/07/2020 [17:55]:
Nar və TƏBİB-in birlikdə keçirdikləri " Günün qəhrəmanları" yazı müsabiqəsi üçün məqalə hazırlayıb
14/07/2020 [17:51]:
Şortik geyindiyi üçün döyüldü - VİDEO
14/07/2020 [17:49]:
“Əsgərlərimizə çox inanıram, bu cür təxribatların qarşısı alınmalıdır ki...”
14/07/2020 [17:43]:
“Ordumuza dəstək üçün hər cür fədakarlığa hazırıq!”
14/07/2020 [17:41]:
Metronun bəzi stansiyaları AÇILIR
14/07/2020 [17:40]:
"Artıq döyüş meydanını Dağlıq Qarabağa, işğal olunmuş torpaqlarımıza çəkməliyik..."
14/07/2020 [17:39]:
Azərbaycan dili imtahanlarının nəticələri elan olunub
14/07/2020 [17:36]:
Azərbaycan xalqı və dövləti növbəti erməni məkrinə qarşı
14/07/2020 [17:34]:
Ermənistan ordusunun məhv edilən hərbçiləri - FOTO
14/07/2020 [17:31]:
“Azərbaycan xalqı Milli Ordunun yanındadır”
14/07/2020 [17:24]:
Sevgilisinin evinə icazəsiz girdiyi üçün 2 il həbs olunması tələb edilir...
14/07/2020 [17:23]:
“Sarsıdıcı zərbələr Ermənistana və onun havadarlarına ciddi siqnal olmalıdır”
14/07/2020 [17:18]:
Azərbaycanlı qardaşlarımıza dəstəyi davam edəcəyik” - Türkiyənin Müdafiə naziri
14/07/2020 [17:15]:
Ombudsman Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin atəşi nəticəsində həlak olan mülki şəxsin evində olub - YENİLƏNİB + FOTO
14/07/2020 [17:10]:
Ermənistan polisi Azərbaycan sərhədindən qaçan fərariləri saxlayır - VİDEO
14/07/2020 [17:05]:
Ermənilərə qan udduran GENERALIMIZ
14/07/2020 [17:03]:
Azərbaycanda yüksək vəzifəyə TƏYİNAT
14/07/2020 [16:50]:
Saray qəsəbəsinin mərkəzi yolu əsaslı şəkildə təmir edilib
14/07/2020 [16:48]:
Bu günlərdə ata olacaqdı... - FOTO
14/07/2020 [16:44]:
Sürücüsüz avtomobil qorxu dolu anlar yaşatdı - VİDEO
14/07/2020 [16:37]:
Küçəyə maskasız çıxan yaşlı adam döyüldü - VİDEO
14/07/2020 [16:33]:
"Ermənilərin öldürdüyü mülkü vətəndaş çörək üstündə olub" - Ombudsman
14/07/2020 [16:25]:
Mingəçevirdə yas mərasimi keçirən şəxslər cərimələndi - FOTO
14/07/2020 [16:22]:
Səfərbərlik çağırışı ilə bağlı SMS-lər saxtadır - Dövlət Xidməti
14/07/2020 [16:08]:
“Qarabağ istiqamətində hücum etsək, bir həftəyə Ağdərəni, Ağdamı, Füzulini  götürərik”
14/07/2020 [16:05]:
“Geri çəkilməklə gələcəkdə daha böyük uğursuzluqlara məruz qala bilərik...”
14/07/2020 [16:01]:
"Düşmənə məxsus PUA vurulub və artilleriya qurğusu döyüş heyəti ilə birlikdə məhv edilib"
14/07/2020 [16:00]:
Aya-Sofyanın gizlin tərəfi
14/07/2020 [15:57]:
Baş Prokurorluq cəbhədəki vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı
Bütün arxiv bir sırada
01/06/2020 [12:55] - Cəmiyyət - ( 616 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: Əhməd bəy Ağaoğlu



6.Yazı

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

Əhməd bəy Ağaoğlu “Üç mədəniyyət” (1919-1921) əsərində üç fərqli – İslam, Avropa və Budda-Brəhmən mədəniyyətlərinin müqayisəsini aparmış, əxlaqi-fəlsəfi anlamlardakı fərqlilikləri izah etməyə çalışmışdır. O hesab edirdi ki, hansı xalqlar mədəniyyətin bütün sahələrində inkişafa nail olublarsa, digər mədəniyyətə sahib millətlər üzərində hökmran vəziyyətə gəlmişlər. Onun fikrincə, hazırda Avropa-Qərb mədəniyyəti məhz belə bir qalib mövqeyə çatmış, İslam və Budda-Brəhmən mədəniyyətləri isə məğlub duruma düşmüşlər. Ağaoğlu yazırdı: “Yenilmə iki cürdür: maddi və mənəvi. Maddi yenilmə o qədər açıqdır ki, artıq zənn edirəm hamımızın beynimizə qədər girdi. Yenilmənin bu qismi bu gün deyil, üç yüz ildən bəri başlamışdır. İslam cəmiyyətləri bir-birinin ardınca və gurultulu bir tərzdə yıxılmaqda və məhv olmaqdadır. Bir çox bağımsız-müstəqil islam hökumətlərindən tək bir dənəsi bu gün özünü qoruya bilmədi. İslamiyyətin son sağlam qalası olan Osmanlılıq da bugünkü pərişan halına düşdü. Artıq bu qədər yıxılma inkar olunacaq kimi deyildir. Bütün bu pərişanlıqlar, bu yıxılmalar, şübhəsiz Qərb mədəniyyəti ilə olan mücadilənin doğrudan-doğruya sonucudur”.
Ona görə, İslam və Budda-Brəhmən mədəniyyətləri mənəvi baxımdan da Qərb mədəniyyətinə yenilərək, onun şəxsiyyət və özəlliklərini qəbul və iradəsinə tabe olmaq məcburiyyətində qalmışlar. Müsəlmanların və buddistlərin bütün sahələrdə avropalıları təqlidə başladıqlarını irəli sürən Ağaoğlunun fikrincə, bununla da müsəlman ölkələrində qədim ənənələrə dayanan mühafizəkarlarla Avropa mədəniyyəti tərəfdarları çarpşmağa, ölüm-dirim mücadiləsi verməyə başladılar. Ağaoğlu yazır: “Bir tərəf əskini, ənənəni qorumağa çalışır, o biri tərəf isə bu mühafizəkarlığın ölüm demək olduğunu təqdir edərək, Avropa mədəniyyətini almaq sayəsində varlığını davam etdirməyə çabalayır. Həyatın hər günkü təcrübələri, olayları bu ikinci cərəyana haqq verməkdədir. Avropa mədəniyyətindən qorunmaq istəyən bütün cəmiyyətlərin və özəlliklə islam mədəniyyətinə mənsub olanların hər gün tükənib getməkdə olduqlarını görürük… Sel kimi axıb gələn və qarşısında öz türündən əngəllər görməyən Avropa mədəniyyəti hər şeyi sürükləyib götürür. Bu halda tək çarə yenə o mədəniyyətə isinişmək, onu qəbul etməkdir”.

O qeyd edir ki, Avropa mədəniyyətini qəbul edənlər arasında fikir ayrılığı vardır. Bəziləri mədəniyyəti elm və fənnə bağlayaraq, Avropa mədəniyyətinin süzgəcdən keçirilməsini və onun yalnız bu tərəfinin qəbul edilməsini irəli sürdükləri halda, başqaları Qərb mədəniyyətinin tam şəkildə mənimsənilməsinin tərəfdarıdırlar. Sonuncuların fikri ilə həmrəy olan Ağaoğlu yazır ki, bir mədəniyyət zümrəsi bölünməz bir bütündür, parçalanmaz, süzgəcdən keçrilə bilməz: «Qalibiyyət və üstünlüyü qazanan onun bütünüdür. Yoxsa ayrı-ayrı filan və yaxud filan qismi deyildir. Avropa sahəsində elm və fənn başqa çevrələrdən ziyadə gəlişirsə, bunun səbəbləri o çevrənin bütünündə aranmalıdır, bugünkü Avropa elm və fənni doğrudan-doğruya öz şərtlərinin və ümumi ünsürlərinin bir əsəridir». Bu baxımdan Ağaoğluya görə, Qərb mədəniyyətini tam qəbul etməli, yalnız geyimlərimizi, evlərimizi, müəssisələrimizi deyil, beynimizi, görüş tərzimizi, qəlbimizi, zehniyyətimizi də ona uyğunlaşdırmalıyıq və bundan kənarda qurtuluş yoxdur.

Onun fikrincə, türk-müsəlman xalqlarının Qərb mədəniyyətini tamamilə mənimsəməsi, heç də onların milli şəxsiyyətini və özünəməxsusluğunu itirməsi demək deyildir. Çünki, yalnız əsasən dil və başqa özünəməxsusluqları (menitalitet) nəzərə almasaq, hər bir millətdə dəyişməyən, ölümsüz bir özəllik yoxdur. Belə ki, tarix boyu hər bir millətin həyatında bir neçə dəfə din, hüquq, əxlaq və başqa sahələrdə dəyişiklikər olmuşdur. Ağaoğlu yazır: «Bununla bərabər, bir millətin tarixində ən sağlam olan və həmən dəyişməzlik dərəcəsinə varan amil dildir, yəni yalnız dildir ki, mahiyyəti dəyişmədən özəlliyini daşıyır. Demək ki, ümumiyyətlə, şəxsiyyət və özlük deyilən məfhum dllə bərabər bir millətin maddi varlığından başqa bir şey deyildir”.

Ağaoğluya görə, hər bir xalq mentalitetini saxlamaqla yanaşı, həmişə dəyişməyə meyillidir. Mədəniyyət sahəsində məğlub durumda qalıb, Qərb mədəniyyətini mənimsəmək məcburiyyətində olan müsəlman xalqları bu addımı atmaqla milli şəxsiyyətlərini itirməyəcəklər. O, yazırdı: “Milli şəxsiyyəti yalnız hərəkətsizlik öldürür. İstər fərdlərdə və istərsə millətlərdə həyat nə qədər qatı və qüvvətlidirsə, şəxsiyyət də o nisbətdə ziyadədir. Qəlbinin həyacanlarını yeni ahənglərlə söyləməyən zəka və ağlının məhsullarıyla insanlığı verimli, qüdrətli olmayan, fəaliyyətinin meyvələrini ümumi bazara çıxara bilməyən cəmiyyətlər hansı şəxsiyyətdən, hansı sözlükdən söz edə bilərlər”. Ona görə, mədəniyyət sahəsində məğlubiyyətimiz qəti olub, qalib mədəniyyəti mənimsəmək də məcburiyyətdir. O, yazırdı: “Bu gerçəyi nə qədər acı olsa etiraf etməli və gərəyincə hərəkət etməlidir. Həm də qəti, açıq, qeydsiz-şərtsiz hərəkət etməlidir. Özümüzü kəlimələrlə, aldadıcı nəzəriyyələrlə cahilcə “idareyi-məsləhət”lərlə aldatmamalıyıq. Ətrafımızda tufanlar olur, qiyamətlər qopur”.

Ağaoğluya görə, Avropa xalqlarında da təxminən dörd əsr bundan öncə xristianlıq həyatın bütün maddi və mənəvi məsələlərinə qarşırdı və onlar bunu həll etdilər. Halbuki “İncil”də ancaq mənəvi həyata aid məsələlər olmuş, buna baxmayaraq keşişlər maddi həyata da müdaxilə etmişlər. O, yazırdı: “Ən əvvəl hökumətlər və hökmdarlar kilsənin bu müdaxiləsini, hər şeyə qarışmasını, təbəə ilə tabe olunan arasına girməsini, hökmdarın təbəə üzərindəki hökmranlığını məhdudlaşdırlmasını çəkəməz oldular. Bunlardan ilk etiraz edənlər şiddətli cəzalarla cəzalandırılsalar da, zaman keçdikcə və meydana gələn varlıqlar böyüdükcə etirazların sayı və ərazisi də genişləndi. O qədər ki, bir müddət sonra ayrı-ayrı şəxslər belə bu təhəkkümün, bu qəhredici qüdrətli zülmün çəkilməz olduğunu duymağa başladı”.

Onun fikrincə, Brunolar, Qalileylər, Koperniklər, Lüterlər, Kalvinlər, Erazmlar, Russolar və başqalarının sayəsində kilsənin nüfuzu aradan qalxmağa başladı və 18-ci əsrin başlarından etibarən yenilikçilərlə (liberalistlər) mühafizəkarlar (klerikalistlər) arasında mübarizə yeni bir mərhələyə daxil oldu. Ona görə, Avropa xalqları kilsəyə qarşı mübarizə apararaq dünyəvi, maddi işlərini nizamalayıb tam bir hürriyyət və sərbəstlik əldə etdikdən sonra müsəlman xalqlarından daha çox irəlliləməyə, yüksəlməyə başladı və zaman keçdikcə məsafələr genişləndi, bugünkü durum ortaya çıxdı. O, yazırdı: “Bir tərəfdə sərbəstlik və hürriyyət, təcrübə və ağıl hakimyyəti, digər tərəfdə durğunluq və keçmişə bağlılıq. Bəsbəllidir ki, birisi yürüyəcək və irəliləyəcək, ötəki heş olmazsa duracaqdı… Şimdi bir tərəfdən bir cəmiyyət düşünüz ki, öz həyatını düzənləmədə, yəni qanun yapmada tamamilə sərbəstdir, digər tərfdən də başqa bir cəmiyyət təsəvvür ediniz ki, bu sərbəstlikdən yoxsun olsun, bir nöqtəyə saplanıb dursun. Bəsbəllidir ki, birinci həyatını daima zamana və məkana uyğun bir tərzdə düzənləmiş və tərtib etmiş olacaqdır; ikinci daima zaman və məkandan geri qalmış bulunacaqdır”. Çünki ikinciyə aid olan dini zümrə tək səlahiyyəti özlərində görərək bu dini zehniyyətlə də həyat durdurur, ruhlu insanları ruhsuz bir qəlib halına salmağa çalışırlar. O, yazırdı: “Biz bir kərə gələnəyə yapışıb qalmışıq. Biz hər şeyi oradan almağa və oraya döndərəməyə alışmışıq. Yüz illərdən bəri bütün elm və fənni, hikmət və fəlsəfəni, əxlaq və hüququ, siyasəti, qısacası hər şeyi orayla ilgili görmüşük və şimdi də görürük. Bu görüş tərzinin dışına çıxanlara qarşı daima lənətləmə və kafir sayma silahını kullanmışıq və kullanırıq”.

Ona görə, Avropanın 4-5 əsr əvvəlki zehniyyətini, həyatını daşıdığımız halda, bu gün istər-istəməz onun bir çox həyati müəssisələrini təqlid etmək məcburiyyətindəyik: “Bu durum bizdə elə faciəvi hallar yaratmışdır ki, faciənin dərəcəsini yalnız uzun-uzun düşünüb bu gün çəkdiyimiz fəlakətlərin səbəblərini incələmək zəhmətinə qatılanlar təqdir edə bilirlər. Məsələn, biz məşrutiyyət üsulunu Avropadan almaq məcburiyyətində qaldıq. Halbuki bü üsulun Avropada ifadə etdiyi məna ilə bizim zehniyyətimiz arasında qara ilə ağ qədər fərq vardır. Avropada məşrutiyyət üsulu demək, milli hakimiyyət deməkdir. Yəni milli iradənin hər şeyə hakim olması, milli iradənin ilgili olduğu hər maddənin kəskin bir əmr olması deməkdir. Orada milli məclislər milli həyatın hər hansı bir qismini düzənləmək və hər hansı şəklə salmaq haqqına sahibdir. Orada zamanın dəyişməsilə hökmlər də dəyişir qaydasına haqqı ilə riayət edilərək hər hansı qaydanı, üsulu lüzum görüldüyü anda dəyişdirə bilirlər”.
Ona görə, müsəlman dövlətlərində əsasən nə belə milli hakimiyyətlər, nə də milli məclislər vardır. Hətta, milli məclislər varsa belə, onlar da din qorxusundan hərəkət edə bilmirlər. O zaman, Avropadan əxz olunan müəssisələrin yalnız şəkli, forması təqlid olunur, məzmun və mahiyyətdə isə yenə də, son əsrlərdə hakim olan despotizm və din hakimiyyəti davam edir. O, yazır: “Bu zehniyyətdir ki, qurtuluşumuz üçün çarə sayaraq aldığımız bütün müəssisələrin tam əsasından pozaraq, əslini dəyişdirərək yalnız iş görəməz deyil, hətta əksinə hərəkət edəcək bir hala soxur; faydalanmaq yerinə zərər görürük. O zaman saxta fikirli adamlarımızdan mütəəssüb və cahil gələnəkçilərimizə qədər hər kəs qınama dilini açaraq gördüyümüz qüsurları, əks nəticələri həmişə o müəssisələrə yükləyirlər. Bunlar anlamırlar və ya anlayıb etiraf etmək istəmirlər ki, qəbahət o müəssisələrdə deyil, bizdədir, bizim dar düşüncələrimizdə, kor zehniyyətimizdədir”.
Əgər Ağaoğlunun bu düşüncələrini diqqətlə incələsək görərik ki, müsəlman xalqlarda, o cümlədən islam inanclı Türk xalqlarının çoxunda eyni vəziyyət, yəni sözdə “demokratiya” ənənələri (zahiri parlament, məhkəmə) davam etməkdədir. Əslində isə istərsə o zaman, istərsə də indinin özündə Ağaoğlunu təbrincə desək, qarşımızda iki yol: 1) ya əzilməyə, məhv olmağa razı olmaq, 2) ya da “demokratik” qaydaları (Qərb mədəniyyətini) olduğu kimi qəbul etmək, vardır.
Çünki Ağaoğluna görə, müsəlman xalqlarının ən azı 4-5 əsrlik dini hökmləri (şəriəti) və milli adət-ənənələri (törələri) artıq bir işə yaramadığı üçün, çıxış yolu Qərb mədəniyyətindədir, onu da yalnız formaca, təzahürcə deyil, məzmun və mahiyyət etibarilə bütününü qəbul etmək vacibdir. Ağaoğlunun fikrincə, çünki müsəlman dünyasında Qərb mədəniyyətindən bəzi örnəklər alaraq dini və milli adət-ənənələrlə bağlı aparılan dəyişikliklər heç bir fayda vermir. Belə ki, avropalı Spenserlərlə, Russolarla, Smitlərlə, Kontlarla, Berqsonlarla, Dürkheymlərlə (Pozitivizm, “ictimai müqavilə”, Struktur funksionalizm və b.) müsəlman şərqli Əbu Yusiflərin, Əbu Davidlərin (Örfçülük, Dahilik və b.) nəzəriyyələri arasında yerlə göy qədər fərq var ki, onları bir-birlərilə uzlaşdırmaq çıxış yolu deyil, bəlkə də ölümü seçmək kimi bir şeydir. Çünki birincilər, fərdin düşüncəsinə önəm verməklə yanaşı, fərdlə cəmiyyət arasındakı bağları, milli hakimiyyəti inkişaf etdirməyə çalışdıqları halda, ikincilər ya fərdləri əsassız olaraq mütləqləşdirilər, ya da fərdlərin fikirlərinə heç bir dəyər vermədən ümumi insani “tanrılıq” anlayışını ortaya atırlar. Ağaoğlu yazırdı: “Halbuki gerçəkdə siyasi, ictimai, estetik, fikri gəlişmənin ən təsirli amili yenə fərddir. Hər nə qədər fərdlər içində olduqları çevrədən ilham alırlar, fikir və duyğularının amillərini və əlamanlarını o çevrələrdən saxlayırlarsa da gəlişmə tarixi və hər günkü müşahidələrimiz isbat edir ki, bu xüsusda fərdlərlə çevrələr arasında qarşılıqlı bir fəaliyyət və təsir vardır. Çevrə fərdə nə qədər ilham verirsə, o nisbətdə də fərd çevrə üzərinə təsir etməkdən geri qalmır. Fərd çevrədən aldığını fazlasıyla geri verir. Zatən fərd bu olsaydı, özü çevrəyə ilham verməsəydi və çevrəyə qarşı yalnız qramofon rolunu oynamaqla (hazırda da müsəlman şərqi xalqların fərdlərinin çoxu qramofon rolunu oynamaqdadır – F.Ə.) qalmış olsaydı, bir çox fərdlərin bir araya gəlməsindən ibarət olan cəmiyyətdə heç bir yenilik, heç bir irəliləmə olmazdı. Cəmiyyətlər dönüb dönüb bir nöqtə üzərində qalmış olarlardı”.

loading...
Düşmənin daha bir döyüş texnikasının məhv edilmə anı... - VİDEO
“Məqsəd Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı prosesin qarşısını almaqdır"
"Görüşəndə Raqufa salam de”: Aprel şəhidinin xanımından generalımızın şəhadətinə ithaf...
Şortik geyindiyi üçün döyüldü - VİDEO
"Artıq döyüş meydanını Dağlıq Qarabağa, işğal olunmuş torpaqlarımıza çəkməliyik..."
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Gündəm
“Genişmiqyaslı əməliyyatlar başlayan kimi, Ermənistan dünyaya yalvarmağa başlayır ki...”
Dünya
Sürücüsüz avtomobil qorxu dolu anlar yaşatdı - VİDEO
Hadisə
“Geri çəkilməklə gələcəkdə daha böyük uğursuzluqlara məruz qala bilərik...”
Gündəm
“Müharibə sonuncu erməni əsgəri zərərsizləşdirilənə qədər davam etdirilməlidir”
Cəmiyyət
Məşhur türk firması məhsullarında  homoseksual rəmzlərindən istifadəni qadağan etdi...
Yazar
Tural Səfərov
Şəhidliyiniz mübarək...
İlham İsmayıl
Məmurlar xalqın başında qoz sındırıb, cibində siçanlar oynatsalar da...
Seymur Verdizadə
Dünənə kimi “Toylar yoxdur, acından ölürük” deyib, efirdə göz yaşı axıdan siz deyildiniz?
Sultan Laçın
“Gündə koronavirusla zarımaqdansa, qalxaq kişi kimi “ya ölum -ya qalım” savaşına!..”
Həftənin ən çox oxunanları
"Mənə ağıl öyrətmə, Emil, mənim nitqimdə heç kim qüsur tuta bilməz, çünki mən..."
"Artıq qərar vermək zamanıdır" - Etibar Məmmədov İlham Əliyevə səsləndi...
Etiraf: Ermənistan DƏHŞƏT İÇİNDƏDİR: cəbhədə 200 ölü, 300 yaralı... - FOTO
Səməd Vurğunun tutdurduğu Xalq yazıçısı: Sürgündən qayıdanda arvadı başqası ilə...
Ermənilər ağır itkilər verdilər — Düşmənin 31 hərbçisi məhv edildi - FOTO
Kürdoğlu Əsgərovdan Süleyman Süleymanlıya şillə kimi cavab: "Get işinlə məşğul ol..."
Tovuz təxribatının baiskarı olan erməni general - FOTO
“Mənim anamın milliyəti belədir, bəzilərinin anasının heç kimliyi bilinmir”
Fəzail Ağamalı Siyavuş Novruzovun Həzrət Əli ilə müqayisə etdiyi oğlundan danışdı...
"Xalxın fahişəsinə, bizim də “nemes"lərə bax..."
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247